Aıta ketelik, «Reprodýktıvtik densaýlyq» – ómirdiń kez kelgen ósimpazdyq júıeniń aýrý-syrqattary bolmaǵan jaǵdaıdaǵy tolyq fızıkalyq, aqyl-oı jáne áleýmettik saýlyǵy. «Reprodýktıvtik densaýlyq» uǵymyna – jynystyq damý, jeke gıgıena, jynystyq qatynas jatady.
«Reprodýktıvti densaýlyqty qorǵaý, otbasyn josparlaýǵa kómek, erli-zaıyptylarǵa nemese bolashaq ata-analarǵa (jastarǵa) mańyzdy bolatyn túrli aqparat berý, osylardyń barlyǵy – irgeli adam quqyqtary bolyp tabylady. Ár adam óz otbasyn josparlaý úshin mamandardyń kómegine júginýge jáne ǵylymı progresti qoldanýǵa quqyly. Jynystyq qatynastan buryn, oǵan qanshalyqty daıyn ekenińdi oılap kór. Jynystyq qatynas týraly neǵurlym kóp bilseń (júktilik, ártúrli aýrýlar, saqtanýdyń túrleri jáne t.b.) keleshek ómiriń de soǵurlym tynysh jáne qaýipsiz bolady», deıdi psıholog G.Bespaeva.
Psıhologtyń sózinshe, bul aýrý adamnyń qorǵanys júıesi (ımmýnıtet) vırýspen zaqymdanǵanda bastalady. Bul AITV-juqpasynyń sońǵy satysy, bul – sozylmaly aýrýǵa jatady.
«Bastapqy kezeńde aýrý jasyryn ótedi, sondyqtan adam ózin saý sezinedi jáne ony bilmeı basqa adamǵa juqtyrýy múmkin. AITV-juqpasynyń klınıkalyq belgileri ártúrli, aýrý ári qaraı adamnyń ımmýnıteti men densaýlyǵyna baılanysty órbıdi. Bastapqyda, vırýsty juqtyrǵannan keıin 2-4 aptada, jedel juqpaly aýrýdyń belgileri – dene qyzýy kóteriledi, bezder úlkeıip, ishtiń ótýi, denede bórtpeler paıda bolady, bas aýyryp, qusady. Odan keıingi kezeń birneshe aıdan 3-5-10 jylǵa deıin sozylyp, aýrýdyń jedel belgileri bolmaıdy, biraq bezderdiń úlkeıýi turaqty bolyp, sozylmaly aýrýlary jıi asqynady. Sońynda sebepsiz dene qyzýy arakidik kóterilip, álsizdik, tersheńdik, dene salmaǵy azaıyp, jedel respıratorlyq tynys joldary juqpalaryn tez qabyldap, odan keıin pnevmonııamen asqynady. Dene terisinde, sirińdi qabattarda irińdi bórtpeler, ushyq paıda bolady. Birte-birte ımmýnıtet tómendeýine baılanysty aýrýdyń barlyq belgileri aýyrlap, aýrýdyń sońǵy satysy - JITS-ke aýysyp, birneshe aıdan 5 jyl jáne odan kóp jyldan keıin naýqastyń ólimimen aıaqtalady», deıdi Gúlnur Esmuratqyzy.
AITV-juqpasyn juqtyryp taratýshy adam – aýrýdyń barlyq satysynda qaýipti sanalady. Ár adam ózin jáne týystaryn, dostaryn atalǵan indetten qorǵaǵysy kelse, AITV týraly bilgeni jón.
AITV qandaı joldarmen juǵady
Mamandardyń aıtýy boıynsha tatýırovka, pırsıng, manıkıýr, pedıkıýr jasatqan kezde neǵurlym saq bolyp, ınelerdiń zalalsyzdandyrylýyna aıryqsha mán berý qajet. Shprısterdi, tatýırovka salatyn, qyrynatyn, manıkıýrlik jáne basqa da jeke basynyń tazalyǵyn saqtaýǵa arnalǵan quraldardy ortaq paıdalanýdy boldyrmaý kerek, ıaǵnı, bir ret qana qoldanatyn shprıs jáne aspaptardy paıdalaný qajet. Esirtkini tutyný men engizýden aýlaq bolǵan jón. Tatý, qulaq tesý sııaqty prosedýralar arnaıy kabınette jasalý kerek.
Eger anasynda vırýs bolsa, júktilik jáne bosanǵan kezde anadan balaǵa juǵatyny belgili. Sol oraıda anadan balaǵa tik jolmen berilýiniń aldyn alý maqsatynda, respýblıkada júkti áıelderdi AITV-juqpasyna ýaqytyly tekserýden ótkizý uıymdastyrylǵan.
Aıta keteıik, AITV juqpasy aýa arqyly (jótelgende, túshkirgende), basseınde jáne tabıǵı sýda shomylǵanda, ortaq ájethanany jáne jýynatyn bólmeni paıdalanǵanda, ortaq ydysty, ashana, tósek-oryn jabdyqtaryn qoldanǵanda, qushaqtasqanda, qol alysqanda, súıiskende, masa jáne basqa jándikter shaqqanda, AITV juqpasyn juqtyrǵan adammen bir úıde turǵanda juqpaıdy.
Syrqattyń jynystyq jolmen berilý úlesi artyp otyr
Sońǵy jyldary atalǵan syrqattyń jynystyq jolmen berilý úlesi artqan. О́kinishke qaraı, juqpanyń jynystyq jolmen taralýynyń kóbeıý sebebi – kezdeısoq jynystyq qatynas týraly aqparattyń az bolýynan ári adamdardyń óz densaýlyǵyna nemquraıly qaraýynan bolyp otyr. AITV-nyń bulaı taralýynyń aldyn alýdyń jalǵyz joly – qaýipsiz minez qulyqty ustaný jáne jynystyq seriktestikpen ózara adaldyqty saqtaý. Oılanbaı jasalǵan minez-qulyq áreketteri kútpegen zardaptarǵa ákeledi.
Medısına naýqastardy tolyq emdeı almaıdy
Qazirgi ýaqytta medısınanyń mundaı naýqastardy tolyq emdeýge múmkindigi joq. Biraq JITS-tiń órbýin tejep, naýqastyń ómirin uzartyp, ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beretin emdeý tásilderi bar. Emniń maqsaty – AITV juqpasy bar naýqastardyń aǵzasyndaǵy vırýstardyń kóbeıýin tejep, ımmýndyq júıeni qalpyna keltirý, bul úshin antıretrovırýstyq preparattar qoldanylady.
«AITV/JITS epıdemııasyn tejeýdiń eń basty joly – aýrýdyń aldyn alý. Al, aldyn alý sharalary óte qarapaıym – ol salaýatty ómir saltyn ustaný, esirtkini tutynýdan bas tartý, jaýapty ári qaýipsiz jynystyq minez-qulyqty ustaný, jeke basynyń gıgıena quraldaryn ózine ǵana paıdalaný. Sonymen qatar, ár adam kúdiksiz ómir súrý úshin AITV-ǵa tekserýden (testileýden) ótip, óz densaýlyǵyńa baqylaý jasaý qajet. Jalpy ár adam óz densaýlyǵyna sanaly qarap, eń bastysy, aýrýdyń aldyn alǵan jón. Dene tárbıesimen, sportpen aınalysý jáne durys tamaqtaný syrqat túrleriniń aldyn alyp, emdeýge septigin tıgizedi», deıdi Ulytaý oblystyq JITS-tyń aldyn alý ortalyǵynyń psıhology Gúlnur Bespaeva.
