Táýelsiz memlekettigimizdiń Konstıtýsııasynda taıǵa tańba basqandaı aıshyqty, ári eń mańyzdy, eń sezimtal býyny – atqarýshy bılik, basqarýshy apparat, basqarý júıesi.
Búgingi áńgimemizdiń arqaýy – sol atqarýshy bıliktiń kórnekti ókili Qyrymbek Eleýuly Kósherbaev.
El basqarý, halyqtyń turmys, tirshiligin uıymdastyrý – bılik basyndaǵy azamattan shynaıy adaldyq pen ádildikti, orasan bilimdilik pen biliktilikti, jaýapkershilik pen iskerlikti, sezimtaldyq pen kóregendikti, qajymas qaıratkerlik pen jasampazdyqty, sarqylmas tózimdilik pen tapqyrlyqty talap etetinin aıtsaq, osy qasıetterdiń bári Qyrymbek Eleýulynyń júregi men sanasynda tereń uıalaǵan.
Qyrymbek Eleýuly Kósherbaev arǵy tegi elin, jerin qaharmandyqpen jaýdan qorǵap, qaısar urpaq jalǵastyrǵan Jalańtós, Janqoja batyrlardyń, beride – kósh bastap, jylqy aıdaǵan atasy Kósherbaı, el basqarǵan ákesi Eleý, anasy Dánesh Qurmanbaıqyzy qazaq rýhanııatynyń qaınar bulaǵynyń kózin ashýǵa janyn salǵan Temirbek Júrgenovtiń týysy bolsa, Qyrymbektiń ultqa qyzmet etý jolyna túsýi de kezdeısoqtyq emes. Tektilik jalǵasy – parasat paryzy desek bolar edi.
Alaıda tegi qansha myqty bolǵanymen ol ózdiginen dittegen jerge jete bermeıdi. Talpynbaǵan adamǵa qandaı da myqty tek ózdiginen kepildik bere almaıdy. Tektilik pen qannyń qasıetin kótere alǵan adam ǵana muratqa jetetinin Qyrymbek erte túsingen jigit.
...1994 jyldyń basy Memlekettik táýelsizdik alǵanymyzdyń úshinshi jyly. Keńes odaǵy kezindegi saılanǵan Joǵarǵy Keńes depýtattardyń óz bastamalarymen tarap, jańa saılaý ótkizýge daıyndalyp, elimizdiń jańa memlekettik qurylysy, ekonomıkasy, halyqaralyq qatynastary, ishki saıasaty – taǵy basqa salalardy júıelep, qalyptastyryp, qarbalastap jatqan shaq.
Almaty qalasy KOKP basqarýy tusynda saıası partııa jaǵynan da, ákimshilik basqarý jaǵynan da Almaty oblysynyń basshylyǵynda bolatyn. Jańa zamanda, oblyspen teńestirilip, tikeleı respýblıka Prezıdentine baǵynatyn quzyrly ákimshilik mártebege ıe bolyp, onyń basshysyna Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń jarlyǵymen Zamanbek Nurqadilov bekitildi.
Búgin úırenshikti bolyp qalǵan qalypty jaǵdaı – ol jyldary shyn máninde astananyń da bedelin kóterip, basqarý júıesine jańa tynys berip, qala turǵyndarynyń qoǵamdyq belsendiligin kúsheıtken kóterińki kóńil kúıde edi. Zamanbek te óziniń qurylysshy mamandyǵyn, qala basshylyǵynyń ártúrli laýazymdarynda jınaqtaǵan mol tájirıbesin jumyldyryp, tóńiregine bilikti qyzmetkerlerdi toptastyryp, jańa dáýirdiń talaptaryna saı eńbek etýge baryn salyp júrdi.
Bir kúni menen Zamanbek Qyrymbek Kósherbaev týraly pikirimdi surady. Onyń da jas maman, qurylysshy-ınjener, óndiris, komsomol, Máskeýdegi qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyn bitirip, kandıdattyǵyn qorǵap, qaı qııaǵa salsań da eri aýytqymaıtyn qaırattylyǵyn, senimdiligin aıttym. Muqııat tyńdap:
– Bári jaqsy, biraq Almatyny bilmeıdi ǵoı, – dedi.
– Zamash, sen ekeýmiz de osy Almatyǵa aýyldan, elden keldik emes pe?..
Biraz únsizdikten keıin óziniń minezine tán batyl sheshimdigimen: «Men kezdeseıin», – dep kesip aıtty.
...Sol kúni Respýblıka Prezıdentiniń jarlyǵymen Almaty qalasynyń eń úlken Bostandyq aýdanynyń ákimi bolyp Qyrymbek Eleýuly Kósherbaev taǵaıyndaldy.
Qyrymbek sol qyzmetke kelgende jan-jaǵyna qaraılap, aldy-artyn ólshep, piship, elmen tanysyp, ýaqyt ótkizbedi. Dál bir osy qyzmet ony kútip turǵandaı – ózi de osy Bostandyq aýdanynda týyp-óskendeı, azamattarmen ejelden tanys, bilis aralasyp júrgendeı quzyryndaǵy aýdanyna jańa lep, serpin berip, qala turmysyna kirisip-aq ketti.
Bizdiń baýyrymyz Allanyń bergen syıy – ómiriniń ósý kezeńderinde ýaqytyn bosqa ótkizbedi. Shashylmady. Áýel bastan ata tárbıesinen úırengen shıraqtyǵyn shıryqtyra túsýden aınymady.
Jastyq shaqtyń jarq-jurq etken qyzyqqa toly jyldarynyń shaqyrýlaryna aldanbady, turmysynyń qamsyzdyǵyna mastanbady. Shataspaı, jańylmaı jolyn taba bildi. Mektepten bastap, barlyq joǵary, iri oqýlaryn úzdik júrip támamdady. Oqýyn, izdenýin jyl ótken saıyn óristetip, onyń eń bıik dárejelerin ıgerdi. Dıssertasııalaryn Máskeýdegi eń myqty, eń aldyńǵy qatarly, talaby bıik ǵylymı keńesterde qorǵady.
Oqý bilimimen qatar qoǵamdyq jumystardyń da belsendisi boldy. Sportpen shuǵyldanyp, jarystarǵa qatynasyp, sport sheberi dárejesine de jetti.
Kósherbaı atasynyń qasynda júrip eńbektiń beıneti men zeıneti bolatynyn bala kezinde sanaly túrde túsine qoımaǵanymen, tek eńbekpen maqsatyna jetetinine senimdi boldy. Bilikti maman bolǵanynan bastap, jumystyń, qyzmettiń, úlken-kishi laýazymnyń jaýapkershiligin sezinip, túısinip ósti. Qandaı qyzmet istese de, tyńǵylyqty, tııanaqty bolyp, nátıjege qol jetkizip júrýge umtyldy. Úırete júrip, úırene berýdi esinen shyǵarmady.
О́z dáýiriniń adam taný, qoǵam taný, adamdarmen jumys isteý mektebi bolǵan jastar odaǵy – komsomol mektebiniń jaqsy jaqtaryn boıyna sińirdi.
Memlekettik táýelsizdigimizge qol jetkizgen alǵashqy jyldardan memleketshil jas jigit Qyrymbek Kósherbaev qoǵamnyń qaıshylyqty jaǵdaılarynyń bel ortasynda júrdi.
Burynǵy basqarýshy kompartııa, sosıalıstik dogmatıkalyq ekonomıka júıesinen bas tartyp, jańa basqarý júıesin qalyptastyryp, búkil ómirimizge reforma júrgizý mindeti turǵanda, sol reformalardy bastaǵan Nursultan Nazarbaev áriptesteriniń qatarynda bolyp, túbegeıli ózgerister júrgizip, el turmysyn jaqsartýǵa bilek sybanyp, bel býyp qajymaı, talmaı nátıjeli eńbek etti.
Eń syndarly jyldarda birikken Bilim, mádenıet, densaýlyq saqtaý mınıstrligin, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý, Syr óńiri – Qyzylorda oblystaryn halyq talabyna saı basqaryp, el turmysynyń sapasyn kóterip, úlgili, ónegeli eńbek etti. Ákim qyzmetiniń úlgisin kórsetip, bedelin kóterdi.
Qyrymbek Eleýulynyń bastamashyldyǵymen eldi mekenderge gaz otyn júrgizý, joldar, kópirler, aýrýhana, mektepter, mádenıet, teatr ǵımarattaryn saldyrý, tarıhı eskertkishterdi, ásirese Jáńgir han men Dáýletkereıdiń kesenelerin turǵyzý, Bókeı ordasynyń keshenin qalpyna keltirý sııaqty eńbekteriniń árqaısysy bir-bir baıanǵa arqaý bolatyn qundy dúnıelerdi kúrdeli jóndeýlerden ótkizip, halyq ıgiligine jaratqanyn, sondaı jumystarǵa sol kezde de, búgin de eldiń, qoǵamnyń rızashylyǵyn aıtýymyz da oryndy bolar edi.
Memlekettik táýelsizdigimizdiń erekshe rámizi, aıshyqty kórsetkishi sanalatyn kórshiles memlekettermen shekaralyq kelisimder týraly sóz kótergende, soltústiktegi kórshimiz – Reseımen shekaralyq kelisimderdiń asa joǵary mańyzdylyǵyn túsinbeıtin adam joq shyǵar. Qyrymbek Eleýulyn Reseıge qazaqtyń elshisi dep jibergende Nursultan Ábishuly osy jumysty Kósherbaevtyń eldegi tájirıbesi, shetel laýazymdy tulǵalarymen qarym-qatynasy, teń dárejede sóılese alatyn bilimi, qabileti, ótkirligi, ótimdiligi, tapqyrlyǵy eskerilgeninen de habarymyz bar. Oǵan qosa erteden máskeýlik dostary da az bolmady.
Memleket tarapynan Qyrymbek Eleýulyna júktelgen Qazaqstannyń Reseımen 7562 shaqyrym shekaralyq kelisimine birneshe jyl boıy kóptegen kelissóz júrgizý nátıjesinde 2004 jyly N.Nazarbaev pen V.Pýtın qol qoıdy. Osy oraıda aıta ketetin bir jaǵdaı – buryn keńes odaǵy kezinde Reseımen aradaǵy shekara bir memlekettiń ishindegi respýblıkalar arasyndaǵy ákimshilik shekara bolǵan. Endi eki memleket arasyndaǵy teń quqyqtyq shekara mártebesine ıe boldy.
Sondaı-aq Qyrymbektiń bastamasymen Máskeýde Abaıǵa, Álııaǵa, Mánshúkke, Ombyda Shoqan Ýálıhanovqa, Peterborda Jambylǵa, Volokolomskide Baýyrjan Momyshulyna, Tomda Qanysh Sátbaevqa eskertkish qoıyldy.
Joǵaryda aıtqan sózderimniń esh madaǵy, maqtaýy joq. Ol – laýazymdy memlekettik qyzmetker retinde el alǵysyna ıe bolǵan kádimgi qarapaıym jan. Biraq ondaı memlekettik eńbek árkimniń úlesine tıe bermeıtini de bar. Tıgen kúnniń ózinde abyroıǵa ıe bolýy da ońaı sharýa emes. Qyrymbek óz tusynda aıanbaı eńbek etkeni de, el alǵysyna ıe bolǵany da aqıqat.
Qyrymbek Eleýuly talaı qaıshylyqtar men sátsizdikterdi de basynan ótkizdi. Onyń sebepterin taldap jatýdyń búgin qajeti joq. Synaqsyz qyzmet bolmaıdy. «Súrinbeıtin tulpar joq». Másele – sol synaqtardan ótýde.
Bizdiń Qyrymbek sol synaqtardan azamattyq aryn saqtap ótip, ultyna qyzmet etýin abyroımen jalǵastyryp keledi.
Qyrymbek Eleýuly elimizdiń Memlekettik hatshysy qyzmetinde bolǵan jyldary Prezıdent Qasym-Jomart Kemelulynyń arnaıy tapsyrmasymen Saıası repressııalardyń qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa jumysyn júrgizdi.
Laýazymdy qyzmetkerler atqaratyn talaı qıyn jumys bar. Biraq halqymyzdyń basyna túsken saıası qýǵyn-súrgin, asharshylyq taǵy basqa náýbetter tarıhymyzdyń eń aýyr joldaryn ashý da, anyqtaý da qıynnyń qıyny.
Prezıdent tapsyrǵan osy qıyn jumysty da Qyrymbek Eleýuly abyroımen atqaryp shyǵyp, onyń qyr-syrlaryna arnalǵan «Zulmat» degen kitap shyǵardy. Kitap tolyǵymen buryn ashylmaǵan qupııa derekter. Jan túrshigerlik oqıǵalar. «Zulmatty» jaıbaraqat oqý múmkin emes. Jazyqsyz qurbandarǵa taǵzym. Urpaqqa sabaq.
Urpaǵynyń ósip-ónýin óz ómirinen artyq qoıyp, onyń bolashaǵy úshin basyn tigip, jankeshtilikten tartynbaǵan babalarymyz qanshalyqty qatańdyqpen bolsa da, sana sapasyn búgindik barshylyqtan joǵary kórip, «tektiden tekti týady, tektilik tuqym qýady», nemese «Bir ul bar – ákesine jete týǵan, bir ul bar ákesinen óte týǵan, bir ul bar – keri júrip, kete týǵan», degen sózdi erte zamanda-aq aıtyp qoıǵan.
Bul ataly sózdiń barlyǵy da urpaqtan urpaq myqtyraq bolyp kelip, ulttyń sapasy kóterilsin degen nıetten týyndaǵan tilek ekeni de belgili.
Eldik tarıhymyzda óz dáýirinde ulttyń mártebesin beriktep, namys týyn kótergen áýletter, otbasylar, jeke batyrlar jetkilikti. Biraq kóptik qylmaıdy.
Sondaı ultqa, keleshek urpaqqa úlgi- ónege bola alatyn qazaqtyń bir áýleti Kósherbaı urpaǵy der edim.
Qýanysh SULTANOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
