Sodan bastap qazaqtyń mańdaıaldy ýnıversıtetinde bilim alyp jatqan bolashaq fılologterden buryn jańa romandy oqyp úlgergen hýdgraf stýdentine degen qurmetimiz arta tústi. Ol fılfakqa kelgende fılologtermen ádebıet týraly áńgimelerge erkin aralasyp ketetin. Biz oqý bitirgenge deıingi 2-3 jyl ishinde anda-sanda júzdesip turdyq. Sol kezdiń ózinde-aq ol izdenimpazdyǵymen, eńbekqorlyǵymen, alǵan betinen taımaıtyn maqsatkerligimen erekshelenip turatyn. Aınalasyndaǵy biletinderdiń qaı-qaısysy da Jeńistiń óz salasynda úlken jetistikke jetetinine kúmándanbaıtyn. Senim aldaǵan joq. Búgin ol elge belgili sýretshi, beıneleý ónerinde ózindik joly bar qalyń qazaqqa tanymal qylqalam sheberi.
Jeńis qara qaryndashpen salǵan Muqaǵalı sýreti QazMÝ-da tósegimniń tusynda 5 jyl ilýli turdy, qazir de bar. Ol 1989 jyly oqý bitirip ketkennen keıin biraz jyl baılanysymyz úzilip qaldy. Araǵa 10-15 jylǵa jýyq ýaqyt salyp baryp Astanada qaıta tabysyp, stýdent kezden bastalǵan syılastyǵymyz jalǵasyp keledi. Eńbek jolymyzdy jańa bastaǵan 90-jyldardyń basyndaǵy daǵdarys, uzaqqa sozylǵan ótpeli kezeń, óliara shaq bizdiń býynǵa ońaı soqpady. Talaı talapty da, talantty jastar tańdaǵan kásibinen qol úzip qaldy. Naryq zamanyna beıimdelip, táýir tabys taýyp, tirshiligin túzeımin dep basqa salalarǵa aýysyp ketkender az bolmady. Biraq sol qıyndyqtarǵa moıymaı, tynbaı eńbektene júrip óz kásibiniń qyr-syryn jetik meńgergen tabandy, óz salasynda úlken jetistikke jetken myqty mamandar da bar. Solardyń biri – biz biletin sýretshi Jeńis Kákenuly. Sýretshiler qaýymy, jurtshylyq ony keskindemeshi, grafıka, kompıýterlik grafıka, karıkatýra sııaqty janrlar boıynsha kóptegen týyndylar týǵyzǵan óner ıesi retinde jaqsy biledi. Jeńis Kákenuly – el ishinde jáne odan tys jerlerde san ret jeke kórmelerin ótkizgen, eńbekterin muhıt asyp, sonaý Nıý-Iorkke deıin baryp tanystyryp qaıtqan tanymal sýretshi. Biz qylqalam sheberiniń birneshe kórmesine baryp, onyń qazaqy tanymnan týǵan, ulttyq naqyshy aıqyn, ǵasyrlar qoınaýynan syr tartqan «Sáıgúlik semantıkasy», «Tańbaly tas», «Kóz kórgender», «Qulyndy dalasy» toptamalaryna engen syrly sýretterin súısine tamashaladyq. Onyń ult bolmysyn tereń túsinip, jurtynyń janyn uǵa alatyn, halqynyń mádenıetinen nár alǵan, tiliniń ýyzyna jaryǵan qylqalam ıesi ekenin týyndylarynyń taqyrybynan da, ár sýretiniń ashyq ta, astarly maǵynasynan da kórýge bolady.
Ony qazaqy tárbıe kórgen, qazaqy ortada ósken, qazaq rýhy qanymen taraı otyryp, basynan baqaıshaǵyna deıin sińgen óner ıesi desek artyq emes. Sózinen de, ózinen de, qylqalamynan týyndaǵan dúnıelerinen de qazaq ısi ańqyp turady. Jeńistiń dili de, tili de, kómeıinen shyqqan úni de qazaqy.
2013 jyly sýretshiniń qazaqtyń beıneleý óneri, qazaq sýretshileriniń bolmysy týraly «Aq zer» atty kitaby jaryq kórdi. Araǵa týra on jyl salyp, 2023 jyly «Folıant» baspasynan «Aq zerdiń» ekinshi kitaby jaryq kórdi. Bul «Aq zer» sýret óneriniń syryn sózben sýrettep bergen týyndy bolsa, onyń avtory sýretti sóıletken, sýretke til bitirgen sýretshi-qalamger.
«Aq zerdiń» birinshi kitabynda avtor áıgili avangardıst Kazımır Malevıchtiń «Qara sharshy» (chıornyı kvadrat) kartınasy týraly aıta kelip: «Qazaqsha aıtsaq, qara shal (aqyldyń keni, danalyqtyń qaınar kózi), qara sóz, qara jer, qara shańyraq» – dep jazady. Polıak tekti orys sýretshisiniń kartınasyn qazaqsha baıandap, túsindirýde qara shal, qara sóz, qara jer, qara shańyraq tirkesterin tek osy qazaq uǵymdardyń etnomádenı maǵynasyn jaqsy biletin, halqynyń jan dúnıesin sezinetin adam ǵana tańdary sózsiz.
Asa kórnekti sýretshi Jumaqyn Qaıranbaevtyń «Jolaýshy» kartınasy týraly J.Kákenuly bylaı dep jazady: «Jumekeńniń «Jolaýshysynda» kartınany uly qylyp ustap turǵan, kózge kórinbeıtin bir detal bar. Ol – Qarager attyń jeteksiz erip kele jatqandyǵy! (Ágárákim, attyń shylbyryn qarııanyń qolyna ustata salǵanda – myna kartına bar qýatynan aıyrylyp, zamatta alasaryp qalar ma edi?). Mine – sheberlik!».
Avtordyń ózi aıtyp otyrǵan detaldi kórý úshin kásibı sýretshi kózinen bólek, Qambar atanyń qasıetin biletin, jylqyny tórt túliktiń tóresi dep tóbesine kóteretin halyqtyń janyn uǵyp, tól mádenıetiniń tereńine boılaı alatyn óre de bolý kerek. Sýretshi Jeńisten osynyń ekeýin de tabasyz. Ol qazaq pen jylqynyń san ǵasyrdan beri sabaqtasyp kele jatqan tarıhı-etnografııalyq baılanysyn, Alpamys pen Baıshubardyń, Aqan men Qulagerdiń, adam men janýardyń arasyndaǵy óte názik, berik te adal qatynasty jan júregimen sezine biletin, babalarynyń Qambar ataǵa, jylqyǵa degen zor qurmetin boıyna atanyń qany, ananyń sútimen sińirip, jadyna toqyǵan qazaq perzenti.
2023 jyly jaryq kórgen «Aq zerdiń» ekinshi kitabynda avtor Oral Tańsyqbaev, Áýbákir Ysmaıylov, Ǵalym Qarjas, Ǵanı Baıanov, Raıgúl Ahmetjanova, Alpysbaı Qazǵulov, Batýhan Báımen, Murat Sydyqov, Erkin Nurazhan, Eraly Ospanuly, Berik Álibaı, Serjan Bashırov, Zeınelhan Muhamedjan, Vıacheslav Lıýı-Ko, Sembiǵalı Smaǵulov, Quttybek Jaqyp, Fedor Vasılev, Mıhaıl Vrýbel sııaqty sýretshiler shyǵarmashylyǵy týraly sóz etedi.
«Aq zerdiń» ekinshi kitabynda da avtor shyǵarmashylyǵyna taldaý jasap otyrǵan sýretshilerdiń ózindik qoltańbasyn, sýretkerlik ereksheligin aıqyndaýda olardyń ult bolmysynan nár alǵandyǵyna aıryqsha nazar aýdaryp otyrady. Máselen, Ǵalym Qarjastyń kartınalary týraly sóz qozǵaǵanda: «Qazaqtyń bolmysy qońyr deıtin álemmen bite qaınasyp ketip edi, sender sony qaster tutpaı barasyńdar deı me? «Qońyr» men «Baryp qaıt ta» adam beınesine tıisti qabaq, qas-kóz dep usaqtala qýalap ketpeı, bir bútin, tutas kóńil aýanymen sheshedi» – dep qońyr tústiń qazaq tanymyndaǵy ornyna toqtalsa, endi birde sýretshi kartınalarynyń ataýy týraly bylaı dep jazady: «Ǵalym – sýretshi kartınalaryna taza qazaqy mánerde azan shaqyryp, at qoıatyn kisi. Máselen, «Ańshylyq» demeıdi, «Qansonar» deıdi. «Kútýdiń» ornyna – «Kúder», «Keshtiń» ornyna – «Ińir» sózin qoldanady. «Shyraq», «Mura», «Sát», «Minájat», «Shomý», Damyl» dep keletin kartınalardy óz mán-maǵynasymen qosa ataýymen-aq qazaq kóńiliniń bıigine kóterile beredi».
Qazaq sóziniń qadirin uǵatyn, ult tanymynyń tabıǵatyn túsinetin qos sýretshi bir-biriniń janyn uǵyp, oıyn oqyp, shyǵarmashylyǵynyń ulttyq sıpatyn kóre bilýi tabıǵı nárse. Ǵalym Qarjas ta, Jeńis Kákenuly da tól mádenıetiniń tereńine tamyr jaıǵan óner ıeleri bolǵandyqtan bir-birin qapysyz uǵyp tur.
Jeńis Kákenulynyń tili, baıandaý stıli de erekshe. Jazǵandaryn túrli mamandyq ıeleri erkin oqyp, qıyndyqsyz túsine alady. Tili jeńil, jazýy jatyq, baıany tartymdy. Janry jaǵynan pýblısıstıkalyq shyǵarma bolǵanymen ǵylymı-kópshilik jáne kórkem ádebıet stıline tán baıandaýlary da ushyrasyp otyrady. Mysaly, Oral Tańsyqbaevtyń «Meniń ánim» kartınasy týraly: «Oıpańnan ırektelip sýyrtpaq jol qashady, shıyrshyqtalyp jerge tastalǵan kúmis belbeýdeı jylt-jylt etip bulaq-sý aǵady» – dese, V.Lıýı-Konyń «Úıge aparatyn jol» kartınasy týraly bylaı baıandaıdy: «Jan-jaǵyn qaraaǵashtar kómkergen, bir qar jaýyp úlgergen qarasha, qatqaq qara jol da etene-tuǵyn. Kenetten, oıda joqta, Bermýrd úshtaǵanynsha machtasy aspan tirep, bálen ǵasyr buryn joǵalyp ketip, ǵaıyptan kóringen jumbaq kemedeı, jol ústinen kese-kóldeneń ótip bara jatqan áıelder aldyna besik óńgerip, jigitter tomaǵaly búrkit ustap, tizgin qaǵyp, attaryna alshııa qonǵan jaqsy men jaısań, sońyna tazy ertken, ógizderine ústine kıiz úı tikken dońǵalaqty arba jegip, baıaý basyp ótip bara jatqan kisiler de meniń keshegi ótip ketken ata-babama, uly kóshke uqsaǵan. Qulaǵyma olardyń sambyrlap sóılep, sańqyldap kúlgeni kelgendeı me? Avtokóliktiń aldyn orap (men jaqqa kózderiniń qıyǵyn da salmastan) ketip bara jatqan, óz boıaýy, óz úni ózine jarasqan salqar kóshtiń taıaqtastam jerden ótip bara jatqanyna, onyń tikeleı murageri men ekenime qaramastan, álgi kósh menen, kenet, tym alys, maǵan tym jyraq kóringen. Men qadirine jetpegen bıik rýh, kemel til, naǵyz áýen osy kóshpen aýa ketkendeı me?», – dep bir tolǵaıdy. Avtordyń salqar kóshti sıpattaýy esseden góri jazýshy shyǵarmasynan alynǵan kórkem mátinniń úzindisi ispetti. Mundaı tustar «Aq zerde» tym jıi bolmasa da ushyrasyp otyrady. Ol qylqalam qupııasyn sııaqalammen sıpattap, beıneli sózben jetkizýge de beıim.
Biz biletin Jeńis stýdent kezinen kórkem ádebıetti kóp oqıtynyn joǵaryda aıttyq. Onyń kórkem jazýǵa beıimdigi de sol kitapqumarlyǵynan, sóz ónerine de jaqyndyǵynan bolsa kerek. Osy kitabynda da ol T.Álimqulov, M.Maǵaýın, O.Bókeı sııaqty belgili qalamgerlerdiń eńbekterinen dáıeksózder keltiredi.
Ol túster úılesimin izdep júretin kásibı sýretshi bolýmen qatar sóz syryna da erekshe kóńil bóletin, til ónerine de qurmetpen qaraıtyn shyǵarmashylyq ıesi. Qaı-qaıdaǵy kóne sózderdi taýyp alyp, maǵynasyn anyqtap, etımologııasyn izdep júrgeniniń talaı ret kýási boldyq.
J.Kákenulynyń kitabynda kenep kerý, jaqtaý jasaý, kenebine sińire jazý, baı boıaý, shıki boıaý, boıaý reńi, reńderdiń aralasýy, sulbasyn syzý, bagetke tirelý, kórkemshı, kórkemkıiz, tústaný álemi syndy beıneleý óneriniń tiline tán ataýlar men berile beıneleý, qylqalam sýsyly ispetti avtorlyq qoldanystar jáne shıratqy, symsýyrǵysh, taptaǵysh, janarǵy, sym sýyrý, kertpe salý, kelbetteý, totyqtaý, búrshikteý, lajylaý, yzý, bezeý, qobylaý, zerý, teseý, oımyshtaý, naqyshtaý, qaqtaý, saptyǵarlaý, úzbeleý, qaýsyrý, shýmaqtaý, qustańdaılatý sııaqty zerger-ustalar tilinde qoldanylatyn kóneden kele jatqan kásibı sózder óte molynan kezdesedi. Bular sýretshilik pen zergerliktiń, sala tiliniń syryn ashatyn tilimizdiń tól baılyǵy.
Jeńis Kákenulynyń «Aq zeri» – kásibı sýretshiler men zerger-ustalar, qolóner sheberleri úshin ǵana emes, sýret tilin tereń túsinip, kartına tanı bilmeıtin basqa mamandyq ıeleri úshin de óte qajet eńbek. Bul kitap beıneleý óneriniń týyndylaryn maman kózimen kóre otyryp, kásibı turǵydan taldap-tanyp, qazaqtyń shuraıly tilimen shyraıyn keltire sıpattap, tógilte baıandaýymen de qundy. Sıqyrdaı arbaǵan sýret áleminiń syryn uǵyp, qazaq jáne sheteldik sýretshiler shyǵarmashylyǵymen tanysqysy keletin kópshilik qaýymnyń «Aq zerden» alary kóp. Al únemi izdenis ústinde júretin, naǵyz kemel shaǵyna kelgen sanatker sýretshiniń bereri de áli mol ekenine esh kúmánimiz joq.
Sherýbaı Qurmanbaıuly,
Uǵa akademıgi
