Dosnama

Zadynda, árbir jumyr basty pende tirshiliginde tize qosar jurt, tirek bolar dos izdeýmen ótedi. Jurtymen juǵysqan, dosymen qaýyshqan adamnyń ǵumyry ǵıbratqa tolyp, baqyttyń baqshasynan gúl teredi. Parsynyń dúldúli Jámı aıtady: «Dostyq degen darqan baǵyń, senimiń, Ásem ándeı áldıleıdi seni myń. Jazady ol jaraly jan júregin, Sodan tabam dúnıeniń tiregin». Shyǵys shaıyry quddy osy shýmaǵyn maqala keıipkerine ádeıi arnap shyǵarǵan ba dersiń?

О́tken ǵasyrdyń basynda kisi esimin zertteıtin antroponomıka mamandary adamnyń atymen birge onyń taǵdyry jazylady degen ortaq baılam jasaǵan eken. Osy ýaqytqa deıin Dosymjannyń tabıǵatynan tanyǵanym, ol – ǵalamǵa da, adamǵa da, ómirge ónerge de adal dos. О́zgermeli álemde óziniń ózgermeıtin bekzat bolmysyna saı aq adal ómir súrip jatqan daryndy ónerpaz.

Dosymjannyń da aty taǵdyry­men toqaılasyp, taqymdasyp ketkeniniń ózi ózgeshe bir tarıh. 1974 jyly áıgili «Dos-Muqasan» ansambli qurylyp, dańqy dalany sharlap, dúbiri qazaqtyń túkpir-túkpirine estilip jatqan tus bolatyn. Sol jyly ataqty ansambldiń tikushaq ishinde turyp án salǵany dúıim jurtty tipti dúr silkindiredi. Dosymjan dúnıege keletin 1975 jyldyń kókteminde ónerpazdar tanymal ánderin Alataýdyń silemi Jambyl óńirindegi Shal taýynyń bıiginde tikushaqta oryndaıdy. Eteginde mal jaıyp júrip, mynadaı ǵa­jaıypty kózimen kórgen ákesi Qarpyq aıy-kúni jetip turǵan jan jary Táshkúl aldaǵy kúnderi ul tapsa atyn Dosmuqasan qoısam dep oılaıdy. Aıtqanyndaı-aq, artynsha dúnıege balpanaqtaı bala keledi. Tilegimdi táńirim qabyl etti dep qýanyshy qoınyna syımaı aýyldyq keńestiń tóraǵasy Artyqbaı dosynan súıinshi surap, náresteniń atyn Dosmuqasan qoıa­tynyn aıtyp, týý týraly kýáligin rásimdep berýdi suraıdy. Sol kezde bala kezden qulyn-taıdaı tebisip ósken qurdasy az-kem oılanyp otyryp, «áı, Qarpyq ekeýmizdiń ómirdiń ashy-tushysyn birge bólisip, aınymas dos bop kele jatqanymyzǵa otyz jyldan astam ýaqyt ótipti. Enshimiz bólinbeı, «bútin dándi bólip jep, jarty dándi jaryp jep» júrgendikten bul meniń de balam. Sondyqtan da Dosmuqasandy sál ózgertip, dostyǵymyzdyń máńgilik belgisi retinde balamyzǵa Dosymjan dep at qoısaq» dep buıymtaıyn aıtypty. Dosynyń aq adal peıiline rıza bolǵan Qarpyq aǵamyz «dege­niń bolsyn» dep qýanyshtan dosyn qapsyra qushaqtaı beripti.

Dosymjan ónerge, onyń ishinde halyq ánderine adal dos. Ámanda adaldyq júrgen jerde adamdyq júredi. Búgingi el aǵasy jasyna deıingi ýaqytta áýeıi mýzyka qyr­dan qashqan qyzyl túlkideı qansha jerden qyzyqtyryp, eliktirse de, ol halyqtyń saf taza ánderin áperbaqan áýenge eshqashan aıyr­bastaǵan emes. Kerisinshe, «kúpi kıgen qazaqtyń qara óleńin, shekpen jaýyp ózine qaıtaratyn» muz­balaq Muqaǵalı sekildi halyq án­derin estradada tiriltip, túrlen­tip, túletip, halyqtyń ózine qaı­taryp keledi. Osylaısha, onyń oryn­da­ýymen urpaqtyń jady­nan umytyla bastaǵan «Qura­laı», «Oı kók», «Bulbul qusym», «Gúl-gúl jaına» ánderi ulttyń má­denı qazynasyndaı ózine qaıta oraldy. О́nerdiń arnaıy akademııasyn bitirmegen tabıǵı talant ıesiniń eshqashan notaǵa baılanyp, qalypqa baǵynbaıtyn darabozdyǵy onyń taǵy bir erekshe qyry. Sonyń arqasynda Je­tisýdyń da, Arqanyń da, batystyń da án mektepteriniń injý-mar­jandaryn bóle-jarmaı dalaǵa tán erek daýysymen naqyshyna keltirip úzdiksiz shyrqap keledi.

Dosymjannyń halyq ónerine degen adaldyǵyn aıtqanda, ol qazaqtyń tól týyn­dylaryn tóńi­rektegi halyqqa arbalap jet­ki­zip, tamyrlas elderge jan-jaq­ty tanytyp júr. О́nerdegi alys-beristiń órisin keńeıtip, О́zbek­stannyń jaryq juldyzy Iýldýz Ýsmanova «Quralaıdy» daryn ıesiniń ruqsatymen repertýa­ry­na qosty, Qyrǵyzstannyń halyq ártisi Roza Amanova onyń oryn­daýyndaǵy «Aqqýymdy» attaı qalap surap alyp, aıyr qalpaqty aǵaıynnyń qoshemet-qurmetine bólenip keledi.

О́nerdegi aǵa-inileri Dosymjan Tańatarovtyń tabıǵı talanty týra­ly aıtqan­da, onyń sahnadaǵy ulttyq kolorıtke erekshe mán bere­tindigin aıtady. Sahna óneri­niń sań­laǵy Tuńǵyshbaı Jaman­qulov­tyń «Dosymjan án salǵanda ta­naýyma dalanyń ańqyǵan jý­sa­nynyń ıisi, tańdaıyma til úıirer qymyzdyń dámi keledi» degen sózi qalaısha dál aıtylǵan dersiń? О́nerdegi ustazy, belgili kompozıtor Baǵlan Omarov: «Dosymjannyń tula boıynan bastap daýysynyń tembrine deıin naǵyz qazaqy bolmysty tabamyz. Men konsertterinde ánderiniń bárine kórermeni birge qosylyp shyrqaıtyn Dosymjannan basqa birde-bir ánshini kezdestirgen emespin», deıdi. О́nerde qatar júr­gen dosy, ánshi Saıat Medeýov Dosymjannyń danamen de, balamen de teń sóılese alatyn aqyl-parasatyn, aıtqan sózin eshqashan jutpaıtyn ýádege beriktigin erekshe qurmetteıtinin aıtady.

Shyǵys shaıyrlaryn qaıta shıyrlasaq, áıgili «Qabýsna­mada»: «Eı, perzentim! Mynany bilgeı­siń: adam tirisinde dossyz bolmaıdy. Sol úshin dostaryń­nyń isi jaıynda oıla, olarǵa qam­qor bol» delinse, Abaı aıtady: «Júregi jumsaq bilgen qul, shyn dos tap­paı tynshymas». Qashan kór­seń qalyń jurtyna ónerimen súıeý, qaýmalaǵan dostaryna aq kóńi­li­men tireý bolyp kele jatqan Do­sym­jan órisi qysqa bolatyn amal dos bolýdy emes, ómirlik nusqa bola­tyn adal dos bolýdy qadir tut­qan azamat.

Kóp dosynyń biri Táýbejan «Dosymjannyń bir ózi júz dosqa tatıdy» dep júregindegisin aqtarady. Ol Dosymjannyń toıǵa barsa ánshi, qoıǵa barsa malshy, atqa otyrsa jylqyshy, qoraǵa kirse saqmanshyǵa aınalatyn «segiz qyrly, bir syrly» qasıetine, adal dostyǵymen qatar attyń qulaǵynda oınaıtyn shabandozdyǵyna, atakásiptiń qyr-syryn tereń meńgergen sharýaqorlyǵyna dán rıza bolady. Dosymjannyń iske ıkemdigi ákesi Qarpyq aqsaqaldan aýyssa kerek. Eńbek­qor­lyǵymen aldyna myńǵyrǵan mal aıdap, dáýletin tasytqan Qarpyq aǵamyzdy aýyldastary Qarpyqbaı dep atap ketýi de beker emes.

Dosymjannyń kópshil de kórkem minezi kimnen darydy eken dep oılaısyń? Jigittiń jaqsysy – naǵashydan. Onyń aryny da, daryny da naǵashylary arqyly berildi. Dálirek aıtsaq, óziniń jaqsyny jatsynbaıtyn, ózim degendi ógeısinbeıtin keń peıil qasıeti jaryqtyq anasy Táshkúl apadan daryǵan.

Dosymjannyń balalyq shaǵy as­pa­nynda boztorǵaı án salyp, as­qarynda tobylǵy gúl jarǵan Shal taýynyń baýraıynda, Úm­bet qumynyń ústinde, sulýly­ǵy jurtty suqtan­dyr­ǵan Sulýtórdiń jaılaýynda ótti. Anasy jaryqtyq kóńili daladaı keń, dastarqany darııadaı mol, qoly ashyq, júzi jarqyn degdar kisi edi. Kishkentaıynan sharýaǵa epti, ónerge jaqyn Dosymjandy qaıda barsa da qasynan bir eli tastamaıtyn. Shóp jınaý, egin orý, mal tóldetý naýqandarynda Dosymjan kóppen uly toıdyń kýási bolyp, kombaınnyń ústinde, traktordyń tirkemesinde, qyr­mandaǵy qyzyl bıdaıdyń janynda turyp jarqyrap án saldy.

Dosymjan anasynyń kópti kórgen alǵyr minezi týraly aıt­qanda myna bir oqıǵany eske alady. Birde anasy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgeli jatqan úl­ken uly Berikti kórýge Alma­tyǵa ba­rǵanda perzentiniń ustaz­da­ry­men kezdesip urpaq tárbıesi týraly uzaq áńgimelesedi. Aǵasy ke­ıin­nen oqytýshysymen qaıta júz­­desip qalǵanda, anasynyń jaǵ­­d­aıyn surap, «seniń anańnyń bili­­mi men biligi bizden áldeqaıda ar­tyq eken» depti. Berik ań-tań bo­lyp, anasy úı sharýasynda eke­nin aıt­qanda, oqytýshysy anasy­nyń oqy­ǵanynan toqyǵany kóp kózi­qa­­­raqty asyl adam ekenin moıyn­dap­ty.

Alda-jalda qazaq ádebıetiniń tarıhynda «Dosnama» degen dastan jazylar bolsa ánshiniń asyl jary Aınur onyń bas keıipkeri bolatyn edi. О́mir degen uly dańǵylda qol ustasyp birge kele jatqan kelinshegi Aınur Dosymjannyń ómirdegi jary ǵana emes, sahnada júrgenine otyz jyl tolǵan halyq uly­nyń eńsesin bıik ustaýyna eseli eńbek sińirip kele jatqan óner­degi súıeýshisi. Búginde ekeýi shańy­raqtaryn shattyqqa toltyryp, kúmis qasyqtaı Qaragóz, Aıshýaq atty qyzdaryn, altyn asyqtaı Baqtııar, Hakım uldaryn tárbıe­lep otyr.

«Dosnama» munymen támam­dal­maıdy. Este joq eski zamandar­da eki dostyń elin qorǵap qos báıterekke aınalýynan bastaý alyp, bertin kele aqyrettik dostar Qarpyqbaı men Artyqbaıdyń ózara syılastyǵyna ulasqan dostyq mekenindegi izgilik dastany aldaǵy ýaqytta Dosymjannyń dos júregi týdyratyn ǵajaıyp sáttermen jalǵasa beretini kámil.

Qýat BORASh,

jýrnalıst