Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Aýtızmge shaldyqqan 15 myńnan astam bala bar
Kóp jaǵdaıda aýtızm spektriniń buzylystary bar balalarǵa dıagnoz qoıylǵanda, ata-analar dárigerdiń aıtqanyna birden ılanbaıdy. Náresteniń ereksheligin qabyldaı almaıdy. Basqa emhanalardy jaǵalaıdy, dástúrli medısınaǵa júginedi. Balasy júz paıyz jazylyp ketetin jol izdeıdi. Barmaǵan jeri, baspaǵan taýy qalmaıdy. Sóıtip júrgende balany, otbasyn, ózderin áýre-sarsańǵa salady. Qazirgi damyǵan medısınanyń múmkindigi osyndaı dıagnozy bar balalardy barynsha ómirge beıimdeýge járdemdesedi.
Keıingi derekterge zer salsaq, elimizde aýtızmi bar 15 000-nan astam bala turady. Onyń 7 myńy mektep jasyna deıingi balalar. Bul – resmı aqparat. Al beıresmı derekterde eldegi aýtızmi bar balalar sany 35 000-nan asady. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine sáıkes, álemde shamamen 100 balanyń bireýinde aýtızm spektriniń buzylýy baıqalady.
AQSh-tyń Aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń aqparaty boıynsha, aýtızm 36 balanyń birinde kezdesedi. Aýtızm dıagnozy qyzdarǵa qaraǵanda uldarǵa tórt ese jıi qoıylady. Munyń qaı-qaısysy da kóńil kónshiterlik statıstıka emes. Ahýal bizde ǵana emes, álemde qıyn bolyp barady. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy, elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi tıisti is-sharalardy qabyldap jatyr. Aýtızmi bar balalardyń eldegi barsha azamattar sekildi kedergisiz ortada ósýine, bilim alyp, jumys isteýine memleket te múddeli.
Ár bala bilim alýy kerek
Memleket qolǵa alǵan qyrýar jumystarmen qatar, aýtızmi bar balalarǵa «Bolashaq» korporatıvtik qorynyń kórsetip jatqan qoldaýy ushan-teńiz. Bul týraly qordyń Qamqorshylyq keńesiniń tóraıymy Dınara Gaplannan surap bilgen edik.
– Qor 2015 jyldan beri ınklıýzıvti bilim berý jónindegi jobalardy iske asyryp keledi. Sonyń biri retinde «Ár bala mektepke barýǵa laıyqty» dep atalatyn baǵdarlamany aıtsaq bolady. Bul qadam – mektep, balabaqshalardaǵy aýtızmi, damýynda basqa da erekshelikteri bar balalarǵa bilim berýdiń ınklıýzıvti modelin ázirleýge, engizýge baǵyttalǵan. 2015 jyldan beri elimizdiń 24 qalasynda 71 ınklıýzııany qoldaý kabıneti ashyldy. Aýtızmi, damýynda basqa da erekshelikteri bar 800-den astam bala kúndelikti mektepke qatynaýǵa múmkindik aldy. 4000 maman, ata-ana oqýdan ótti. Zańnamalyq aktilerge 100-den asa usynys engizildi. Qordyń ınklıýzıvti bilim berý modeli elimizdegi Inklıýzıvti bilim berýdi damytý jónindegi eksperımenttik alańdar jelisine, bilim berý uıymdarynyń tizilimine endi. Bizdiń úlgi boıynsha qurylǵan 1 500 ınklıýzııany qoldaý kabıneti elimizdiń barlyq aımaǵynda ashyq, – deıdi D.Gaplan.
«Bolashaq» korporatıvtik qory aýqymdy bir jobasyn byltyrdan bastap Astanadaǵy Qoǵamdyq tamaqtandyrý jáne servıs kolledjiniń ujymymen birge úılestirip keledi. Balalardyń damýyn jetildiretin, oqytyp, biliktiligin shyńdaıtyn bastama jóninde kolledjdiń óndiristik oqytý sheberi Mádına Kýnapına aıtyp berdi.
– Biz «Bolashaq» korporatıvtik qorymen birlesip, erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa arnalǵan oqý-óndiristik kombınatyn ashtyq. Erekshe qajettiligi bar balalar tamaqtandyrýdy uıymdastyrý mamandyǵy boıynsha kondıter, naýbaıshy, aspazdyqty oqıdy. О́ndiristik sabaqtarda stýdentter ózderi tamaq ázirleıdi. Oqýǵa túsken soń araǵa alty aı ǵana salyp, qaladaǵy meıramhanalarda biliktiligin arttyrady. Birinshi toptyń 10 balasynyń ishinen 3 bala qazirdiń ózinde jumysqa ornalasty. Olar kolledjde oqyp júrip jumys isteı beredi. Búginde joba aıasynda kolledjge ekinshi lekpen stýdentterdi qabyldadyq. Ondaǵy eki mamandyqtyń árqaısysynda 10 stýdentten bar. Sondaı-aq kolledj ujymy erekshe qajettiligi bar tiginshilerdi de daıyndap jatyr. Bul – úlken jetistik, – deıdi M.Kýnapına.
Analardyń júgi aýyr
Aýtızmi bar jasóspirimniń anasy Elena Smolygınanyń aıtýynsha, ereksheligi bar balaǵa anadan artyq eshkim qamqorlyq jasaı almaıdy. Onyń ómirge beıimdelýine, ortany, álemdi tanýyna, bári-bárine birinshi kezekte otbasy jaýapty.
– Ilıa 2007 jyly dúnıege keldi. Júkti kezimde-aq kez kelgen ana sekildi balamyzdyń qandaı adam bolatyny týraly qııaldap, armandaıtynmyn. Onyń dostary, ortasy, áıel-balalary qalaı bolar eken deıtinmin ishteı. Ilıa eki jasqa tolǵanda dárigerlerden dıagnozyn estip bildim. Burynǵy arman-qııaldardyń kúl-talqany shyqty. Biraz jyl otbasymyzben qaıǵyryp júrdik. Osy kezeńde aýtızm týraly aqparattardyń barlyǵyn aqtardym. Nebir em-sharalarǵa bardyq, eldiń aıtqanyna senip, kórmegenimiz qalmady. Balanyń ómirinen aýtızmdi birjola julyp alyp tastaýǵa talmaı talpyndym. Onyń biri de nátıje bermedi. Osylaısha, qarajat pen ýaqyt joǵalttyq. Ilıa dep júrip, úlken ulymyzǵa kóńil bólýdi qoıdyq. Meniń biletinim, aýtızmdi balamnyń ómirinen alyp tastaý múmkin emes. Qansha degenmen, ol – ómirimizdiń bir bólshegi. Eger odan ári baqytty da uzaq ómir súrýdi oılasaq, balamyzben qosa aýtızmdi de bastan keshirýimiz kerek. Men qazir aýtızmdi jeńedi deıtin «ǵalamat» dáriler men ádis-tásilderdi izdeýdi doǵardym. Sebebi joǵaryda aıtqandaı, ony joıý múmkin emes. Balaǵa eshqandaı maman dál men sekildi qoldaý, kómek kórsete almaıtynyn túsindim, – deıdi E.Smolygına.
Elena uly Ilıa alty jasqa tolǵanda aýtızm týraly oqýlarǵa qatysa bastaǵan. Balanyń damýyna qalaı áser etýge bolatynyn sol kezde túsingen. Alty jasynda Ilıa anasyn túsinbeıtin, sóıleı de almaǵan. Sosyn ata-anasy ulyna bári ózderi úıretken. Balabaqshaǵa aparǵan, segiz jasynan úıden oqı bastaǵan. Balanyń damý kezeńiniń barlyq satysynda Elenanyń ózi qamqorlyq tanytqan. Qazir Ilıa 9-synypty támamdap jatyr. Sabaqtan tys parakaratemen shuǵyldanady. Sporttaǵy jetistigi de jaqsy. Elenanyń ózi qazir osy baǵytta jumys isteıdi. Aýtızmi bar bala tárbıelep otyrǵan ata-analarǵa kómektesedi.
Armany asqaq Asylbek
Aýtızm spektri buzylǵan bala tárbıelep otyrǵan ata-analar balanyń damytýǵa qatysty jasalǵan árbir qadam búgin bolmasa erteń nátıje beretinin aıtady. Asperger sındromy bar jasóspirim Asylbek Satınov te muny jaqsy biledi. Asylbek Qoǵamdyq tamaqtandyrý jáne servıs kolledjinde kondıter mamandyǵy boıynsha bilim alady. Az ýaqytta óndiristik tájirıbeden ótip, qazir kafede jumys istep júr.
– Qaladaǵy mektepte jaqsy oqydym dep aıta almaımyn. Aǵylshyn, qazaq tili, algebradan úlgerimim tómendeý boldy. Shyǵarmashylyqqa áýes edim. Oqýshylar saraıyndaǵy ıoga, tennıs, akterlik sheberlik úıirmelerine qatystym. Byltyr anam kondıterlik kýrsqa barýǵa keńes berdi. Burynnan anama as daıyndaýǵa qolǵabys etip júrgen soń, usynysty birden qabyldadym. Kýrstan keıin kafege jumysqa kirdim. О́zime qarajat jınaı bastadym. Qoǵamdyq tamaqtandyrý jáne servıs kolledjinde teorııalyq sabaqtardy bylaı qoıǵanda, tájirıbede qamyrdyń nebir túrin ázirleýdi úırenip júrmin. Táttilerdiń túr-túrin pisiremin. Úıde aǵam, qaryndasym bar. Olarmen de bos ýaqytty kóńildi ótkizemiz. Bastysy, men keleshekte ózimniń qaı salada damıtynymdy, tájirıbe jınaıtynymdy bilemin, – deıdi Asylbek.
Asylbektiń anasy Almagúl Satınova ulyna 4 jasynda dıagnoz qoıylǵanda senbeı, biraz qarsylasqanyn aıtady. Dárigerler qate tekserdi dep úmittengen.
– Ulymyzǵa asperger sındromy dıagnozy qoıylǵanyn estigende senbegenim ras, keıin kóndige bastadym. О́se kele erekshe bilim berýdi qajet etetin balabaqshaǵa bardy. Ol kezde balamyz sóıleı almaıtyn. Sodan soń aýtızmi bar balalarmen jumys isteıtin psıhologke júginip, sonyń aıtqandaryn úıde buljytpaı oryndap júrdik. Ulymyzdyń tili 6 jasta shyǵa bastady. 8 jasynda mektepke bardy. Úıde kúnde nebir jattyǵý jasaıtynbyz. Rejimge úırendi, qolynan keletin tapsyrmanyń barlyǵyn oryndady. Meni tańqaldyrǵan bir oqıǵany aıtaıyn. Ulymyz 5 jasar kezde saıahatqa shyqqanymyz bar. Men dál sol kezeńde balam eshteńe túsinbeıdi, bilmeıdi dep oılappyn. Keıin sóıleı bastaǵanda sol saıahattaǵy oqıǵalardyń bárin aıtyp berdi. Men muny psıhologten suraǵanymda, ol Asylbek sekildi balalardyń damýy «tolqyn» sekildi bolady dep túsindirdi. Keıde qatty damysa, keıde kesheýildeıdi. Ulymyz nebir úıirmelerge qatysty. Shyǵarmashylyq jumystarmen aınalysty. Túsingenim, balanyń damýyna jasalǵan árbir qadam nátıje beredi. Birden bilinbese de keleshekte baıqalady. Balamnyń damýyna kómektesken ustazdarǵa, mamandarǵa alǵys aıtamyn, – dep júrekjardy lebizin bildirdi A.Satınova.
Bul baǵyttaǵy túrli baǵdarlamalar erekshe qabiletti balalardyń kolledjge oqýǵa túsip, jumysqa ornalasýyna múmkindigin arttyrady. Áleýmettik beıimdeý is-sharasy ári tártip qaǵıdalaryn úıretýge septesedi. Jyl saıyn «Bolashaq» korporatıvtik qory, basqa da uıymdar bar, túrli is-sharalar uıymdastyrady. Sonyń biri – aýtızm spektriniń buzylystary bar balalardyń ata-analary men osy baǵytta kómek kórsetip júrgen mamandar bas qosatyn «Autism Talks» kezdesýi. Osyndaı kezdesýlerdiń barlyǵynda derlik aýtızmi bar bala tárbıelep otyrǵan ata-analar, kásibı mamandar balaǵa birinshi kezek ata-ana senimi qalqan ekenin aıtady. Biz de damýynda ereksheligi bar bala tárbıelep otyrǵan otbasylardyń úmiti sónbesin dep tileımiz.
