Otandyq veterınarııanyń jetistigi

Osyndaı asa qaýipti janýarlar indetterine qarsy kúres sharalaryn júrgizý maqsatynda 1905 jyly 14 qańtarda Orynbor gý­ber­nııalyq veterınarııalyq-bakterıologııalyq zerthanasy­nyń negizi qalandy. 1919 jyly ol ortalyq veterınarııalyq-bak­terıologııalyq zerthana bolyp qaıta qurylyp, 1923 jyly Qa­zaq oblystyq veterınarııalyq-bakte­rıologııalyq zerthanasy bolyp ózgertildi. Al 1925 jyly sáýirde Qazaq oblystyq veterınarııalyq-bakterıologııalyq ınstıtýty bolyp qaıta qurylyp, sol jyldyń ekinshi jartysynda Qazaq AKSR-iniń astanasy Qyzylorda qala­syna kóshirildi.

1928 jyly astanany Al­ma­tyǵa kóshirgende О́lke­lik vete­rınarııalyq-bakterıo­lo­gııa­lyq ınstıtýty atanǵan ǵylym mekeme Pýshkın kóshesindegi (burynǵy Lýshnıkov saýda úıi) ǵımaratyna ornalasty. Al 1935 jyly ıns­tıtýt Tashkent kóshesi (qazirgi Raıymbek dańǵyly) boıyndaǵy jańa salynǵan ǵı­maratqa kóshti. 1940 jyly 19 qań­tarda ınstıtýt «Qa­zaq ǵylymı-zertteý veterınarııa ınstıtýty» (QazǴZVI) bolyp ózgertildi.

Elimizde veterınarııa ǵyly­mynyń jańa salasy – gelmıntologııa dúnıege kelgenin aıta ketken jón. Onyń negizin salýshy akademık K.I.Skrıabın 1905–1911 jyldar aralyǵynda Shym­kent jáne Áýlıeata (qazir­gi Taraz) qalalarynda ju­mys istedi. Álemge áıgili kórnekti ke­ńes ǵalymy jumys istegen úıde 1961 jyly KSRO úkime­tiniń sheshimimen akademık K.I.Skrıa­bın murajaıy ashylyp, qazirge deıin jumys isteıdi.

Instıtýt elimizdegi mal sha­rýashylyǵynyń veterına­r­lyq ál-aýqatyn qamtamasyz etý boıyn­sha ǵylymı jumysty júzege asyrdy. Instıtýtta óndiristik, synaq, bakterııalyq, vırýstyq qozdyrǵyshtarmen jáne gelmınttermen, patogenderdiń II-IV tobymen jumystar júrgizýge rejimdik komıssııanyń ruqsaty, prekýrsorlar jáne ýlarmen ju­mys isteýge baılanysty qyz­metke memlekettik lısenzııalar jáne ınstıtýttyń kásibı quzy­rettiligin rastaıtyn basqa da qujattar bar. 2002 jyldan 2007 jylǵa deıin ınstıtýt pa­togenderdiń II-IV tobyna jatatyn qozdyrǵysh mıkroorganızm­der kolleksııasynyń Respýblıkalyq depozıtarııi qyzmetin atqardy. Sondaı-aq eldiń veterınarııa ǵylymy men praktıkasy tarıhynda alǵash ret aýsyl, brýsellez, leıkoz aýrý­laryn baqylaýdyń ult­tyq baǵdarlamalaryn, aýyl sha­rýa­shylyǵy janýarlarynyń juqpaly aýrýlaryn dıagnostı­kalaý men aldyn alýdyń jańa tásil­derin, veterınarııalyq táji­rıbede qoldanatyn strate­gııalar (qutyrýmen kúresý, aýsyldyń, shoshqalardyń afrı­kalyq oba­synyń aldyn alý, ehınokokkozdy joıý sharalary, usaq kúıis qaıyratyn janýarlardyń obasy boıynsha epızootııalyq jaǵ­daıdy baqylaý strategııasy, nodý­lıarlyq dermatıtpen kúresý, t.b) ázirledi.

2016–2017 jyldar keze­ńinde alǵash ret ınstıtýt qyzmet­kerleriniń memlekettik jergilikti atqarýshy organdarymen birlese otyryp, buryn anyqtalmaǵan topalańnan ólgen janýarlar kómilgen jerlerdi zertteý ju­­mys nátıjeleri boıynsha «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń aýma­ǵyndaǵy topalańnyń topy­raq oshaqtarynyń kadastry» qu­rastyryldy. Kadastrǵa ótken ǵa­syrdyń 30-jyldarynan bas­tap qazirgi ýaqytqa deıingi topalań­nan ólgen janýarlar kómilgen jerler týraly aqparattar endi. Instıtýt osy ýaqytqa deıin 839 qorǵaý qujatyn (ónertap­qysh­tarǵa patentter, paıdaly modelderge patentter, ǵylym týyn­dylaryna kýálikter) aldy. Respýblıka táýelsizdigi kezeńinde 60-tan asa ǵylymı jarııala­nym jıyntyǵy, 50 monografııa, 400-den asa usynym, ádistemelik nusqaý men standart ja­rııalady, 70 doktorlyq, 380 kan­dı­dattyq dıssertasııa qor­ǵal­dy.

Qazaq ǵylymı-zertteý vete­rı­narııa ınstıtýty bu­ryn Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń, biraz ýaqyt Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qarama­ǵynda boldy. 2021 jylǵy 1 qyrkúıekte Memleket basshysy­ Qazaqstan halqyna arna­ǵan Joldaýynda ulttyq bıolo­gııalyq qaýipsizdik júıesin qa­lyptastyrý mindetin qoıdy. Osy maqsatta el Úkimetiniń 2021 jylǵy 20 jeltoqsandaǵy №910 qaýlysyna sáıkes «QazBioPharm» ulttyq holdıngi» aksıonerlik qo­ǵamy quryldy. Úkimet qaý­lysyna sáıkes «Qazaq veterınarııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty «QazBioPharm» ulttyq hol­dıngi» AQ-nyń quramynda Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qaramaǵyna berildi.

Jańa qurylymnyń alǵashqy bas dırektory bolyp bıolo­gııa ǵylymdarynyń dokto­ry, professor Kúnsulý Zakarıa taǵaıyndaldy. Onyń basshy­lyǵymen otandyq ǵalymdar COVID-19 indetine qarsy «QazVac» vaksınasyn ázirlep, klı­nıkalyq synaqtyń barlyq kezeńin sátti ótkizdi. Bul vaksına Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jasalyp, tıimdiligi men qaýipsizdigi halyqaralyq deńgeıde dáleldendi. Vaksınanyń tıimdiligi «The Lancet» tobyna kiretin «EClinicalMedicine» ǵylymı jýrnalynda jarııalanyp, qazaqstandyq ǵylym úshin halyqaralyq deńgeıdegi mańyzdy jetistikke aınaldy. 2023 jyldyń 24 sáýirinde holdıngtiń bas dırektory qyzmetine veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor E.Abdýraımov taǵaıyndaldy. Qazirgi ýaqytta «QazBioPharm» ulttyq holdıngi quramyna bıofarmasevtıka jáne bıotehnologııa salalarynda jumys isteıtin ǵylymı jáne óndiristik segiz enshiles uıym kiredi. Bul uıymdar ǵylymı zertteýden bastap, bıopreparattardy óndirý men halyqqa jetkizýge deıingi tolyq óndiristik sıkldi qamtamasyz etedi.

Qazirgi ýaqytta ınstıtýt bir­­lesip oryndaýshy retinde Aýyl sha­rýashylyǵy jáne Bilim jáne ǵylym mınıstrlikteriniń baǵ­dar­lamalyq-nysanaly qar­­jylandyrýymen 6 ǵylymı-teh­nıkalyq baǵdar­lamany júzege asyryp jatyr. Instıtýttyń qurylymdyq bólimsheleri men óńirlerdegi 6 veterınarlyq stansasynda 180 adam eńbek etedi, onyń 90-y ǵylymı qyzmetker (9 ǵylym doktory, 29 ǵylym kandıdaty, 9 PhD, 42 magıstr).

Instıtýt qyzmetkerleriniń asa qaýipti aýrýlardyń paıda bolý qaýpin baǵalaý, ınfeksııa oshaqtarynda jańadan bólingen qozdyrǵyshtardyń túrlerin sáı­kestendirý, óndiriske qajetti shtammdy jınaý men irikteý, jergilikti, ımmýnologııalyq bel­sendi shtammdardy paıdalana otyryp, bakterııaǵa jáne vırýsqa qarsy preparattardy jasaý boıynsha úlken jumys tájirıbesi bar.

Memleket basshysy Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Ulttyq damý jospary strategııasynda belgilengen otan­dyq ónimdi óndirý kólemin 50 paıyzǵa jetkizý tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda, 2023 jyly ınstıtýt ǵalymdary ázirlegen 10-nan asa veterınarııalyq preparattyń ónerkásiptik óndi­risi uıymdastyryldy. Janýar­lardyń indettik aýrýlarynyń aldyn alý jáne dıagnostıkasyna arnalǵan dári-dármekterdi óndirý kólemi artty. Máselen, 2022 jyly 94 517 097 teńgege dári-dármek satylsa, 2023 jyly ıns­tıtýt daıyndaǵan ázirlemeler satylym somasy 1 634 520 000 teńgege, 2024 jyly 893 675 135 teńgege jetti. Bul óndirilgen preparattar eldegi epızootııalyq jaǵ­­daıdy baqylaýda ustaýǵa jáne qazaqstandyqtardy mal sha­rýa­shylyǵynyń sapaly óni­mimen qam­­tamasyz etýge múmkindik beredi.

Sonymen qatar kásibı qyzmet­ti atqarý maqsatynda qajetti sertıfıkattar jańartyldy. 2023 jyly ınstıtýtta Oqý jáne bilim ortalyǵy qury­lyp, 2024 jyly «Ortalyq Azııa bilim berýdi akkredıtteý qaýym­das­tyǵy» (CAAAE) bergen halyq­aralyq ınstıtýsıonaldyq akkredıtteý sertıfıkatyn aldy. Veterınarııa ǵylymynyń tarıhynda alǵash ret ınstıtýt «Ult­tyq veterınarııalyq zertteý ınstıtýtymen» (PIVET) (Pol­sha, Pýlavy q.) jáne ARNA (Uly­brıtanııa, Veıbrıdj q.) óńirlik referens-zerthana mártebesin alýǵa ótinim berý maqsatynda Or­talyq Azııa elderinde iri qa­ra­nyń enzootııalyq leıkozy boıynsha tvınıng jobasyn oryndady.

2023–2024 jyldary júr­gizilgen jumystyń qorytyndysy boıynsha Dúnıejúzilik janýarlar densaýlyǵy uıymy, vırýsologııa zerthanasy mamandarynyń kásibı daıarlyǵynyń joǵary deńgeıi, zerthananyń jaqsy jaraqtandyrylýy, QazǴZVI sapa menedjmentiniń jolǵa qoıylǵan júıesin atap ótip jáne jobanyń sátti aıaqtalǵany týraly HEB ser­tıfıkatyn tapsyrdy. О́tken jyly QazǴZVI ónimderi Parıj qalasynda ótken halyqaralyq aýyl sharýashylyǵy «Salon International de l'Agriculture» (SIA-2024) kórmesine qoıyldy.

Búgingi tańda ınstıtýtta ba­qylaýshy uıymdarmen ras­talǵan klını­kalyq emes zertteý­lerdi (veterı­na­rııa­lyq pre­parat­tyń, kosmetı­kalyq ónimniń jáne jemshóp qospasynyń ýyttylyǵyn zertteý) júrgizý kezinde synaq orta­lyǵynyń Tıisti zerthanalyq tájirıbe (GLP) qaǵıdattaryna sáı­­kestigine monıtorıng júr­gizip jatyr. Instıtýt keleshek­te elimizdiń bıologııalyq qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge arnalǵan baǵdarlamalyq-nysanaly qar­jylandyrý jáne granttyq qar­jylandyrý boıynsha ǵylymı zertteýlerdi turaqty negizde oryn­daýdy jáne bolashaqta shetelde óndirilgen bıologııalyq ónim­derdi óz ázirlemelerimen ım­port almastyrýǵa arnalǵan ǵyly­mı jobalardy júrgizýdi josparlap otyr.

Marhabat QASENOV,

Qazaq ǵylymı-zertteý veterınarııa ınstıtýtynyń bas dırektory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty