Mıras • 24 Mamyr, 2025

Asyl mura

70 ret
kórsetildi
3 mın
oqý úshin

Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmalaryn hatqa túsirip, búginge jetkizgen adam – Múrseıit Bikeuly. Osy kisiniń bir bettik jazbasy 1957 jyly jazýshy Muhtar Áýezovtiń bas­tamasymen Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Til jáne ádebıet ınstıtýty ázirleýimen Qazaq Mem­lekettik kórkem ádebıet baspasynan jaryq kórgen aqynnyń ekitomdyq tolyq jınaǵynyń I tomynyń 209-betine jarııalanypty (sýrette).

Asyl mura

Eskeretin dúnıe – bıyl dana Abaıdyń dú­nıe­ge kelgenine 180 jyl tolsa, Múrseıit Bike­uly­nyń týǵanyna – 165 jyl. 1995 jyly ja­ryq kór­gen «Abaı» en­sı­klopedııasynyń 422 be­tinde: «Múrseıit (Núrseıit) Bikeuly 1860 jyly týǵan, 1917 jyly ómir­den ótken. Abaı óleńderin qaǵazǵa túsirip, búgingi urpaqqa jet­kizýge orasan zor eńbek sińirgen. Múrseıittiń jetinshi atasy –  Ánet baba, Abaıdyń je­tinshi atasy Áıtekpen birge týy­sady. Múrseıit áýeli Semeıde orys mektebinde tórt jyl oqyp, keıin Bu­harada bilim alǵan. Se­meı oıazynyń keńsesinde til­mash ári pısar, mektepte muǵa­lim bolǵan. Abaı ony aýylyna al­dyryp, bala oqytqan», deli­nipti.

Jazýshy Muhtar Áýezov «Múrseıittiń eńbegi asyl mura» dese, akademık Álkeı Marǵulan «Múrseıit bolmasa, Abaı shy­ǵar­­malarynyń jaryq kórýi qı­yn bolar edi», dep joǵary baǵa beripti.

Al 1957 jyly jaryq kórgen joǵarydaǵy ekitomdyqtyń alǵy sózin jazǵan Muhtar Áýezov: «Múrseıit jazyp qaldyrǵan Abaı shyǵarmalarynyń úsh qol­jazbasy bar. Munyń birinshisi 1905 jyly qaǵazdyń eki jaq betine qatar jazylǵan qalyń dápter. Nómirlengen bet sany – 200. Biraq arasynda keıbir better túsip joǵalyp ketken. Ekinshi qoljazba – 1907 jyly qaǵaz betine túsken. Bul da qaǵazdyń eki jaq betine birdeı jazylǵan. Nómirleýi bo­ıyn­sha 232 bet. Munda da túsken, joǵalǵan better bar. Úshinshisi – 1910 jylǵy qoljazba. Bul da dápterdiń eki betine qatar ja­zylǵan. Bet sany – 204.

1907 jáne 1910 jylǵy qol­jazbanyń ekeýi de qara sózderden bastaldy. Kóshirmeniń úsheýi de arabtyń eski emlesimen, bir kisiniń qolymen jazylǵan. Qoljazbanyń birinde bar, ekin­shisinde joq shyǵarma óte az kez­de­sedi. Negizinde úsh qoljazba birin-biri qaıtalaıdy», dep jazypty.

Osy oqıǵa týraly Árham Ysqaqulynyń esteliginde: «1905 jyly jaz shyǵyp kıiz úı tikkende Kákitaı «Abylaısha» qos tikkizip, Múrseıit mollany shaqyrtyp alyp: sen myna biz jınaǵan Abaı óleńderin rettep jaz dep, ońasha qosqa otyrǵyzady. Múrseıit asyqpaıtyn, sulý jazatyn adam edi», dese, Ýá­sıla Maǵaýııaqyzynyń este­liginde, ótken ǵasyr basynda Alash qaı­ratkeri Álıhan Bókeı­han­nyń atsalysýymen 1909 jyly Peterbor qalasynda I.Bora­ganskııdiń bas­pahanasynan basylyp shyqqan «Abaıdyń alǵashqy kitaby» osy Múrseıit qoljazbasy negizinde jaryq kórgen deıdi.