О́ńirdiń altyn qazyǵy

Ol kisimen bir júz­de­­sýi­mizde áńgime arqaýy ­О́zbek­áli Jánibekov týraly boldy. «Ulty­myzdyń ıgi­ligi úshin sińir­gen eńbegi ushan-teńiz, jasaǵan qyz­metin el-jur­ty jyr etip aı­tatyn О́zaǵań jó­nin­de torǵaı­lyq­tardyń yqylasy qashanda bólek. О́ıtkeni tulǵa­ly azamat Torǵaı óńirinde qyz­met etkende mundaǵy aǵaıynnyń júregin­de tókken terimen, bıik óresimen, qazaqylyǵymen jáne basqa da ıgi qasıetterimen saq­ta­lyp qal­­dy, – dep bastady áńgi­me­sin Kákim­jan aǵa, – О́zekeń Torǵaı obly­syna hatshy bolyp kelgende mundaǵy kózi ashyq aza­mat­tar qatty qýandy. Ol kezde ob­­lystyń birinshi hatshysy Saqan Qusaıynov edi. О́ńirdiń birin­shi basshysynyń ózi keıde alqa­ly jıyndarda, plenýmdarda О́zekeńniń tájirıbesine júginip jatatyn.

Saqańnyń birde О́zekeńe Torǵaıda mýzeı ashý, oǵan halyq­tan jádigerler jınaý máse­lesine baılanysty: «Aýdan­da ıdeo­log hatshylardyń qoly­nan bul kelmeıdi, muny óziń uıym­dastyrsań durys bolar edi. Osy máseleni sheshýdi oblystyq partııa komıteti atynan ózińe tapsyramyn», degen sózi áli esimde. Sol tapsyrmany oryndaý barysynda О́zekeń bizdiń Jangeldi aýdanyna kelip, eldi aralap, aqsaqaly bar ár úıge kirip, sálemdesip, tarıhı áńgimelerdi qozǵaǵanyn óz kózimmen kórdim. Kirgen úıinen kóne zamannan syr shertetin tarıhı jádigerler kórse, barynsha sypaıy sóılep, jádigerdiń ultymyz úshin mańyzdylyǵyn, ony urpaqqa amanattaý úshin mý­zeı­ge ótkizý qajettigin jiti túsin­diretin. Mysal keltire sóıleıin.

Torǵaı jerinde Sultan Nııa­zov­­ degen qarııa bolatyn. Tarıhqa júı­rik-tin. Sol kisiniń úıinde eski tarıhtyń kózindeı bolǵan, sán-saltanatqa arnalǵan, kúmispen kómkerilgen, barlyq jabdyǵy saı qazaqy er-toqym bolatyn. Ol qarııa otyratyn bólmeniń tó­rinde ilýli turatyn. О́zekeń osy jádiger jaıynda estigen bolýy kerek, qarııaǵa qalaýyn aıtýǵa aýylǵa keldi. Ol kezde «Eńbek» keńsharynyń ferma meńgerýshisi edim. Maǵan: «Kákimjan, meni Sultan Nııazov aqsaqaldyń úıine alyp bar. Men, birinshiden, ol kisige baryp, sálem berýim kerek, ekinshiden, qarııada kóneden syr shertetin bir kórikti zat bar dep estidim, sony kórýim kerek», dedi.

Álgi úıge bardyq. О́zekeń Sul­tan aǵaǵa sálem berdi. Sultekeńniń zaıyby Ińkár degen erke jeńgemiz jaqsy qarsy alyp, qonaq asyn berdi. О́zaǵamnyń ustamdylyǵyn sol kezde kórdim. О́ziniń kelgendegi sharýasyn birden aıtpaı, quddy bir altyn taqtyń betin ashqandaı bolyp, shydamdylyq tanytty. Sol kezde men shydaı almaı, Sul­tekeńe О́zekeńdi tanystyryp, onyń jańadan qurylǵan Tor­ǵaı oblysynda mýzeı ashý maqsa­tynda tarıhı jádigerler jınap júrgenin jetkizdim. Sonda Sul­tan qarııa «Iá, qaraǵym, durys... Balam sharýasyn ózi aıtsyn», dedi О́zekeńe qarap. Sol kezde О́zekeń burynnan tanys kisideı, qoıan-qoltyq aralasyp júrgen adamdaı sóz bastady: «Sulteke, qazaq kelgen kezde «Ne buıymtaıyń bar?» dep suraıdy eken. Buıymtaıdan buryn sizge sálem berýge keldim, úıińizde erkeletip ustaıtyn, «aq shabaqtaı aq jeńgem» bar eken, sol jeńgemdi kórýge keldim, ony qalaı erkeletetinińizdi suraǵaly keldim. Biz de otbasy ustap otyrmyz ǵoı. Úıdegi kelinińizdi siz sııaqty erkeletsek dep ózińizden tájirıbe alýǵa keldim», degende úıdiń ishi qyran-topan kúlkige toldy.

Shynynda da Sultekeniń ju­baıy erke adam edi. Adam erkeleý úshin de onda bir qasıet, aqyl, kelbet bolý kerek qoı. Osynyń bári bizdiń Ińkár jeńgemizdiń bo­ıynda bar-tuǵyn. Sol qasıetine qyzyqqan Sultan aǵamyz jeńge­mizdi qatty erkeletetin. Aǵamyz­dyń sol seniminen Ińkár jeńgemiz shyqty. Jeńgemizdiń qazany asýly, kórpesi tóseýli, kelgen kisige esigi ashyq, úı ishi berekeli bolatyn. Budan О́zekeń aldyn ala habardar bolǵan bolýy kerek. Sondyqtan da áńgimesin osylaısha bastap otyr. Dastarqan basynda budan ózge de qazaqı kóptegen áńgime aıtyldy. Biraq óziniń kelgen sharýasyn kópke deıin qozǵamady. Eldiń jaǵdaıyn surap, Sultekeń men jeńgemizdiń ómir joldarymen tanysty.

As ishilip bolǵan soń men: «Sulteke, biz sizdiń eń qymbat za­tyńyzdy suraıyn dep otyrmyz. Qazir seksenge kelip qaldyńyz. Sol seksenge kelgen baqytty ómi­rińizdi armandap, qyzyqtap, bilim izdegen ǵalymdaı bolyp, obkom hatshysy ózi arnaıy izdep keldi. Eger men durys jetkize alma­sam, áńgimeni О́zekeń ózi jalǵasty­rar», dedim.

Sonda Sultekeń jymıyp, «ıá, aıta ber» degendeı О́zekeńe qarady. Sonda О́zekeń asa baıyppen, salmaqpen áńgimesin bastady: «Aǵa, meniń ákemnen kishi bolarsyz, sondyqtan «aǵa» deıin. Torǵaı oblysyn uıymdastyrý plenýmyna qatysyp edim. Sonda Qonaev joldas «Arqalyq aldaǵy eki-úsh jylda adam tanymastaı ózgeredi», degen edi. Respýblıka birinshi hatshysy sol Arqalyqqa biz sııaqty jigitterdi jiberip, «Sender osy Arqalyqty kóterińder, onyń áleýmettik jaǵdaıyn, mádenıetin, bilim salasyn kóterińder!» dep tapsyrma berip edi. Sol tapsyrma aıasynda janymyzdy salyp, aıanbaı qyzmet jasap jatyrmyz».

Áńgime tórkinin túsingen qarııa: «Shyraǵym, О́zbekáli, barlyq aıtqanyńdy uqtym. Men de elge sender sııaqty qyzmet jasaǵanmyn. Amangeldi aýdanynyń prokýrory bolyp qyzmet istedim. Sóıtip, júrip myna jeńgeńdi «aldap-sýlap alǵam ǵoı». Osy jeńgeńdi óte jaqsy kórgennen soń ózine tarıhı eskertkish bolsyn dep, bir ustaǵa arnaıy tapsyrys berip, barlyq saımanymen kúmisten er-toqym istetip edim. Ińkár ketkende artynda qalatyn dúnıe edi. Biraq senen kim artyq, kim áýlıe, О́zbekáli qaraǵym? Sondyqtan seniń kelgen sharýańdy bildik, berdik er-toqymdy», dedi.

Sol kezde О́zekeń qaltasynan bir býma aqshany alyp, aqsaqaldyń aldyna qoıdy. Sultan aǵamyzdyń sheshimine qarsy kelmegen Ińkár jeńgemiz О́zekeńniń aldyna ózi er-toqymdy kóterip alyp keldi.

«О́zbekáli shyraǵym, bul kúmispen kómkerilgen er-toqym barlyq saımanymen jaqsy is­telgen, úzeńgisi jezden, tartpalary sary qaıystan. Ár tartpasy 4 sary doǵadan turady. Mundaı er-toqymdy ekiniń biri jasaı almaıdy. Qazaqta bir sóz bar «Atań ólse de atamaıtyn dúnıe», degen. Mynaý sondaı zat. Biraq shańyraǵyma kelip, sálem berip, tórime shyǵyp, adal asymdy ishken soń berip otyrmyn. Myna jeńgeńdi almaıtyn shyǵarsyń, basqasynan qolyńdy qaqpaımyn, qaraǵym. Muny sen el úshin, halyq úshin istep otyrsyń. Ony jaqsy túsinip otyrmyn, shyraǵym. Ońtústiktiń aýasy da, adamy da jyly bolady eken, óziń sııaqty. El úshin jasap jatqan eńbegiń jana bersin», dep Sultekeń batasyn berdi.

О́zekeń bul taptyrmas jádi­gerdi kórgende qatty rıza boldy. Astan soń qymyz ishildi. Qymyz ústinde О́zekeń: «Aǵa, kóp rahmet. Meni áserli sózińizben kókke kóterip tastadyńyz. Barǵan soń oblystyq partııa komıtetine esep be­remin. Kimge bardym? Ne kórdim? Ne jınadym? Kimmen qandaı áńgime jasadym? Bárin ­baıandaımyn», dedi.

Bul sózi Sultan aǵamyzǵa unady. Sol kezde jeńgemiz er-toqymdy aq mataǵa orap, jippen baılap, aldymyzǵa qoıdy. Bul jádigerdi talaılar suraǵan ǵoı kezinde. Bermegen... О́zekeńniń adamdy tartatyn qasıeti, sóılegen sóz máneri, onyń mańyzdylyǵy bárimizge keremet áser qaldyrdy.

Sonymen barǵan jerimizden oljaly qaıttyq. О́zekeń sonan soń bizdiń úıge at basyn buryp, qondy. Keshke dastarqan basynda qatty masattanyp, áńgime aıtyp, kóńildi otyrdy. Tańerteń áıelim ekeýmizge: «Munda kelgende aıdalaǵa tap bolǵandaı, kóńilim qulazyǵan. Bastapqyda «Adamdary qalaı ózi? Sózge túsinbeıtin halyq pa?» degendeı jaman oıda bolǵanymyz ras. Joq, olaı emes eken. Men bárin kórdim, jaqsy túsindim, túısigime túıdim. Sizder shyn kóńilderiń­men, qazaqy dástúrmen syı-sııapat ­jasap jatyrsyzdar. Úlken rahmet! О́zimizdiń ulttyq dástúrimizdi damyta berýimiz ­kerek», dedi de qosh aıtysyp, kóligine minip, júrip ketti.

О́zekeńmen birge bolǵan sátti, ol kisiniń sanaly da sapaly, tárbıe­lik mańyzy zor, kóneden syr sher­tetin tarıhı áńgimelerin eske alyp, kópke deıin kóńilim mar­qaıyp júrdi. Odan keıin de jaq­sy syılastyq. Ol kisiniń qabyl­daýynda birneshe ret boldym.

О́zekeńniń qyzmetine qanbaı qaldyq. Oblystan kóp ótpeı ol kisini alyp ketti. Kókiregimizde О́zekeńniń istegen isi, jasaǵan eńbegi, qaldyrǵan izi qaldy». Mine, kóz kórgen Kákimjan aǵanyń О́zaǵa týraly esteligi osyndaı.

Kákimjan Kárbozov týraly birer sóz. Ol kisi Qostanaı oblysynyń, Arqalyq qalasynyń jáne Jangeldi aýdanynyń qur­metti azamaty, aýylsharýashylyq salasynyń qurmetti ardageri, «Qurmet belgisi» ordeniniń ıegeri. Osynaý qurmet qarııaǵa bostan bos kórsetilgen joq. Kákim­jan Kárbozov ótken ǵasyrdyń 90-jyl­darynyń basynda, ásirese qıyrda jatqan qazaq aýyldary úshin kúnkóris qıyndaı bastaǵan, jurt ataqonysyn artqa tastap, kúnkóris qamymen qalaǵa bet túzegen, óriste maly shurqyrap, oshaqta qazany burqyrap jatatyn eldiń kóleńkesi ǵana qalǵan tusta tabandy eńbegi, parasaty arqasynda týǵan jerine tutqa, eline es bola bildi. Sol kezde Kákimjan aǵa shalǵaıdaǵy shaǵyn aýylynyń shańyraǵyn qaıta tikti, aǵaıynnyń aýylda turaqtap qalýyna yqpal etti.

Qıyn-qystaý kezeńde K.Kár­bozov aýylda qalyp, eldiń jaǵ­daıyn jaqsartý baǵytyndaǵy isin «Kólqamys» aýylynda mektep pen medpýnkt ashýdan bastady. Aýyl­dyń kórkin keltirip, aǵash ektirip, kógaldandyrdy. Aýyl ortasynan má­denıet úıi men kitaphana sal­dyr­dy. Eldegi maldyń basyn kó­beıtip, aýyl halqy sol mal arqyly nápaqasyn aıyryp, áleýmettik qıyn jaǵdaıdan aman-esen ótti.

Qazirgi tańda Kólqamysta ár úıde ystyq-salqyn sý bar, dárethanasy ishinde, barlyq turmystyq jaǵdaıy jasalǵan, qala tıptes aýylǵa aınaldy. Ná­tı­je­sinde, halyqtyń qalaǵa kóshýi toq­tady, kóshken el ósken eli­ne qaıta shoǵyrlana bastady. Osy­laısha, Kákimjan aǵanyń armany oryndaldy.

Keńestik kezeńde aǵamyzdyń aýylsharýashylyq salasyndaǵy eńbegin bir maqalamen aıtyp ­taýysa almaımyz. Aǵamyz mal qystatý, mal ónimderin óndirý, memleketke et ótkizý salasynda Búkilodaqtyq sosıalıstik ja­rystardyń turaq­ty jeńimpazy ata­nyp, esimi búkil KSRO-ǵa máshhúr bolǵan. El ishinde «aýyl qaıratkeri», «óńirdiń altyn qa­zyǵy» atanǵan onyń etken eńbegin erlik dep baǵalaýymyz qajet.

Baqytjan BIIMBET,

medısına ǵylymdarynyń doktory, professor