«Otan» partııasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Sergeı Tereshenkoǵa bardyq. Ol jylaǵandaı boldy: «Muny estigen partııa basshysy qatty renjıdi. Sizder jaı adam emessizder, Orazaly, sen meniń Vannovkadan birge kele jatqan jerlesim emessiń be? Tym bolmasa «Otan» partııasynda sen qalsańshy», dedi. Biz óz ustanymymyzda turdyq. Sonymen, quryltaı sezd ótkizdik Almatyda. Men zııalylardy qostym – Dýlat Isabekov, Nurǵalı Núsipjanov, Altynbek Qorazbaev, t.b. osylaısha birigip, «Aýyl» partııasyn qurdyq.
Tuńǵysh ret Parlamentte fraksııa quratyn boldyq. Ǵanekeń aıtty, seni kóbisi biledi, Parlamentte talaı ret depýtat boldyń, fraksııa qurý isimen aınalys dep. Sonymen, Farıza Ońǵarsynova, Sherhan Murtazany kóndirdim, Amalbek Tshanov: «Eger Ǵanı Qalıev bolsa barmaımyn, ol aspanǵa qarap jóndep amandaspaıdy», dedi. «Joq, men bolam fraksııa basshysy», dep Amalbekti de áreń kóndirdim. Sonymen, jańaǵy aıtqan nebir tulǵalarmen tarıhta birinshi ret Parlamentte «Aýyl» fraksııasy quryldy. Bul, árıne, tarıhı oqıǵa boldy.
Fraksııa jaqsy qarqynmen Parlamentte talaı bastama kóterdi. Mysaly, birinshi ret 2000 jyly «Aýylsharýashylyq seriktestikteri jáne olardyń qaýymdastyqtary (odaqtary)» degen zańǵa bastamashy bolyp, qabyldadyq. Jalpy, «Aýyl» partııasynyń qurylýyna, onyń qalyptasýyna, bedeliniń ósýine akademık Ǵanı Qalıevtiń sińirgen eńbegi óte zor boldy. О́tpeli kezeńde Qazaqstanda talaı partııalar quryldy, joıyldy. Al «Aýyl» partııasy saqtalyp qaldy.
Burynǵy bılik ýaqytynda partııalyq monopolııa qalyptasqan edi. Keıin saılaýda talaı ret «Aýyl» partııasy atynan ótip tursaq ta, bılik ótkizbeı tastady.
Ashyǵyn aıtý kerek, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kelgen soń, «Aýyl» partııasyna shynaıy túrde jol ashyldy. Mine, endi Parlamentte Serik Egizbaev bastaǵan «Aýyl» partııasy óte belsendi. Erbolat Saýryqov, Qaraqat Ábden, Jıgýlı Daırabaev, t.b. depýtattar jaqsy jumys istep jatyr.
1990 jyly ishki jalpy ónimdegi (IJО́) aýyl sharýashylyǵynyń úlesi 27–29% boldy. Qazir 5-aq paıyz. Ashyǵyn aıtý kerek, aýyl quldyrap ketti, keıingi jyldary ǵana bas kótere bastady. Aýyl sharýashylyǵy ónimin IJО́-niń 20%-yna deıin kótergen jaǵdaıda Qazaqstan ekonomıkasy turaqty bolady. Áli de bolsa álemde aýylsharýashylyq ónimderi arqyly básekege túse alamyz. Sebebi álemde aldaǵy 30 jylda aýylsharýashylyq ónimine eki eseden kóp suranys týady, al sý tapshylyǵy 50–60%-ǵa deıin ósedi. «Aýyl sharýashylyǵyn keshendi damytý» memlekettik baǵdarlamasy bolýy kerek. Keleshekte azyq-túlik derjavasyna aınalýymyz qajet. Bar múmkindigimizdi paıdalanǵan durys.
1994 jyly Joǵarǵy Keńeste ekonomıkalyq reforma komıtetiniń tóraǵasy, jumysshy toptyń basshysy retinde «Jańa ekonomıkalyq saıasat» tujyrymdamasyn jasap, qabyldadyq. Onyń negizgi ıdeıasy taýar óndirýshilerimizdi qoldaý, aýyldy qoldaý bolatyn. Mysaly, áli kúnge deıin paıdalanyp kele jatqan Úkimettiń úshjyldyq Indıkatıvti damý baǵdarlamasynyń avtory – biz.
«Aýylyna qarap, azamatyn tany» degendeı, «Aýylyńyzdyń búgingi hali neshik?» degen suraqty ár qazaqqa qoıatyn ýaqyt keldi. Qazir aýylǵa az baratyn boldyq. Bara qalsań, jetimniń kúıindeı aýylymyzdy kórip júrek aýyrady. Sonda týǵan jerimiz úshin jerge qaramaıtyndaı bolý úshin ne isteýimiz kerek?
Aınalamyzda aýyldan shyǵyp, ósip-ónip, baı-baǵlanǵa aınalǵan azamattar kóp. Eger solar erteńgi urpaǵymyz jaqsy ómir súrsin dese, aýylǵa kómek berýi kerek, tipti nemerelerine aýyldan bir-bir úı jasap bersin. Sebebi keleshekti boljasaq, 20–30 jyldan keıin jasandy ıntellekt zamanynda saf aýa da, jemis-jıdek te, ekologııalyq taza azyq-túlik te aýylda bolady. Aýylǵa kóshý ýaqyty keledi. Sol shaqtarda qol úzip ketken aýylyńyz sizdi qabyldaı ma? Ulttyń saýlyǵyn búginnen oılaý degen sol bolmaq.
Meniń usynysym – Naýryz merekesi qarsańynda ár úsh-bes jyl saıyn elimizdiń túkpir-túkpirindegi aýyldardan shyqqan azamattardyń basyn qosyp, «Naýryzda týǵan jerde qaýyshý» atty ıgi is-shara ótkizý. Bul bastama týǵan jerge taǵzym etip, aýyldy kórkeıtýge baǵyttalǵan naqty qadamǵa aınalmaq. Osyndaı jıyndar arqyly zamanaýı talaptarǵa saı jańa aýyldar qalyptasyp, eldi mekenderdiń áleýmettik ári mádenı áleýeti arta túser edi.
Búginde ár aýdannan, ár aýyldan elge tanylǵan kásipkerler men túrli sala mamandary shyqty. Endigi kezekte aýdan ákimdikteri osyndaı azamattarmen júıeli baılanys ornatyp, olardy týǵan jerge shaqyryp, kishi quryltaı ótkizip, «Aýylǵa kómek kórsetý» baǵdarlamasyn qabyldasa, óte ózekti ári ómirsheń bastama bolar edi. Bul arqyly týǵan jerge qurmet kórsetý mádenıeti ornyǵyp, aýyl ekonomıkasyn kóterýge tyń serpin berilmek. Aýyldan túlep ushqan azamattar bilim, óner, mádenıet pen sport salalaryn qoldaýǵa, áleýmettik túıtkilderdi sheshýge, bıznes-josparlar jasap, shaǵyn kásip ashýǵa, ınvestısııa tartýǵa, halyqqa quqyqtyq keńes berýge jáne basqa da ıgi isterge demeýshilik kórseteri sózsiz. Mundaı eldik máni bar bastamany «Aýyl» partııasy men memlekettik bıliktiń úsh tarmaǵy, qoǵamdyq uıymdar birlesip qolǵa alsa, «Aýylǵa asar» atty jalpyhalyqtyq qozǵalysqa aınalýy ábden múmkin. Nátıjesinde, ár aýyldyń óz azamattary týǵan jeriniń kórkeıýine úles qosyp, aýyl ekonomıkasy men áleýeti artyp, berekeli tirshilikke jol ashylady.
Aımaqtyq damýǵa erekshe mán berýimiz qajet. Osy turǵyda elimizdiń ekonomıkasyn ilgeriletip, óńirlerdi órkendetýge baǵyttalǵan joba usynamyn. Ár aımaqty keshendi damytýǵa arnalǵan jobanyń ataýy – «Birtutas halyqtyq shaǵyn jáne orta kásiptiń 100 jobasy». Ár óńirdiń ózindik erekshelikterine saı mamandandyrý júrgizilip, basym baǵyttary aıqyndalýǵa tıis. Sol negizde ár oblysta 100 naqty joba qurylsa, respýblıkada 2 myńnan asa kásipkerlik bastama júzege asady. Bul jobalardy qarjylandyrý kózi retinde «Elge qaıtarý qoryn» paıdalaný usynylady. Osylaısha, memlekettik bıýdjetke salmaq salmaı, Ulttyq qorǵa da qol suqpaı, elden zańsyz shyǵarylǵan qarajatty el ıgiligine jaratýǵa bolady. Bul iske kezinde halyqtyń arqasynda baıyǵan 162 kásipker de úles qosýǵa tıis. Eger osy jobanyń keminde 60-70% júzege assa, el ekonomıkasy ekpin alyp, halyqtyń ál-aýqaty edáýir jaqsarady. Qazirgi tańda ekonomıkany shapshań ósirýdiń eń tıimdi joly shaǵyn kásipkerlik ekenin aıqyn ańǵaramyz.
Orazaly SÁBDEN,
Qazaqstan Ǵalymdar odaǵynyń prezıdenti, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, akademık, «Aýyl» partııasynyń negizin qalaýshylardyń biri
