Foto: Ashyq derekkóz
Jyl saıyn elimizde orta eseppen 300 myńǵa jýyq jas eńbekke jaramdy jasqa jetip, naryqqa shyǵady. О́kinishke qaraı, jumys oryndarynyń sany eńbek kúshimen qatar kóbeıip jatqan joq. Bul – jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqtyń tereńdeı túsýiniń basty sebepteriniń biri.
Demografııalyq qysym, júıelik daǵdarys jáne sheshim izdegen qoǵam
Áleýmettanýshy Aısulý Moldabektiń aıtýynsha, sońǵy jyldary elimizde demografııalyq ósim turaqty saqtalyp keledi. Biraq bul – árbir sábı týǵan saıyn, bolashaqta bir jumys ornyna suranys artady degendi bildiredi.
«Búgingi eńbek naryǵyna shyqqan jastar – osydan 11–15 jyl burynǵy týý kórsetkishiniń nátıjesi. Al aldaǵy jyldary bul san odan da kóbeıedi. Jumys oryndary sol deńgeıde qurylmasa, jastardyń jumyssyzdyq deńgeıi arta túsedi», deıdi ol.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń 2025 jyldyń I toqsanyndaǵy málimetine súıensek, 16-34 jas aralyǵyndaǵy jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 3,1%-dy quraǵan. Bul kórsetkishti 2024 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrsaq ózgerissiz qalyp otyr.
Búginde jastardyń bir bóligi tek grant bar mamandyqqa túsip, dıplom alý úshin oqıtyny ras. Biraq bul dıplom – naryqta suranysqa ıe maman bolýǵa kepil emes. Sonyń saldarynan kóptegen jas maman alǵan bilimi boıynsha jumysqa ornalasa almaıdy.
Mamannyń málimetinshe, keıbir esepterge sáıkes, túlekterdiń shamamen 40%-y mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Bul bilim berý júıesinde baǵdar berýdiń álsizdigin kórsetedi. Aıta keteıik, naqty mamandyqtary boıynsha jumys istemeıtin jastardyń úlesi áli de belgisiz.
«Oqý baǵdarlamalary praktıkalyq mashyqqa negizdelmeıinshe, jumyssyzdyq azaımaıdy. Teorııamen qatar jasandy ıntellekt (JI) sekildi jańa tehnologııalarǵa ıkemdelgen daǵdy qalyptastyrý mańyzdy», deıdi Aısulý Moldabek.
Jalpy qoǵamda jumys istemeıtin, oqymaıtyn jáne kásibı bilimin arttyrmaıtyn jastardy NEET sanatyna jatqyzamyz. Tipti, olardy ekonomıkalyq táýelsizdikke qol jetkizbegen, bolashaǵy buldyr top dep atasaq ta bolady. Resmı esepke ilinbese de, bul toptyń kóbeıýi bolashaqqa qaýip tóndireri anyq. Sebebi olar tek jumyssyzdar emes, óz jolyn tabýǵa úmiti de qalmaǵan, júıeden tys qalǵan býyn bolyp sanalady.
Aısulý Moldabektiń pikirinshe, aýyl men qala jastarynyń múmkindigi eki túrli álemge uqsaıdy. Aýyl jastary ınternetke, tilge, sapaly bilimge, kásibı baǵdarǵa qol jetkize almaı, eńbek naryǵynda básekege qabiletsiz bolyp qalady.
«Aýyl jastarynyń negizgi máselesi – tildik barer. Oryssha, aǵylshynsha bilmeý olardyń iri kompanııalarǵa kirýine, joǵary oqý oryndaryna túsýine kedergi. Osydan keıin olar avtomatty túrde jumyssyzdar qataryna qosylady,» deıdi áleýmettanýshy.
Jumyssyzdyq tek jalpy ulttyq sıpatqa ıe emes, bul máselede óńirlik aıyrmashylyqtar da aıqyn seziledi. Eńbek naryǵy jaqsy damyǵan Almaty, Astana sekildi iri qalalarda jumys tabý múmkindigi jumys tabý múmkindigi joǵary bolǵanymen, atalǵan aımaqtarda da eńbekke ornalasý úshin básekelestik óte joǵary. Máselen, 2025 jyldyń basynda repýblıka boıynsha jumyssyzdyq deńgeıi 4,6 %-dy quraǵan.
Tipti jastar arasyndaǵy eńbek mıgrasııasy da artyp keledi, ıaǵnı aýyldaǵy jastar iri qalaǵa jumys izdep ketedi, biraq ondaǵy ómir súrý baǵasynyń joǵarylyǵy men áleýmeýmettik qoldaýdyń jetkiliksizdigi saldarynan kópshiligi beıresmı jumyspen aınalysýǵa májbúr bolady.
Sheteldik tájirıbe: jastarǵa jol ashqan elder
Álem elderi jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqpen kúreste ózine tán tásilder men júıeli reformalarǵa súıenedi. Solardyń ishinde Germanııa, Fınlıandııa jáne Sıngapýr elderi – tıimdi baǵdarlamalarymen erekshelenetin memleketter.
Germanııada jastardyń eńbek naryǵyna erte beıimdelýine múmkindik beretin dýaldy bilim berý júıesi keńinen engizilgen. Bul júıe boıynsha jastar teorııalyq bilimmen qatar naqty óndiristik tájirıbeden ótedi. Oqý kezinde kásiporyndarda jumys isteı júrip, mamandyqty meńgeretin jastar oqý bitire sala birden jumysqa ornalasýǵa múmkindik alady. Osy tásildiń nátıjesinde Germanııada jastar jumyssyzdyǵy Eýropadaǵy eń tómen deńgeıde qalyp otyr.
Fınlıandııada Youth Guarantee baǵdarlamasy júzege asyrylady. Bul bastama boıynsha árbir jas azamat oqýyn aıaqtaǵannan keıin 3-4 aıdyń ishinde oqý, tájirıbeden ótý nemese jumys isteý múmkindigimen qamtamasyz etiledi. Memleket pen jumys berýshiler arasyndaǵy kelisim arqyly jastardyń qoǵamnan oqshaýlanyp qalmaýyna basa nazar aýdarylady. NEET-jastardyń úlesin azaıtýda bul tásil tıimdi bolyp otyr.
Sıngapýr bolsa, joǵary tehnologııaly ekonomıkanyń talaptaryna saı maman daıarlaýǵa erekshe kóńil bóledi. Munda jastardy eńbek naryǵyna beıimdeıtin baǵdarlamalar – bilim berýden bastap jumysqa ornalastyrýǵa deıingi naqty jol kartasymen qamtamasyz etilgen. Memleket jastarǵa arnalǵan startap granttar men kásiptik qaıta daıarlaý baǵdarlamalaryn belsendi júzege asyryp jatyr.
Jalpy jastardyń jumyssyzdyǵy búginniń ǵana emes, eldiń bolashaǵyna áser etetin júıeli problema. Ol bilim berý júıesinen bastalyp, eńbek naryǵynyń qurylymymen jalǵasady. Jańa jumys oryndary qurylmaıynsha, kásiptik baǵdar jolǵa qoıylmaıynsha, jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq azaımaýy múmkin.
Osy máseleni sheshýde áleýmettanýshy Aısulý Moldabek birqatar usynystaryn aıtty:
- Bilim berý baǵdarlamalaryn tehnologııaǵa beıimdep, tájirıbege baǵyttaý;
- Mamandyq tańdaýdy beıim men naryq suranysyna negizdeý;
- Jańa jumys oryndaryn qurý jáne jastardyń jeke kásip bastaýyna qoldaý kórsetý;
- Aýyl jastarynyń tildik, sıfrlyq, kásibı daıyndyq deńgeıin arttyrý;
- NEET-jastarmen arnaıy psıhologııalyq, áleýmettik baǵdarlama júrgizý.
