Ulttyq rýh týraly týyndy

Sózdi saralaǵan jı­naqtyń aıtpaǵy, Adam atadan beri jalǵasyp kele jatqan qazynanyń tabıǵı zańdylyqtaryn ǵylymnyń salalarymen ushtastyra otyryp taldaıdy. Sózdiń túp-tamyryn túgendegende Muhammed (s. ǵ. s.) hadıs sharıfindegi: «Sózde sıqyr bar, al óleńde – danalyq» degen baılamdy alǵa tartyp, ult ǵulamasy Máshhúr Júsiptiń: «Ha­lyq tili – Qudaı tili», dep ketkenin tilge tıek etedi.

Sóılegen sózinen, jazǵan jazýy­nan, tipti qoıǵan qoltańba­synan ár adamdy jazbaı tanýǵa bolatyn aıqyndaýysh ekenin, jalpy aýyzdan shyqqansha sóz seniń tutqynyń, shyqqan soń sen sol sózge tutqyn bolatynyńdy, til jarasy daq qaldyratynyn, úzgeni jalǵanbaıtynyn, olaı bolsa sózge saq bolýdy saralaıdy. «Til – jandy nárse sııaqty: tiriledi, ósedi, joǵalady. О́ner-ǵylymǵa aıaq basqan jurttyń tili ósip, kóbeımek, tili kúsheıgen jurt – ónerli de bolmaq. Tili joǵalǵan jurt – ádet-ǵurpynan, minezinen aıyrylyp, aqyrynda jurttyǵy da joıylmaq. Tilin tiriltý, joǵaltý – halyqtyń ózinen hám oqymysty, bilimdi adamdarynan», degen Alash arysy, ult joqshysy J.Aımaýytulynyń ataly sózin eskere júr dep alǵa tartady.

Osydan arna tarta kelip, «Sóz degenimiz – ult» dep, ult bolyp qalý tilge táýeldi, «Úninen, tilinen jáne dininen aıyrylǵan halyq jer betinen joıylyp ketedi» (Ál-Farabı), endeshe rýhymyz oıaý bolsa eken.

О́tken ǵasyrdaǵy surapyl soǵysta qart jyraý Jambyldyń: «Qus uıqyly kónemin, Qaıtyp uıqy kóremin! Jetsin deımin senderge, Jyl qusyndaı óleńim», dep «Lenıngradtyq órenimmen» jaýyngerlerdi tasqaıraqtaı shýmaqtarmen janyp, aspannan jańbyrdaı jaýǵan rýhty óleńmen halyqty qanattandyrǵany tarıhtan málim. Al sondaı úl­gide «Júrek-Jer aınalady urshy­ǵynda» dep sol jerden «Shyq­qandaı alǵash ret sharanadan» ǵa­ryshqa samǵaǵan Gagarındeı azamatty tórtkúl dúnıede tuńǵysh ret qazaq Oljas (Súleımenov) sóz qudiretimen qyrandaı samǵatty emes pe? Oı men sózdiń salmaǵyn anyqtaǵan ǵalymdardyń zerdeli zertteý nátıjeleri de nazar aýda­rarlyq. Atam qazaq oı men sózdiń salmaǵy degendi baıaǵy da aıtyp qoıǵan. «Qańbaq sózden ne qaıyr» dep otyratyn burynǵynyń qatyrma qaǵaz ustap kórmegen úlkenderi.

Adam taǵdyryn sheshetin sóz ekenin qolamtadaı qozǵap, oıshyl Shákárimniń: «Sózińdi túze – ádetińe aınalady, ádetiń – minezińe aınalady, mineziń – seniń taǵdyryń» degen kemeńgerline júginip, Abaı aıtqan ıt minez, sózdi shoqpar etý talaı taǵdyr­dy talqandaıtynyn, odan parasa­tylyq qana qutqaratynyn alǵa tartyp, sony dáıektermen bekitedi.

Sábıge jaqsy at qoıýdyń ózi onyń ómirine shamshyraqtaı sáýle túsiretinin eske salyp, biraz attarǵa taldaý jasaıdy. Jaqsy sóz qashanda jandy jadyratatynyn, kerisinshe qalaı degenge: «Jamandyq qaıdan týar, tilden týar, Árkim de ǵaqyl bolsa, tilin býar. Shyǵarsań bir jaman sóz sen aýzyńnan, Artyńnan aıdahar bop seni qýar», degen Máshhúr Júsip qaǵıdasyn aldyńa tartady.

Sózdiń emdik qasıeti týraly bólim derekteri, ásirese álem ǵalymdarynyń zertteýlerinen alar maǵlumat mol. Jaqsy sóz – ajalǵa arashashy eken. Jaısyz sóz – ómirdi qysqartatyn kórinedi.

Abaı dananyń aldymen oıyń­dy, odan soń sózińdi túzeseń – isiń ilgeri basady degen ósıetine úńil­tedi. Jalpy, qazaq osyny eskerse rýhy ósip, jetesizdik jer jastanyp, tek-tamyrymyz ońalmaı ma? «Ár adam sóılegen sóziniń aramyn alyp tastap, adalyn sóıleýge tyrysýy kerek. Sóılegen sózdiń qany, jyny aralas bolsa, tyńdaýshynyń meıiri qanbaıdy. Eger de qanyn, jynyn aıyryp, sap sút­teı qylyp sóılese, ol sózge qulaq­tyń quryshy qanady» (Máshhúr Júsip). «Ana tili – qaına­ǵan qannyń, qınalǵan jan­nyń, tolǵantqan kóńildiń, lúpildeg­en júrektiń syǵyndysy, onda dám de, mán de bolý kerek» (Sultan­mahmut).

Áı, ult arystary-aı, uǵar dep aıtýdaı aıtqan-aq eken. Qoldaǵy kitap ta sol rýhta oı terbepti.

Súleımen Mámet