Batyr ataǵy buıyrmaǵan alty arys

1919 jyly ómirge kelgen Ýlfat Dúısenov Aqmola oblysynyń Esil aýda­nyn­da týǵan. Muǵalimder ınstıtýtyn bitirgennen keıin ony Soltústik Qazaqstan oblysynyń qazirgi Shal aqyn, burynǵy Oktıabr aýdanyna qyzmetke jiberedi. Osy jerden 1942 jyly soǵysqa alynady. Qysqa merzimdik kishi ofıserler kýrsyn bitirgen keshegi muǵalim kishi leıtenant shenin alyp, pýlemetshiler vzvodynyń koman­dıri bolyp taǵaıyndalady. Ol Batystaǵy soǵysty belshesinen keship, tórt ret jaralanyp, kishi leıtenanttan kapıtan shenine deıin ósip, «Qyzyl Juldyz», II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen nagradtalyp, Majarstan, Rýmynııa, Chehoslavakııa jerlerindegi soǵysqa qatysyp, aqyry Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty japondarǵa qarsy maı­danda aıaqtaǵan. Bul ýaqytta ol Sývo­rov atyndaǵy «Qyzyl Tý» ordendi gvar­dııalyq atqyshtar dıvızııasynyń 313-pol­ki batalon komandıriniń orynbasary eken. Ý.Dúısenovti batyr ataǵyna usynǵan qujatqa 313-gvardııalyq polktiń komandıri, podpolkovnık Balanko onyń sońǵy eki úlken erligi týraly jazǵan. Alǵashqysy 1945 jyldyń 25 sáýirinde Chehoslavakııa jerindegi Slavkov qalasyn alý kezinde bolǵan. «Aýyr jaraqattan saptan shyqqan komandırdiń mindetin moınyna alǵan Dúısenov batalondy shabýylǵa kóterip, erlik úlgisin kórsetip, Slavkov qalasyn az shyǵynmen bosatty», delingen usynys qaǵazda. Osy qujatta Ý.Dúısenovtiń sońǵy erligi – Manjýrııanyń Úlken Hıngan asýynda batalondy 1 200 shaqyrymdyq marshpen aman alyp ótkeni, al 1945 jyldyń 28 tamyzynda Týnlıao qa­lasynyń janynan aǵatyn Lıahoe ózeninen batalondy shyǵynsyz ótkize alǵany aıtylyp, batyr ataǵyna usynylǵan. Bul qujat 1945 jyldyń 2 qyrkúıeginde toltyrylǵan. Alaıda esil er tek «Qyzyl Tý» ordenimen marapattalady.

Qan maıdandy belsheden keshken Ý.Dúısenov soǵystan aman keledi. Joǵa­rydaǵy nagradalarynan basqa ol «Erligi úshin», «Germanııany jeńgeni úshin», «Japonııany jeńgeni úshin» medaldarymen jáne jeńistiń 40 jyldyǵynda I dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalǵan. Ýlfat Dúısenov uzaq jyl bilim salasynda jemisti eńbek etip, 93 jasqa kelip, 2012 jyly ómirden ótken. Onyń atyna Sergeev qalasynyń bir kóshesi berilgen.

*  *  *

Qazirgi Esil aýdanyndaǵy О́rnek aýyl­dyq okrýginiń Talap aýylynda 1918 jyly týǵan Shabaı Ramazanov áskerge 1938 jyly Prııshım (qazir Esil) aýdandyq áskerı bóliminen shaqyrylǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa ol alǵashqy kúnnen qatysyp, 1943 jyly «Qyzyl Juldyz», 1945 jyly «Qyzyl Tý» ordenderin, «Var­sha­vany azat etkeni úshin», «Berlındi alǵany úshin», «Germanııany jeńgeni úshin» medaldaryn alǵan.

Qysqa merzimdik ofıserler daıyndaıtyn kýrsty bitirgen ol 1945 jylǵy 18 sáýirdegi Berlınniń mańyndaǵy soǵysta vzvodyn bastap, fashısterdiń transheıasyna túsip, 25 fashıstiń kózin joıǵan. Leıtenant Ramazanovtyń vzvody Berlın qalasynyń aýmaǵyndaǵy soǵystarda odan ári de erlik úlgisin kórsetken. Vzvodyn bastap, asa qaýipti hımııalyq zaýyttyń ǵımaratyna bekingen jaýdy talqandap, 80 fashıstiń kózin joıyp, 120-syn qolǵa túsirgen. Osy soǵysta ol aýyr jaralansa da, soǵys alańyn tastap ketpegen. Ony batyr ataǵyna Bogdan Hmelnıskıı atyndaǵy Qyzyltýly brıgadanyń 117-atqyshtar polkiniń komandıri polkovnık Rýsakov 1945 jyldyń 7 mamyrynda usynǵan. Alaıda batyr ataǵy berilmeı, «Qyzyl Tý» ordenimen shektelgen.

*  *  *

Soltústik Qazaqstan oblysynyń burynǵy Chkalov, qazirgi Taıynsha aýda­nyndaǵy Qarǵaly aýylynda 1922 jyly týǵan Baızýlla Tasybaev soǵysqa 1942 jyly alynady. Ol 29-atqyshtar dıvızııasynyń 77-artıllerııa bata­reıasynda qyzmet etip, Ýkraınanyń Dnepropetrov oblysyndaǵy Verhne- Dneprov aýdanyndaǵy Odınes derevnıasy úshin bolǵan soǵysta 1944 jyldyń 22 aqpanynda erlikpen qaza tabady. Aǵa serjant B.Tasybaev buǵan deıingi soǵystardaǵy erligi men qaharmandyǵy úshin 1943 jylǵy 16 qańtarda II dárejeli «Otan soǵysy», 1943 jylǵy 8 aqpanda «Qyzyl Juldyz» ordenderimen jáne birneshe medalmen nagradtalǵan.

1943 jyldyń 29 qazanynda aǵa serjant, zeńbirek komandıri Baızýlla Tasybaevtyń erligi týraly gvardııalyq artıllerııa­lyq polktiń komandıri, maıor Hromen­kov bylaı dep jazady: «1943 jyldyń 29 qyrkúıeginde Tasybaev polkta birinshi bolyp Dnepr ózenin jaıaý áskermen birge qaıyqpen kesip ótti. 1943 jyldyń 1 qaza­nynda Odınes derevnıasynyń túbindegi urysta onyń rascheti jaýdyń 7 shabýylyn toıtaryp, 1 «Tıgr» tankisi men 150 soldatynyń kózin joıdy. 8 qazanda osy jerdegi urysta fashıster Tasybaevtyń zeńbiregi ornalasqan tóbege tankilermen shabýyl jasady. Osy urysta Tasybaev jaýdy 100 metrge deıin jaqyndatyp, bir aýyr, bir jeńil tankisin joıdy. Qalǵan tankiler Tasybaev bekingen tóbeni jabyla atqylap, zeńbiregin isten shyǵardy. Osy urysta Tasybaev erlikpen qaza tapty».

Osy erlikterdi sanamalap kelip, artıl­le­rııalyq polktiń komandıri Hro­menkov aǵa serjant B.Tasybaevty qaza bolǵannan keıin «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyna usynady. Alaıda batyr ataǵy berilmeı, oǵan da «Qyzyl Tý» ordenin berýmen shek­teledi.

*  *  *

Qaıredın Qappasov 1913 jyly qazirgi Shal aqyn, burynǵy Oktıabr aýdanyndaǵy Keńes aýylynda dúnıege kelgen. 2-kavalerııalyq dıvızııanyń 10-kavalerııalyq polkiniń semser vzvody­nyń komandıri bolǵan. Áskerı sheni gvardııa aǵa leıtenanty. «Qyzyl Juldyz», I dárejeli «Otan soǵysy» or­den­­derimen nagradtalǵan. Germanııanyń Landsk qala­syn alýdaǵy soǵysta erlik kór­setip, qaza bolǵan. Qaza tapqannan keıin ony 10-gvardııalyq kavpolktiń komandıri, polkovnık Fılıppov batyr ataǵyna usynady. Usynysta 1945 jylǵy Germanııanyń Landsk qalasynyń túbindegi urysta Qappasovtyń vzvodyna Kıýldov ózeniniń kópirimen sheginbek bolǵan 15-SS latysh dıvızııasynyń qashýyna jol bermeý tapsyrylǵany aıtylady. «Qappasov joldas óziniń erjúrek jaýyngerlerimen birge kópirdi jaýǵa bermeı, 10 saǵat boıy ustap turdy. 200-ge jýyq jaý soldatyn joıyp, oq-dárisi taýsylǵan soń vzvodty Qappasov ózi bastap shtykpen shabýylǵa kóterdi. Osy urysta ol erlikpen qaza tapty. Qappasov joldas Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna laıyq», dep jazylǵan 1945 jyldyń 22 naýryzynda berilgen usynysta.

Amal ne, bul aǵamyzǵa da batyr ataǵy berilmeıdi.

*  *  *

7-gvardııalyq «Qyzyl Tý» jáne Sývo­rov ordendi Kıevtik tank dıvızııasynyń motorlandyrylǵan avtomatshylar batalony komandıriniń orynbasary, kapıtan Qabjat Toqbergenov batyr ataǵyna tizim arqyly basqa adamdar qatarynda 1945 jyldyń 23 sáýirinde usynylady. Ol – Soltústik Qazaqstan oblysy, Aıyrtaý aýdany Qaratal aýyl­dyq-keńesindegi Saryózek aýylynyń tý­ma­sy. Áskerge 1941 jyly alynyp, jeńis­ke deıin aman jetken. 1943 jyldyń 5 sáýi­rin­de «Erligi úshin» medalin, osy jyldyń 29 qarashasynda «Qyzyl Tý» jáne 1944 jyldyń 28 qazanynda II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen marapat­talǵan. Al 1945 jyldyń sáýir aıynda berilgen «Lenın» ordeni oǵan batyr ataǵy­nyń ótemine berilgen bolýy kerek.

Qabjat Toqbergenov soǵystan aman kelip, ishki ister organdarynda, odan keıin orman sharýashylyǵynda qyzmet istegen. 1961 jyly qaıtys boldy.

*  *  *

Zakarııa Qusaıynov – Soltústik Qazaqstan oblysy Aqqaıyń (burynǵy Sovet) aýdanyndaǵy Amangeldi aýylynyń týmasy. 1913 jyly týǵan ol 1941 jyldan soǵysqa alynyp, ony 1945 jyly jeńispen aıaqtaǵan. 464-polktiń 3-rota­synda qatardaǵy jaýynger bolyp qyzmet etken. 1944 jyldyń 19 naýryzynda Dnepr ózeninen dıvızııadaǵy alǵash­qylar­dyń biri bolyp qaıyqpen ótken. Tórt adamdyq toppen jaýdyń DZOT-yn qurtý týraly tapsyrma alyp, ózennen bizdiń jaýyngerlerdi ótkizbeı turǵan pýlemettiń únin óshirgen. Sol jerge ózderi bekinip, shabýyldaǵan 30 shaqty fashısti ótkizbeı, 8-in jer jastandyryp, qalǵanyn sheginýge májbúr etken. Sonymen qatar fashısterdiń qataryndaǵy tórt rýmyn soldatyn tutqynǵa alǵan. Sóıtip, Dneprdiń oń jaǵynda plasdarm jasap, polktiń ótýine jaǵdaı týǵyzǵan. Osy erligi úshin Zakarııa Qusaıynovty polk komandıri Kartashov 3 sáýirde Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynǵan. Alaıda basqalarǵa buıyrǵan batyr ataǵy Z.Qusaıynovqa tımeı,  22 sáýirde I dárejeli «Otan soǵysy» ordenin berýmen ǵana shektelgen.

Zakarııa Qusaıynov týǵan jerine bir aıaǵyn áskerı gospıtalda kestirip oralady. Sárýar degen qyzǵa úılenip, odan 11 ul men qyz súıgen. Sondaı-aq onyń burynǵy áıelinen eki uly bolǵan. О́miriniń sońyna deıin týǵan aýyly Amangeldide jumys istegen.

P.S. Osy qujattardyń bári Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıvinen dırektory Sáýle Málikovanyń kómegimen alyndy. Bulardyń birazy «Halyq jadynda» portalyna shyqqan, al qalǵany alǵash ret jarııalanyp otyr. Sonymen qatar arhıv qyzmetkerleri soǵystan aman kelgenderdiń urpaqtaryn da taýyp, atalarynyń erligi jóninde habardar etken. Qazir batyr ataǵyn alǵan soltústikqazaqstandyqtar qatarynda úsh-aq qazaq azamaty bar. Eger myna alty aǵamyz úlken ataqty alǵan bolsa, onda batyrlardyń sany úsh ese kóbeıgen bolar edi...

Soltústik Qazaqstan oblysy