Qalam qazanaty

Alash kezeńinen jetken «Jazýdyń júırigi – Jaqań (M.Dýlatuly), sóıleýdiń júırigi – Jaqansha» (J.Dosmuhameduly) degen má­tel bar. Sol sekildi, Mahań (M.Baı­ǵut) 70-jyldary óńirlik jýrna­lıstıkaǵa ádebıetten kelip, ony baıytyp, baısaldandyryp, oza shapqan shaǵy az bolmaǵan.

«Jýrnalıstıkaǵa ádebıetten kelý» degendi qalaı túsinemiz? Ol – oqyrmanǵa aqparattan góri adam taǵdyryn, sezimi men kóńil kúıin, qýanyshy men qaıǵysyn jetkizýge jumylý. Ol – telegraftyq qasań tilden góri jurtshylyqtyń zer­desin, sanasyn, qabiletin ashatyn, tolyqtyratyn, jetildiretin kór­kem tilge, klassıkalyq áde­bıet­tiń áýezine, halyqtyń qula­ǵyna jaǵatyn shuraıly sózge qushtarlyq. Ol – qyzdyrmaly qy­zyl til nemese eliktep-solyqtaǵan teńeý men boıaýǵa emes, ár sózge, uǵymǵa maǵyna berý, ár sóz ben uǵymdy beınelep jetkizýge tyrysý.

Túrkistannyń Maılykentinde týyp, aýylda ult dástúriniń ýy­zyna jaryǵan, Almatyda oqyp-jetilip, qazaq ádebıeti klassık­teriniń izbasary deńgeıine kóte­rilgen Marhabat Baıǵutty sol sebepti de «qalam eńbektorysy», «qalam qazanaty» deımiz.

Jalpy, bizde álimsaqtan tek jazýshylyqpen (nemese aqyn­dyqpen) kún kórgen adam az. Bári bir jerde jumys istegen. Júsipbek pen Maǵjan baspasózde, baspalarda, oqý oryndarynda nápaqa tapty. Aıtqandaı, ekeýi de eptep bılik salasynda qyzmet etti. Aty óshkir repressııa kezikpese, olar da sol páleden áýpirimdep aman qalǵan M.Áýezovteı ýnıversıtet professory, áıgili akademık bolatynyna shák keltirmeımiz.

Endi osy «nan men án» nemese tirshilik ólshemin Marhabat Baı­ǵutqa salsaq, aına-qatesiz qaı­talanady. Aralaryn jarty ǵasyr bólip tursa da, Mahańa týra Alash zamanyndaı durys mektepte beımaral oqý da buıyrmaǵan. Keńestik joqshylyq, arqa súıer naǵashydan, týǵan ákeden aıyrylýdyń sońy «kisi qolynda oqýǵa» alyp kelgen. Er jetkende «qoıshy bolý» uranyna elitpeı, QazMÝ-ǵa talaptanyp oqýǵa tússe de, baıaǵy 1916 jyldyń «ııýn jarlyǵyndaı», «maıdannyń qara jumysyna» tartylǵandaı úsh jyldyq áskerge kete barǵan. Odan keıin «Azamat soǵysy», ashtyq-joqshylyq bilim jolyn úzgen Alash arystary basyndaǵydaı qıyndyqtar – anasynyń aýrý-syrqaýy, inisiniń qabyrǵasy qatpaǵandyǵy, basqa da áleýmettik tarshylyq Almatyda kúndiz (bólim) oqyp, keleshekte ne beldi jazýshy, ne bedeldi ǵalym bolǵaly turǵan jas Marhabatty ańsaǵan astanasynan 700 shaqyrym jerdegi aýdan gazetine alyp kelgen. Biraq, ózi jazǵandaı, ol solaı otarlanǵan zamannyń oqtyqtaǵy qamytyn (arbanyń arysyn ońtústikte «oqtyq» deıdi) kııýge májbúr bolǵan.

Qazaq keńes jýrnalıstıkasy tarıhynda kóp aıtylmaı júrgen «oqtyqtaǵy qamyt» ne? Muny Mahańnyń jazbalarynan oqımyz. Ol – aýdandyq qazaqtildi gazetti orys tildi túpnusqadan aýdarý. Búginginiń «qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq» jýrnalısi osyndaıdy estidi me eken? Mahań esteliginde: «Aýdandyq «Shamshyraq» gazeti oryssha «Maıak» gazetiniń aýdarmasy bolyp esepteledi eken... Tárjiman tirlikten qutylmadyq» dep jazady. Bir joly «Prazdnık rýsskoı zımy» degendi «Qys mere­kesi» dep aýdaryp, pálege qalǵanyn da aıtady.

Jazýshy keıin oblystyq gazetke aýysqanda taǵy da aldynan shyqqan «oqtyq qamytynyń» jaı-japsaryn da qattap ketipti. Bul derek jýrnalıstıka tarıhy úshin qajet. «Kúndiz-túni tynym tappaımyz. Jospar jasaıtynbyz. Orys tilinde. Aılyq. Toqsandyq. Obkomǵa tapsyratynbyz. Oryssha».

Dál osy tusta taqyrypqa oraı M.Baıǵut úshin jýrnalıstıkanyń, atqarýshy bılik hat-habarynyń, jazbalarynyń ózindik mektep bol­ǵanyn da aıta ketkimiz keledi. Onyń ústine kúni keshege deıin bizde (Qa­zaq­standa) aqyn-jazýshylar kó­bine jýrfakta oqyp, jazý ma­shy­ǵyn gazet-jýr­naldarda qalyp­tastyrdy.

Mahańnyń áleýmetshil qalam­ger­lik jolynyń bastaýy 1956 jyly 5-synypta kórinipti. Ol mek­tepte qyz balasyna qol kóter­gen buzyq qatarlasy týraly «Qa­zaqstan pıo­neri» gazetine maqala jarııalapty. Bul – bilim júıesinde oqýshy tártibi men pedagogıkalyq tájirıbe qaǵıdattarynyń paryq­talyp jatqan kezi. Jazýshy B.Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» povesiniń baspaǵa tapsy­rylǵan shaǵy.

Osydan soń mektep pen ýnı­versıtettegi qabyrǵa gazeti, ásker­degi jaýynger paraqshasy («Boevoı lıstok»), aýdandyq «Shamshyraq», oblystyq «Ońtústik Qazaqstan», «Jibek joly» basylymdary, keıingi «Egemen Qazaqstan» gazeti men «Qazyǵurt kz» almanaǵy – jazýshy, qalamger Marhabat Baı­ǵuttyń bel-belesteri. Túrli janrdaǵy júzdegen jazba, myńdaǵan maqala. Aǵyl-tegil aq­parat, salıqaly suhbat, oqshaý oı-tolǵam, áleýetti ádebı syn. Jyl­dar alǵa ozǵan saıyn para­satty prozasynyń parqy – pa­ıymdy povesteri, áserli áń­gime­leri. Kósemsózinen kórkem só­ziniń tegeýrini, kórkem sózinen kósemsóziniń tııanaq-tilektestigi ańǵaryldy. Qalamger jańa prozaǵa tabıǵılyq pen túsiniktilikti qalaı ákelse, kósemsózge de adamı taza qalypty, aýyldyń ańǵaldyǵy men adaldyǵyn, zııalylyqqa umtyl­ǵannyń zeıini men zerdesin endirip baqty.

Dál Marhabat Baıǵuttyń shyǵarmashyl tulǵa retinde qalyp­tasýynda ádebıet pen pýblısıs­tıka bir-birine qaıshy kelmegen sekildi. О́ıtkeni eki janrda da baılanys (kommýnıkasııa) uǵymy, túsinigi, tájirıbesi bar. Ádette jazýshy qalyń áleýmet ishinen keıipker, qıly minez, oı, sezim izdeıdi. О́z aınalasynan qarastyrady. Tabady, tolyq­tyrady, tutastandyrady. Sóz, beıne, yrǵaq, qımyl-qozǵalys naqtylanady. Sanamen, túısikpen, qııalmen baılanystyrylady. Áleý­mettik kommýnıkasııa ny­sanaǵa ár turǵydan qaraǵanda tolysa túsedi. Ár janr óz múm­kindigin júzege asyrýǵa talaptanyp baǵady. Qalamgerdiń bilim-biligimen. Jazýshy, kósemsózshi janr sheńberin jeke sheberligimen keńitedi. Mysaly, pýblısıstıka elementin folklordan da, tastaǵy jazýlardan da (jazba eskert­kishteri) tabýǵa bolady. Oqıǵa men jetkizýshi arasyndaǵy qısyn (logıka), kóńil kúı (emosııa), talǵam-túsinik, kórkemdik nemese naqtylyq ustanym ózindik júıege baǵynady. Ádebıet nysanasy – adam ómirindegi, qoǵamdaǵy, sana­daǵy shyndyq. Ony jazýshy óz dúnıetanymyna saı qalyptaıdy. Kósemsóz – búgingi qoǵamdyq-saıası ómir men jurttyń aqparat sura­nysynyń aınasy. Derek pen dáıek, kózqaras pen usynys, topshylaý men qorytyndy.

Ekeýiniń úndesetin, úılesetin jeri – adam ómiri men oı-paıymyn ár janr aıasynda, júıesinde jetkizýi. Ádebıette murat pen kórkemdik basym, kósemsózde qoǵam júgi men kókeıkestilik aıqyn.

Qalamger M.Baıǵuttyń «Sham­shyraq», «Ońtústik Qazaqstan» mektepterindegi pýblısıstıkasyn alasartpaı, «Egemen Qazaqstan» gazetindegi baıypty tájirıbesin, izdenisin alqalaǵymyz keledi. Onyń sebebi de bar.

Birinshi sebep – Mahań «Ege­menge» aqshańqan alpystan asyp, «asa taıaǵyn» ustap, qalamgerlik adaldyǵyna, aıbaryna senip kel­geni.

Ekinshi sebep – merzimdi basy­lymnyń baǵy men baǵasy synǵa túsken kezeńde alysty boljaıtyn sanatker, gazet prezıdenti Saýytbek Abdrahmanovtyń «Marhabat Baıǵut – Ońtústik óńir (OQO, Jambyl, Qyzylorda) boıyn­sha «Egemen Qazaqstannyń» arnaýly tilshisi» degen tyń jobasy. Bul – baıyrǵy Túrkistan aımaǵyndaǵy kemi 5 mıllıon otandastyń rýhanı-mádenı, ádebı-kósemsózdik talǵamyn túzeý degen sóz. Bizdińshe, bul joba 2008–2012 jyldary sátimen júzege asty.

«О́rikterdiń bastary qyzyl jal­qyn...», «Keńsaı kún­­geı­­­­degi kór­­shiler», «Sáýir­­­­diń sa­maly», «Kásip­ker ke­lin­shek­ter», «Jýalynyń jýsa­ny», «Aı astyn­daǵy arqar­lar», «Qazyǵurttyń qy­­myzy», «Qyzylqumnyń qy­my­ra­ny», «Saıram-О́gem degende, Saıram-О́gem...», «Aqsýym – arymdaı, Jabaǵylym – janymdaı», «Tasqynǵa – tosqyn», «Aral. Aral. Aralym...», «Kitaptyń da, kitap­ha­nashynyń da qabaǵynda kir­biń kóp...», «Bárekeldi, bı bol­dyń...» t.b. maqalalaryn umyt­pa­ǵan shyǵar­syzdar.

Bári de – kórkem áńgime je­lisindeı, áleýmet ańsaryndaı, jurtshylyq armanyndaı oqyla­tyn eńbekter. Syny syndarly, usynysy uǵymdy, talqysy tııanaqty, baǵasy baıypty. Renishi de, ýáji de oqyrmanǵa oı salady. Biraq osynyń barshasyn bir muratqa baǵyndyratyn avtordyń qalamgerlik sıpaty bar. Ol – tereń de tabıǵı mádenıeti. Mahańnyń esiminiń ózi – mádenıet uǵymynyń balamasy bolsa, isi de osy maz­mundy asha túsedi. Taqyrypty tańdaý mádenıeti, mazmundy ashý mádenıeti, dálel-dáıekti kórsetý mádenıeti, keıipker ıakı suhbatshy tabý mádenıeti, suraq qoıý, jaýap alý mádenıeti, nysanany aıqyndaý men ózektiligin jetkizý mádenıeti, máseleni sheshý mádenıeti, usynys berý mádenıeti, qorytyndy jasaý mádenıeti.

Kósemsózshi Marhabat Baıǵut shyǵarmashylyǵynyń názik te talǵamdy qyry – qaıtalanbas ıýmory, keıde ashy sarkazm. Avtordyń sózinde, sóz tirkesinde, uǵymynda, beınesinde eleń etkizetin ájýa, ázil jetip artylady. Máselen, kelmeske ketken burynǵy odaqtyń abbrevıatýrsyn týra qaıtalamaı, «Sy-Sy-Syryńyz» deı salady. Buǵan bir jymııasyz. «Sovhoz-keńsharyńyz» qazaqsha saptama etik kıip, «sapqoz» bolyp turady. Keshegi kúnge deıin 700 aqyn-jazýshynyń basyn qosqan uıym «Qazjazodaq» qalpynda biraz nárseni meńzep jiberedi. Mahań sýretker retinde ǵana emes, kósemsózshi retinde sóılemin «mánzeldes», «qumbylsyń» dep aıaqtaǵanda, dástúr men ja­ńa­shyldyq tós qaǵystyryp aman­dasqandaı kórinedi. Qalam­ger dál osylaı búgingi til ǵy­lymy kónergen jurnaq sanaıtyn «-tuǵyn» (baratuǵyn), «-daıyn» (Baıdýlladaıyn, Dýla­tyńyzdaıyn) qosymshalary Ma­hańda jergilikti erekshelik pen kisi sıpatyn ashatyn reńkke aınalady. Búgingi qıly neologızm ishindegi «sms»-ti (habarlama) «Bul – «esemes» emes. Emes-emes-emes» dep ájýalap ta qoıady. Avtor men oqyrmandy teń qurmettep, baıyrǵy uǵymdaǵy dereksiz zat esimderdi sypaıy, keıde synı qımyl-qozǵalysqa – erekshe etistikke túrlendiredi. Mysaly: tántilenesiz, qaǵıdalaıdy, mánis­teldi, maǵulymdady, oqyryń­qyraıdy t.b. Kósemsózshi óńirdiń búginin aıtyp, baǵzy dáýirin tuspaldap, oblysty – «ýalaıat», tarıhty – «taýarıh» dep sanaly túrde jazǵanda, ustanymyn qadirleısiz. Al mátin men stılge kelsek, M.Baıǵutta eshkimge uqsamaıtyn myq shege ataýly sóılem, ıntonasııalyq qaıyrym bar. Máselen, «Bul az jazady eken dá. Deıtinbiz» t.b.

«Teńiz tamshysynan tanylady» degen, bárimizdi shırek ǵasyr tolǵandyryp, oılandyryp, ábirjitip baryp, Prezıdenttiń Ulttyq quryltaıdaǵy usyny­symen «Ulttyq kitap kúni» bolyp jańǵyrǵan qundylyq týraly ıakı kitaphana jónindegi maqalasyna oralaıyqshy. Ol ne kirbiń? Materıaldyń kósemsózdigi, kósemdigi qaı jerinde? Marhabat Baıǵuttyń osy materıalyn qaı­ta oqyp, qaıtalap toqyp kó­reıik. Jazýshy Shymkentte ótken «Kitap jáne oqý» atty aımaq­tyq festıvalǵa qatysqan. Áleý­mettik jaǵdaı eńsesin túsirgen kitaphanashyny, sharaǵa beıjaı, áýpirimdep jınala qalǵan qaımana qaýymdy kórgen. Qalamger osy jaǵdaıdan, sýretten, beıneden qoǵamdyq oı túıedi. Jaýapty zııa­ly tán minez kórsetedi. Árıne, Mahańnyń ózine tán mádenıetti, biraq tegeýrindi minez. Kósemsózdiń áleýmettik kótergen júgi, oı-paıym qısyny, kóńil kúı aýany, baǵalaýy men qortytyndylaýy, oıatýy men serpiltýi, túıdek-túıdek derek-dáıegi – qalam qazanatynyń qaıtalanbas qoltańbasy.

Avtor oqyrman men kásip ıelerin: «Búgingi kitaphanashyńyz aǵartýshy, sanatker bolmaqqa paryzdar. Kúreskerlik tanytýǵa tıis» dep bir oılandyrsa, áleýmet ishindegi áleýet pen áleýetsizge qarap: «Tórt júz áıelden tórt kelinshek kitapqa jaqyndasa da jaman emes-aý dep jubandyq» deıdi. Ras, bul «júzden – bir» – tragedııa. Kósemsózshige osynaý ashy sóz, emosııa jurtty, oqyr­mandy qamshylaý úshin qa­jet bolyp tur. Arǵy jaǵynda mamandarǵa sóz berip, máseleniń mánisin túsindirip, jankúıerlik jobalardy ortaǵa salyp, oblys ákimdigine jańadan kelip jatqan basshy men qosshylarǵa syndarly usynys aıtady.

Ákim degennen shyǵady, Mahań – ómiriniń edáýir bóligin memlekettik qyzmetke arnaǵan jan. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń jeti ákimi tusynda jumys istep, memýarlyq «Aqtolaıǵaı» týyndysynda «Kimderge sóz jazbadyq? Kimderge baıandama ázirlemedik?» dep suraq qoıatyny bar. Neni bolsa da berilip, jaýapty oryndaıtyn «sheneýnik qalamger» Marhabat Baıǵuttyń ol murasyn bolashaq zertteýshiler bılik saraıyna erte baryp, kesh qaıtqan áıgili Júsip Balasaǵunıdyń «Qutty bıligindeı» tirnektep jınap, arhıvindegi qoljazbasymen salys­tyryp dáleldep jatsa, alǵystan basqa aıtarymyz joq. О́ıtkeni ol da – qalam qazanatynyń kósem­sózdik murasy.

Aıtqandaıyn, ilgeri jolda Marhabat Baıǵuttyń ǵylymı qabiletin ańǵarǵanymyzdy jet­kiz­dik. Iá, jazýshynyń jastaı taǵdyr soqpaǵymen (áskerı kezeń) Novosibirge aıaldaýy, «aınalaıyn Akýlıch» kókesiniń ǵylym qalasy kitaphanasy men mádenı oryndaryn aralatýy, basqa da buıyrǵan jol, nesibe – Mahańnyń tárjimeshildik qabiletin ashyp, sóz ataýlyny zertteýge jumyldyrǵan sekildi. Onyń prozasynan da, pýblısıstıkasynan da árdaıym ǵylymǵa júgingeni baıqalady. Bul – bir. Ekinshiden, kóp jyl oblystyq til basqarmasyna jetekshilik etýi men Shymkent pedınstıtýtyndaǵy oqytýshylyq «0,3 stavkasy» álgi ańlaýdyń alǵaý­syz ekenin aıqyndaıdy. Qalam­gerdiń zertteýshilik qasıeti – kósemsózin de, kórkem sózin de tolyqtyratyn sıpat.

Jalpy, shynaıy aqyn-ja­zýshynyń maqalasy, jazbalary da shynaıy. Mysaly, biz klassıkalyq ádebıetimizdiń qyr­shyndary Júsipbek pen Maǵ­jannyń ádebı esselerin, saıası pýblısıstıkasyn oqyǵandy unatamyz. Nege? О́zderi jýan ortasynda júrgen úderiske, qalamdastaryna bergen aq-adal baǵasy úshin!

Bir aqyn zamandasy Mahańnyń kirshiksizdigin kórip, «Tym tazasyń. Qatarǵa qosylamyn deseń, saǵan bir ýys aramdyq kerek!» dep keńes beripti. Sirá, jazýshyǵa ondaıdyń bir tozańy da qajet bolmaǵan. Osy turǵydan da ol Júsipbek pen Maǵjanǵa jaqyndaı túsedi. Jaryqtyq ózi: «Tazalyǵy tunyp turmasa, qalam ıesi aǵynan jary­lyp, adalyn alǵa tartpaıdy» dep jazyp ta ketipti. Kúmán keltir­medik.

Dıhan QAMZABEKULY,

UǴA akademıgi