Foto: Ashyq derekkóz
Kókshetaý qalasy emhanasynyń bas dárigeriniń orynbasary, Aqmola oblysy densaýlyq saqtaý basqarmasynyń januıany josparlaý boıynsha shtattan tys mamany Juldyz Álpilamqyzynyń aıtýynsha, bul bastamanyń qajettiligi men mańyzdylyǵy – búgingi qoǵamnyń keıbir ashy shyndyqtarymen tyǵyz baılanysty. Jynystyq saýatsyzdyq, erte júktilik, otbasyn josparlaýǵa salǵyrt qaraý ózekti áleýmettik jáne medısınalyq máselelerge aınalyp otyr.
Qoǵamdaǵy jynystyq jáne reprodýktıvtik saýattylyq deńgeıi – mańyzdy kórsetkishterdiń biri. Alaıda búginde bul salada sheshimin tappaǵan máseleler de az emes. Kóptegen jastar erte jynystyq qatynas pen onyń saldaryn tolyq túsinbeı, túrli qaýipterge urynady. Bul medısınalyq turǵydan da, áleýmettik turǵydan da alańdatarlyq jaǵdaı.
«Meni jas jubaılar otbasylyq ómirge daıyn ekendikterin jáne jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalardy boldyrmaý úshin tekserýden ótkenderin aıtqan kezde qatty qýantady. Bul – jaýapty ata-analyqtyń belgisi. Alaıda, ókinishke qaraı, qazirgi tańda Qazaqstandaǵy reprodýktıvtik densaýlyq jónindegi saýattylyq deńgeıi alańdatarlyq. Jasóspirimder men jastar arasynda jynystyq jáne reprodýktıvtik densaýlyq týraly aqparat jetkiliksiz. Olar erte jynystyq qatynas pen erte júktiliktiń saldaryn bilmeıdi», deıdi maman.
Onyń pikirinshe, deni saý ana men bala – el bolashaǵynyń kepili. Al bul úshin otbasyn josparlaý mádenıetin qalyptastyrý qajet. Qazirgi tańda bul tek áıelderdiń moınyndaǵy jaýapkershilik dep esepteıtin kózqaras áli de kezdesedi.
«Otbasyn josparlaý – tek júktilikti keıinge qaldyrý emes. Bul áıeldiń de, erkektiń de densaýlyǵyna, otbasylyq ómirge jáne bolashaq urpaqtyń amandyǵyna baǵyttalǵan qadam. Kópshiliktiń sanasynda bul másele tek áıelge tıesili degen jańsaq pikir qalyptasqan. Shyn máninde, bul eki jaqtyń da ortaq sheshimi bolýy tıis», deıdi Juldyz Álpilamqyzy.
Kontrasepsııa – josparsyz júktiliktiń aldyn alatyn jáne jynystyq jolmen beriletin aýrýlardan qorǵaıtyn mańyzdy qural. Degenmen, Juldyz Álpilamqyzy bul quraldar jaıly halyq arasynda jalǵan pikirler óte kóp ekenin tilge tıek etti.
«Qoǵamda kontrasepsııaǵa qatysty túrli mıfter kezdesedi. Sonyń ishinde eń jıi aıtylatyny «alǵashqy jynystyq qatynasta júkti bolý múmkin emes». Qyzdardyń bul aqparatqa senetini - tańqalarlyq jaıt. Bala paıda bolý úshin tek spermatazoıd pen analyq jasýsha kerek. Al analyq jasýsha ettekir perıody bar árbir qyzda bar. Iаǵnı shamamen 12 jastan bastap qyz bala júkti bola alady. Al alǵashqy jynystyq qatynas, árıne odan áldeqaıda kesh bastalýy qajet. Taǵy bir mıf «kontraseptıvter semirtedi». Zamanaýı preparattar salmaq qospaıdy. Kerisinshe, keıbiriniń terini, shashty jaqsartatyn qasıetteri bar. Negizinde, kontraseptıv qoldanatyn áıelderdegi salmaq ózgerisi kóbinese durys tamaqtanbaýmen baılanysty», dedi ol.
Júktilikti josparlaý ananyń da, ákeniń de fızıkalyq ári psıhologııalyq daıyndyǵyn talap etedi.
«Júktilikti josparlaǵan erli-zaıyptylar bul prosestiń úlken jaýapkershilik ekenin túsinýi kerek. Aldymen zııandy ádetterden (ishimdik, temeki, esirtki) bas tartýy qajet. Ananyń eń qolaıly jasy – 19 ben 35 jas aralyǵy. Júktilik aldynda mindetti túrde dárigerge qaralyp, tekserýden ótip, qajetti taldaýlardy tapsyrý kerek. Sozylmaly aýrýlary bar áıelderge arnaıy daıyndyq kerek. Barlyq tekserýler josparlanǵan júktilikke deıin keminde 3 aı buryn júrgizilýi tıis», deıdi Juldyz Álpilamqyzy.
Onyń aıtýynsha, jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalar jastar arasynda keń taralǵan, alaıda kóp jaǵdaıda eskerilmeıtin aýrýlar toby. Kóptegen ınfeksııa bastapqy kezeńde bilinbeıdi, biraq keıin asqynýlar týdyrýy múmkin.
«Qazirgi jastar arasynda JJBI jıi kezdesedi. Buǵan sebep – jynystyq saýattylyqtyń tómendigi, kezdeısoq seriktesterdiń kóptigi jáne músheqapty qoldanbaý. Keı ınfeksııalar sımptomsyz ótedi, bul jaǵdaıdy ýshyqtyrady. Aldyn alý úshin aqparat berý, músheqapty únemi qoldaný, medısınalyq tekserýden ótý – basty qadamdar», dedi maman.
Sonymen qatar maman AITV ınfeksııasynyń jastar arasynda taralýy kóbine jetkiliksiz aqparat pen medısınalyq saýattyń tómendiginen týyndaıtynyn atap ótti.
«AITV týraly jastarda bilim jetkiliksiz. Mektepter men oqý oryndarynda bul másele júıeli oqytylmaıdy. Jastar AITV ortalyqtarynda jasyryn ári tegin test tapsyrýǵa bolatynyn bilmeıdi. AITV/JITS – taqyryp emes, bul – ómirlik mańyzy bar aqparat. Ony ár jas bilýi kerek», dedi dáriger.
Jalpy, reprodýktıvtik densaýlyq jeke adamnyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligi. Dárigerlerdiń aıtýynsha, bul saýattylyq bala kezden qalyptasýy tıis.
