Foto: egemen.kz/ Qyrmyzy Jumaǵalıqyzy
Bekitilgen kúnderegine saı: 12 mamyrda – otbasyn josparlaý, 13 mamyrda – áıelder densaýlyǵy, 14 mamyrda – erler densaýlyǵy, 15 mamyrda – jastardyń reprodýktıvti densaýlyǵy, jynystyq jolmen beriletin ınfeksııaǵa qarsy is-qımyl, 16 mamyrda – adam papıllomasy vırýsyna qarsy is-sharalar ótedi.
Apta boıy barlyq emhana men Jastar densaýlyǵy ortalyqtary kelýshilerge aıqara esik ashady. Bul kúnderi el azamattary túrli vırýstyq qaýip-qaterge qarsy aqparatpen qatar densaýlyqqa jaýapkershilikpen qaraý mádenıetin qalyptastyrý, jynystyq qatynasqa erte túsý saldarlary, jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalardyń taralýy jáne AITV juqtyrǵan jańa jaǵdaılardyń kóbeıýiniń aldyn alý syndy mańyzdy málimetterden qulaǵdar bola alady.
Ár onjyldyqta áıelder ótýi tıis medısınalyq tekserýler
Osy oraıda 13-mamyr «áıel densaýlyǵy» týraly sóz qozǵamaqpyz. Áıeldiń ár jas kezeńinde aǵzasynda túrli ózgerister bolady. Sondyqtan josparly tekserýler de jasqa baılanysty erekshelenedi. Qazaqstanda jastyq kezeńderge bólingen mańyzdy tekserýler bar jas kezeńine baılanysty bólingen.
18–25 jas:
- Jylyna 1 ret gınekologqa qaralý
- Jatyr moınynyń PAP-testi (21 jastan bastap, 3 jylda 1 ret)
- JJBA-na (jynystyq jolmen beriletin aýrýlarǵa) analız (jynystyq qatynas bolǵan jaǵdaıda)
25–35 jas:
- PAP-test + HPV analızi (ár 3-5 jyl saıyn)
- ÝDZ kishi jambas aǵzalary (jylyna 1 ret)
- Júktilikke daıyndyq kezinde: Tolyq qan jáne zár analızi, TORCh-ınfeksııalar, folıı qyshqylyn qabyldaý syndy sharalardy qolǵa alý kerek.
35–45 jas:
- Mammografııa (40 jastan bastap, 1–2 jylda 1 ret)
- Gormonaldy profıldi tekserý (júktilik jospary bolmasa da)
- Qan qysymy, holesterın, qandaǵy qant deńgeıin baqylaý
- ÝDZ qalqansha bezi (qajet bolsa)
45–55 jas (menopaýza kezeńi):
- Mammografııa – jylyna 1 ret
- Osteoporozǵa tekseris (densıtometrııa)
- Gormon deńgeıin tekserý (estrogen, FSG, LG)
- Jatyr men analyq bezderdi ÝDZ arqyly baqylaý
- Júrek-qantamyr júıesin tekserý – EKG, holesterın, qant deńgeıi.
55 jastan keıin:
- Kolonskopııa (ishek obyrynyń aldyn alý úshin, ár 5-10 jylda 1 ret)
- Osteoporoz skrınıngi
- Júrek, kóz, qulaq, qan qysymyn turaqty baqylaý shart.
Bul tekserýlerdi keıinge qaldyrmaı, ýaqytyly ótip otyrý áıel densaýlyǵynda kezdesetin aýrýlardyń aldyn alýǵa jáne uzaq ári sapaly ómir súrýge múmkindik beredi.
Áıelder arasynda jıi kezdesetin aýrýlardyń aldyn alý sharalary qandaı?
Búginde áıelder arasynda jatyr moıny obyry (rak sheıkı matkı), sút bezi obyry, jatyr mıomasy (mıoma matkı), endometrıoz, jynystyq jolmen beriletin aýrýlar (Hlamıdıoz, gonoreıa, trıhomonıaz, VICh jáne t.b.) jıi ushyrasady. Onkologııalyq aýrýlar ishinde sút bezi obyry men jatyr moıny obyry jylyna shamamen 5000 – 5500 áıelde anyqtalady. Shymkent qalalyq Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń shtattan tys bas akýsher-gınekology Syzdyqova Gúlbaný Jumaǵalıqyzy atalǵan aýrýlardyń aldyn alý úshin ár 6 aı saıyn gınekologqa tekserilý kerek ekenin eskertti.
«Sondaı-aq, papılloma vırýsyn anyqtaý úshin jaǵyndy tapsyrý; Vaksınasııa (HPV-ge qarsy), turaqty gınekologııalyq tekseris (PAP-test); ÝDZ nemese 40 jastan bastap mammografııaǵa túsý mańyzdy. Josparly tekserýlermen birge salaýatty ómir saltyn ustaný, ıaǵnı salmaqty baqylaý, durys tamaqtaný, fızıkalyq belsendilikti de ustanǵan jón. Qazaqstanda gınekologııalyq aýrýlardy dıagnostıkalaý jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi. Osy medısına múmkindikteri negizinde áıelder arasynda gınekologııalyq aýrýlardyń, jynystyq jolmen beriletin aýrýlar, ýrogenıtaldy ınfeksııalar, gormonaldy buzylystar jáne osteoporoz aýrýlarynyń aldyn alýǵa bolady», deıdi Gúlbaný Jumaǵalıqyzy.
Fertıldik jastaǵy áıelderdiń densaýlyǵyn baǵamdap, júktilikke, deni saý balany dúnıege ákelýge daıarlaý da qaperge alatyn másele. Bul turǵyda júktilikti josparlap, saýatty daıyndyq sharalaryn júrgizý qajet.
«Júktilikke daıyndyq – bolashaq ananyń, ákeniń de densaýlyǵyn jaqsartyp, sábıdiń durys damýy úshin óte mańyzdy kezeń. Sondyqtan júktilikke daıyndyqty dárigerge qaralýdan (pregravıdarlyq keńes) bastaý kerek. Áýeli gınekologqa baryp, jatyr, analyq bezder, gormonaldy fonnyń jaǵdaıyn tekserý shart. Júktilik kezinde keıbir prosedýralar ruqsat etilmeıtindikten terapevt pen stomatologqa qaralý kerek. Qannyń jalpy jáne bıohımııalyq analızin tapsyrý da umyt qalmaý kerek. Jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalarǵa, TORCh-ınfeksııalardy (toksoplazmoz, qyzamyq, sıtomegalovırýs, gerpes) tekserý qajet» ekenin aıtqan Gúlbaný Jumaǵalıqyzy folıı qyshqylyn júktilikke daıyndyq barysyndaǵy kelinshek kem degende 3 aı buryn qabyldap bastaý kerek ekenin jetkizdi. Bul óz kezeginde týa bitken kemistikterdiń (mysaly, júıke tútigi aqaýlary) aldyn alýǵa septesedi. Kúnine 400–800 mkg qabyldaý usynylady.
«Júktilikke daıyndyq kezeńinde temeki, alkogol, esirtkiden bas tartý kerek. Ámanda qyz balasy bolashaq ana bolǵandyqtan bul nárselerge múlde áýes bolmaǵany jón. Kofeın mólsherin kúnine 1 kese kofege deıin shekteýdi usynamyz. Sondaı-aq salmaqty baqylaý da daıyndyqtyń alǵysharty. Osy oraıda vaksınasııany tekserý de artyq bolmaıtynyn atap ótkim keledi. Uıqy rejımin durystap, kúızelisten arylý - moraldyq jáne psıhologııalyq daıyndyq negizi», dedi Shymkent qalalyq Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń shtattan tys bas akýsher-gınekology.
«Densaýlyq aptalyǵy: adamdar qoryqpaı, uıalmaı dárigerge júginýdi úırenedi»
Gúlbaný Jumaǵalıqyzy reprodýktıvti densaýlyq aptalyǵy aıasynda 12 mamyr kúni qalalyq perınataldyq ortalyqta «Otbasyn josparlaý taqyrybynda» Ashyq esik kúnine qatysyp, kelýshilerge keńes bergen. Aldaǵy kúnderi jospar boıynsha jastar ortalyǵynda, emhanalarda, ortalyq saıabaqtarda ashyq esik kúnderi men aksııalarǵa qatysýdy josparlap otyr.
«Reprodýktıvti densaýlyq aptalyǵy — bul halyqqa óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraýǵa, aldyn alý sharalaryn bilýge jáne medısınalyq kómekke ýaqytyly júginýge baǵyttalǵan mańyzdy qoǵamdyq densaýlyq is-sharasy. Onyń halyq densaýlyǵyn jaqsartýdaǵy mańyzyn birneshe qyrynan túsindirýge bolady. Birinshi kezekte halyqtyń habardarlyǵyn arttyrady, kóptegen adam reprodýktıvti densaýlyq, bedeýlik, jynystyq jolmen beriletin aýrýlar týraly naqty ári ǵylymı negizdelgen aqparatty óz betinshe alýǵa qulyqsyz. Sondyqtan aptalyq aıasynda tegin keńes berý, dárister, semınarlar ótkiziledi, bul – ásirese jastar men bolashaq ata-analar úshin óte qundy. Ekinshi, aýrýdyń aldyn alýǵa kómektesedi. Júktilikti josparlaýdyń mańyzyn túsindiredi. Jasóspirimderge arnalǵan jynystyq tárbıe, qaýipsiz qatynas taqyryptary qozǵalady. Bul erte júktilik pen ınfeksııalardyń taralýyn azaıtýǵa yqpal etedi. Erlerdiń de densaýlyǵyna nazar aýdarylatynyn aıryqsha atap ótý kerek. Taǵy bir mándi tusy densaýlyq saqtaý júıesi men halyqtyń baılanysyn nyǵaıtady. Adamdar qoryqpaı, uıalmaı dárigerge júginýdi úırenedi. Al medısına qyzmetkerleri aǵartý jumystaryn kúsheıtip, qoǵammen ashyq jumys jasaıdy», dedi ol.
Áıel saýlyǵy - ult saýlyǵynyń bastaýy. Sondyqtan salaýatty qoǵam qalyptastyrýda reprodýktıvti densaýlyq aptalyǵy árdaıym kerek, árdaıym - ózekti.
