Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Kez kelgen qazaq aýyldary tárizdi ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan salt-dástúr, ádet-ǵurypty saqtap, ósip-óngen. El esin jınap, kemeline kele bastaǵan kezde sútteı uıyǵan dúnıeni dúr silkindirip Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastaldy. Soǵys degen jalǵyz aýyz sózdiń qanshalyqty qasiret arqalatatynyn el aıqyn sezingen. Áıtse de, «erkek toqty qurbandyq» degendeı, arydaǵy azýyn aıǵa bilegen arýaqty atalardyń jolymen Otan qorǵaýdy paryz sanaǵan. Qan qasap maıdanǵa shaǵyn aýyldan elýden asa er-azamat attanǵan. Bárin birdeı tizip shyǵý múmkin emes. Áıtse de, zulmat soǵysqa bir áýletten tórt, bir áýletten úsh adam degendeı, qanshama bozdaq ketti.
Ýaqyt kóshi alǵa jyljyǵan saıyn bir kezde umytylmastaı kóringen oqıǵalardyń da kómeski tartary bar. Qazirgi kúni maıdan dalasynan aman kelgen ardagerler de aramyzda joq. «Ornynda bar ońalar» degendeı, nemere-shóbereleri tútin tútetip jatyr. Olardyń júreginde atalarynyń qan maıdanda kórsetken qaharmandyq erligi, joryqty joldardaǵy erlik dastany ispetti qajyr-qaıraty saqtalyp qalǵan. Tutas, túgel bolmasa da juqanasy. Osynsha azamatqa ystyq uıa, aq besik bolǵan osy topyraqtan túlep ushqan qyrandar týraly aıta ketý – paryz. Keıingi jasqa úlgi-ónege bolýy úshin.
Qan maıdanda el qorǵaǵan qaharman atalarymyzdyń biri – Meırambek Kamalov. 1942 jyldyń 15 qańtarynda áskerı komıssarıattan shaqyrtý alǵan jas jigittiń kókireginde basqynshy jaýǵa degen óshpendilik oty laýlap turǵan. Alǵashqy áskerı daıyndyqtan ótkennen keıin Ýkraına topyraǵyn zulym jaýdan qorǵaýǵa qatysty. San márte jan alyp, jan berisken shaıqasta qazaqtyń órimdeı jas jigiti asqan erlik kórsete bildi. Qaıtpas qaısar minezdiń arqasynda qarýlas dostarynyń senimdi serigi, komandırleriniń árdaıym tapsyrmalardy tap-tuınaqtaı etip atqaratyn senimdi sarbazyna aınaldy. At jalyn tartyp mingeli sharýashylyqpen aınalysyp, shar bolattaı shyńdalǵan dala uly quralaıdy kózge atqan mergen bolǵan. Sonysyna oraı atqyshtar polkinde qyzmet etipti. Maıdan dalasyndaǵy qaýip-qater aldymen atqyshtarǵa tóneri bar. Keıingi urpaǵynyń aıtýyna qaraǵanda, qan qasap maıdan dalasyndaǵy adamnyń erik-jigeri, qajyr-qaıraty tarazy basyna tartylar tusta jaýyngerligi jaıynda tis jaryp aıta bermese kerek. Maıdan dalasynda birneshe ret jaraqat aldy. Áskerı gospıtalda emdelip shyǵysymen qatarǵa qosyldy. Sońǵy ret snarıad jaryqshaǵynan alǵan jaraqaty óte aýyr edi. Ol Dnepropetrovsk, Ferǵana qalalaryndaǵy gospıtaldarda em qabyldady. 1944 jyldyń maýsym aıynda týǵan jerge oraldy. Maıdan dalasynan kelgen soń M.Kamalov birden jumysqa aralasty. Aqmola oblysyndaǵy aýyldarda esepshilik qyzmet atqara júrip, aýyl sharýashylyǵynyń damýyna úlken úles qosty. Soǵys bastalmaı turyp úılengen jary Qalıman Nurmaǵanbetqyzy ekeýi 52 jyl tatý-tátti ǵumyr keshti. Jaryq dúnıege ákelgen perzentterin ákelik aq mahabbatymen, ananyń ystyq meıirimine bólep ósirdi.
M.Kamalovtyń maıdan dalasyndaǵy kózsiz erligi, beıbit ómirdegi eresen eńbegi eleýsiz qalǵan joq. Ol II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen, «Erligi úshin», «Eńbek ardageri» tárizdi birneshe medalmen marapattaldy. 1994 jyly 72 jasynda ómirden ozǵan maıdangerdiń esimi – týǵan eliniń esinde.
Taǵy bir maıdanger Saǵyntaı Kalımanov 1910 jyldyń 10 qyrkúıeginde Qosshy aýylynda týǵan. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, jastaı jetim qalyp, tárbıesimen nemere aǵasy Kalıman aınalyssa kerek. Eńbekpen eseıgen jas jigit 1927 jyly Rojdestvenka aýylyndaǵy mashına-traktor stansasyna jumysqa ornalasady. Qazaq dalasyna tehnıkanyń jańa kele bastaǵan kezi. Týmysynan zerek, jalyndaǵan jas jigit traktor júrgizip, kombaınǵa otyrady. Tehnıka tilin tereń meńgergen adam bolǵan eken. Árdaıym aldynan jumys úrkip otyratyn Saǵyntaı ata – stahanovshylar qozǵalysynyń beldi múshesi, eńbek ozaty. Sharýashylyq basshylarynyń biri N.Rafıkovtiń usynysymen Petropavl qalasyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ýchılıshesinde oqyp, júrgizýshilik kýáligin alǵan.
Soǵys bastalǵanda el qorǵaýdy ózine paryz sanaǵan ol maıdanǵa barýǵa talaı ret ótinish jasaıdy. Al mundaǵy sharýashylyqqa da adam kerek. Maman mehanızatorlardy maıdanǵa attandyrmaı, bron arqyly bosatatyn tártip bolǵan. Saǵyntaı ata tym-tym alysta kúndeı kúrkirep ótip jatqan soǵys týraly emis-emis estip, tyldaǵy jumysty qarqyndy júrgizse, óz kómegi sol bolaryn túısingen. Túndi kúnge, kúndi túnge ulastyryp, tabany tastan taımaǵan tarlanbozdaı qajyrly eńbek etse de sharshap-shaldyqpaıtyn, meılinshe shydamdy adam bolǵan. Al maıdan dalasyndaǵy qaıǵynyń qara bulty shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldyń da aspanyn túnertken. Qaraly qaǵazdar birinen soń biri kelip jatyr. Osy jaıdy bile otyryp, tylda júrgenin namys sanaǵan. Aqyry 1943 jyly 33 jasynda maıdanǵa attanǵan. Qysqamerzimdi áskerı daıyndyqtan ótkennen keıin shabýyldaýshy batalonnyń quramyna engizilgen. Bulardyń batalony – besinshi áýe desant armııasynyń quramynda.
Jastaıynan batyrlar týraly dastandy jadyna toqyp ósken, uly erliktiń rýhynda tárbıelengen Saǵyntaı jaýyngerlik tapsyrmalardy múltiksiz oryndaıdy. Barlaýshylar, desantshylar – únemi maıdannyń alǵy shebinde. Qaýip-qater de kóp. Ol zamandastaryna surapyl soǵys týraly jadynda jattalyp qalǵan birqatar estelikti aıtqan da eken. Sol esteliktiń sorabyn qaıta jańǵyrtsaq, ótken ómir shejiresi ózegińdi tilgileıdi. Birde arnaıy tapsyrmany oryndap kele jatqanda qaýmalaǵan qalyń jaýdyń ortasynda qalady. It tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormannyń ishi. Jaý tylynda úsh kún júrip ábden qajyǵan bulardyń tobyn basqynshylar qolǵa túsiredi. Odan ári de fashısterdiń «Osvensım» konsentrasııalyq lagerindegi adam tózgisiz jaǵdaı. Des bergende tutqynǵa túsken keńes áskerlerin amerıkalyqtar azat etedi. Endigisi – eńbek armııasy. Saǵyntaı ata Bashqurtstandaǵy Oktıabrskıı qalasynda búlingen sharýashylyqty qalpyna keltirýge qatysady. Sol jerde ómirlik serigi Saıma apaıǵa kezigedi. Eki jastyń tilegi bir arnada toǵysyp, otaý kóteredi. 1946 jyly elge oralady. Maıdanger ata mashına-traktor sheberhanasyna jumysqa ornalasady. Zeınetke shyqqannan keıin de qol qýsyryp qarap otyrmaǵan. Qan qasap maıdan dalasynda kózsiz erligi úshin orden-medaldarmen marapattalǵan. Beıbit ómirdegi eńbegi de eleýsiz qalmapty. Saıma ájemiz ekeýi mynaý jaryq dúnıege on bala ákelip tárbıelegen.
Qyzyljar aýylynyń maıdangerleriniń biri Nesipbek Qurmanbaev 1912 jyly dúnıege kelgen. Soǵystyń alǵashqy kúnderinen bastap maıdan dalasynda qan keship júrip, aldyńǵy shepten tabylǵan. Soǵysqa deıin ujymdastyrý jumysyna belsene aralasqan, emenniń ıir butaǵyndaı ábden shynyqqan jas jigit maıdan dalasynda da qazaq balasynyń rýhy ór ekenin kórsete bilgen. 1941 jyly Stalıngrad túbindegi qııankeski urystan bastalǵan joryqty joldary jeńisti kúnge deıin úzilmegen. 78 jáne 74-atqyshtar dıvızııasynyń barlaýshylar rotasynda qyzmet etken. 1942 jyly aýyr jaralanyp, áskerı gospıtalǵa túsedi. Oń qolynan aıyrylǵan maıdanger «Erligi úshin» medalimen marapattalady. Soǵystan keıin Petropavl qalasynda bilim alyp, aýyl sharýashylyǵynyń aıtýly mamany atanǵan.
Joǵaryda esimderi atalǵan ardagerlerden bólek bul aýyldan maıdan ótine attanǵan jandar kóp edi. Solardyń qatarynda Serikbaı Túsipbaev, Qasqataı Akımjanov, Ábiken Qospanov, Samat Sadyqov, Tólegen Omarov, Abdrahman Súleımenov jáne taǵy basqalary da bar edi.
Qustyń uıasyndaı jyp-jyly, kishkentaı ǵana aýyldan osyndaı úlken azamattar shyqqan. Biz búgin atalar rýhy umytylmasyn dep erligin pash ettik.
Aqmola oblysy,
Selınograd aýdany
