Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jaýyngerler «kelesi eshelonmen kelip qalar» dep úmittendirse, soǵystan qaıtqan tanystary «ol Shalqar jaqqa ótip ketti» dep jubatatyn. Osylaı kóktemde soǵys aıaqtalǵaly perron kezgen bala kúzge deıin kúnde kelgen vagondardyń esigine jarmasyp, ákesin izdep álek bolatyn. Anasy ekeýi jolyn tosyp, kelip qalar degen úmitin úzgen joq. Kóp uzamaı «qara qaǵaz» keldi. Biraq bul ákesin bir kórsem degen bala armanyna kedergi bola almady. Sebebi ol qaǵazda «qaza tapty» dep emes, «habar-osharsyz ketti» dep jazylǵan edi. Talaı qıyndyqqa moıymaǵan jandarǵa bul da medeý edi. О́ıtkeni kórshi aýyldarda «qara qaǵaz» kelip, joǵalǵandar tizimine ilikkender birtindep tutqynnan, gospıtaldan otbasyna oralyp jatty.
1936 jyly ákesi Nurdáýlet pen anasy Zákııa temirjolda eńbek joldaryn bastaıdy. 1941 jyly soǵys bastalǵanda Nurdáýlet alǵashqylardyń biri bolyp maıdanǵa attanady. Joqshylyq pen turmystyń taýqymeti tórt jasar balany erte eseıtti. Úıindegi hal ústindegi sheshesine bazar aralap, tapqan-taıanǵanyn aparyp beredi.
Soǵysqa attanǵan ákesi hattarynda Kavkaz mańaıynda mınometshi ekenin jazǵan. Anasy Zákııanyń aıtýynsha, kúıeýi Nurdáýlet soǵysta eki ret jaraqattanyp, gospıtalda emdelgennen keıin maıdan dalasyna qaıta oralǵan. Sońǵy hat 1942 jyly naýryzda kelgen. Nurdáýlet Ádilsheuly soǵysqa attanǵanda artynda áıeli tórt balamen qalady. Úlkeni Medǵat 12-13 jasta, qyzy Márýara 10 jasta, Borıs 4-te, kenjesi Mahmýd 2-de edi. Borıs Nurdáýletuly balalyq shaǵyn eske alǵanda «ol kezdegi bizdiń ıt ómirdi eshkimniń basyna bermesin» dep otyratyn.
1941 jyldyń kúzinde maıdanǵa attanar aldynda ákesi otbasyn Mııalykólge kóshiredi. 1942 jyly sheshesi Zákııa ujymshardyń sıyr qorasynda kezekshi boldy. Úıdiń úlkeni 14 jasar Medǵat kóktemde jańadan ashylǵan Fabrıka-zaýyt ýchılıshesine oqýǵa túspek bolyp Embige ketedi. 70 shaqyrymdyq jerge jaıaý attanǵan aǵasy sol ketkennen oralmaǵan. Osydan keıin olardyń otbasyn qaıǵy bir aınaldyrǵanda shyr aınaldyrady. Otbasyn asyrap otyrǵan jalǵyz sıyry urlandy. Anasy «temirjolǵa jaqyn, jumys tabylyp qalar» degen úmitpen Jurynǵa kóshpek bolady. Túnimen úıindegi baryn býyp-túıip esik aldyna shyǵaryp, tań ata attanamyz dep otyrǵanda túnde úıine ury túsip, shıtteı bala-shaǵa astaryna jaıǵan bir kórpemen qalady. Ydys-aıaq, kıim-keshek, jeke qujattar. Eń ókinishtisi, otbasylyq sýretter men maıdandaǵy ákesinen kelgen hattar da sol urlanǵan zattardyń ishinde ketti...
Tań qylań bere qalaǵa baratyn kólik kelip, anasy Zákııa kishkentaı balalarymen kólikke tıelgen maldyń dymqyl terilerin jamylyp, úsip-tońyp Jurynǵa jetedi. Jaýraǵandary sonsha, balalary syrqattana bastaıdy. Stansaǵa kelgen soń, shesheleri temirjolshylar turatyn baraqtan bir bólme alyp, jan baǵýǵa kóshedi. Soǵystyń alǵashqy jyldary aqsha túgil as ta tapshy edi. Temirjolda jumys isteıtin anasy eńbekaqysyna kúnine bir taba nan alatyn. Keshke ol jumystan keler ýaqytta balalary shesheleriniń jolyn tosyp, shańdata júgirip shyǵyp, úıge jetkenshe nandy talasyp jep, taýysyp qoıatyn. 10 jastaǵy ápkesi men úsh jasar inisi tósek tartady. Aýrýy asqynǵan kishkentaı inisi kóp uzamaı qaıtys bolady. Anasy Borısti ertip №49 razezge attanady. Bir túnep, erteńine aıran, sútin arqalap Jurynǵa kelse, qyzy da o dúnıege attanyp ketken. 1943 jyly Borıs Nurdáýletuly eki baýyrynan – 1939 jyly týǵan inisi men 1932 jylǵy apasynan aıyrylady. Balalar Juryndaǵy orys molasyna temirjolshylardyń kómegimen jerlengen.
Eki-úsh aıdyń ishinde úsh balasynan aıyrylyp, kúıeýinen habar-osharsyz qalǵan sheshesi de kóp uzamaı dertke shaldyǵypty. Jalǵyz ulyna qaraýǵa da shamasy kelmedi. Basyn kótere almaı jatqan anasyna kishkentaı balasy ǵana demeý boldy. Butynda túri ketken eski shalbardan basqa kıimi joq bala Borıs kúndegi ádetimen vokzal boıyn sharlaıdy. Qolynda konserviniń qalaıysy. Jaǵalaı otyrǵan satýshylar biri aıap, qalaıy ydysqa bir-bir qasyq sút, aıran quıyp berse, keıbireýi qýyp jiberetin. Osylaı qasyqtap jınaǵan oljasyn ózi ishpeı, úıinde basyn kóterýge shamasy joq, ash jatqan anasynyń aýzyna tosatyn.
Birde kúndegi ádetimen kóshe kezip júrgende bir áıel ustap alyp, «Sen nege suramsaqtanyp júrsiń?» dep jaǵasyna jarmasqanda, bar jaǵdaıyn aıtyp beredi. Bul aýdandyq áleýmettik qamsyzdandyrý bóliminiń ınspektory Gúlsim apaı edi. Ol balany ertip, olar turatyn mekenjaıǵa kelip, dápterine birdeńelerdi túrtip alyp ketedi. Kóp keshikpeı bólim otbasyna maı, az da bolsa qant, jarma jetkizip berdi. Al óz isine adal Gúlsim apaı toz-toz bolǵan balany ertip aparyp, temirjolshylardyń arnaıy kıimin úlken bolsa da alyp beredi. Hal ústinde jatqan anasyna dáriger shaqyrtty. Ol kezde quraldar tapshy, kelgen dáriger qımylsyz jatqan syrqattyń tiri ekenin qustyń qaýyrsynyn murnyna taqap bilgen. As iship, boıyna qan júgirgen anasy Zákııanyń da beti beri qaraıdy.
Borıs Nurdáýletuly ujymsharda alǵash ret mektep tabaldyryǵyn attady. Biraq qý joqshylyqtan mektepke bara almaı qatarynan qalyp qoıady. Sabaqqa baratyn aıaqkıimi de joq. Sol jylǵy qys ana men balanyń esinde máńgige qaldy. Túneıtin úıleri joq, jezdesi bergen tonǵa oranyp, sıyr qorada qystap shyqty. Taǵy da azapty kúnder bastaldy. Kóktemge qaraı ózi áreń júrgen balaǵa bezgek aýrýy jabysyp, syrqaty asqynyp, sheshesiniń qazaqy eminiń arqasynda bir ólimnen qalady. Osylaısha, ábden azyp-tozyp jazǵa da jetedi.
1947 jyly anasy ekeýi jaıaýlatyp Orqash arqyly Jurynǵa jolǵa shyǵady. Orta jolda Orqash mańyndaǵy Ashyqudyq degen jerde az ýaqyt sıyr baǵyp, aýyzdary aqqa tıgen. Sóıtip, tórt jyl turyp Kókbulaqqa ketken Borıs 1947 jyly Jurynǵa oralyp, on jasynda mektep partasyna otyryp, oqýyn qaıta bastaıdy. Aýyl adamdarymen aralasyp, ákesiniń zeınetaqysyn alý úshin qujat jınaıdy. 1947–1957 jyldar aralyǵynda mektep bitirgenge deıin bul qarajat úlken kómek boldy.
Soǵystan keıin de el jaǵdaıy birden jaqsara qoımaǵany belgili. Tamaq tapshy. О́zi qatarly balalarmen dalaǵa baryp, tyshqan, borsyq aýlap jegen kezderi de az emes. Biraq anasy bul kúnder ótkenmen salystyrǵanda áldeqaıda jaqsy dep aıtatyn. Sheshesi 30-jyldary asharshylyqta kórgenin aıtyp, osy kúnderine de shúkirshilik etetin. «Erteń budan da jaqsy bolady» degen úmitterinen qol úzbeı, bir-birine demeý bolǵan analy-balaly ekeýi qıyndyqty eńbekpen, senimmen jeńdi.
Keıipkerimiz erjetken soń balaly-shaǵaly bolyp, Aqtóbede kásip júrgizip, qaıyrymdylyqpen aınalysady. 1999 jyly Aqtóbe qalasynda ákesiniń esimimen Nurdáýlet meshitin saldy. Ákesi sońǵy hatyn Sheshenstan astanasy Groznyıda gospıtalda jatqan kezinde jibergen eken. Keıin habar-osharsyz ketip, Borıs Nurdáýletuly onyń qaıda qaza tapqanyn qansha izdestirse de, tappady. Sóıtip, ákesinen sońǵy habar jetken Groznyıda da úlken meshit turǵyzdy.
Borıs Baıjarqynov (shyn esimi Maqsat, biraq ony Borıs dep atap ketkendikten óńirge osy esimmen tanyldy) «Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýdegi eńbegi úshin», «Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýge 50 jyl» medaldarymen marapattalǵan. Aýdandyq partııa komıtetiniń músheligine, Muǵaljar aýdandyq keńesiniń depýtattyǵyna saılanǵan. «Nurdáýlet meshiti» dinı birlestiginiń tóraǵasy, jeke qaırymdylyq qoryn qurýshy. 2008 jyly Aqtóbe oblysy máslıhatynyń sheshimimen «Oblys ekonomıkasyna jáne óskeleń urpaq tárbıeleýge qosqan úlesi úshin «Aqtóbe oblysynyń eńbegi sińgen qaıratkeri» ataǵyna ıe boldy. Qalany kórkeıtýge qosqan eńbegin eskere otyryp, Aqtóbe qalalyq máslıhatynyń XXVII sessııasy №351 sheshimimen 1999 jyly 27 sáýirde «Aqtóbe qalasynyń qurmetti azamaty» ataǵy berildi.
Ol ómiriniń sońyna deıin soǵysta habar-osharsyz ketken asqar taýyn tabýdan kúderin úzgen joq. Osy jyldyń basynda ákesin kútýmen ótken ǵumyr máńgilikke toqtady.
