Foto: National Geographic
Ybyqty saı- tabıǵattyń erekshe sheberligimen jasalǵan geologııalyq eskertkish. Bul kanonnyń qabyrǵalary porısty áktas jynystarynan turady, olardyń betinde jel men sýdyń áserinen paıda bolǵan usaq tesikter men órnekter bar. Týrıster bul kórinisti «porısty shokoladqa», «muhıt koralldaryna» nemese «ajýrly shilterge» uqsatady. Ǵalymdardyń pikirinshe, Ybyqty saıynyń paıda bolýy shamamen 60 mıllıon jyl burynǵy paleogen dáýirine jatady. Bul kezeńde qazirgi Mańǵystaý aýmaǵy Neotetıs muhıtynyń túbi bolǵan. Kanon qabyrǵalaryndaǵy porısty qurylymdar ejelgi korall rıfteri men basqa da teńiz organızmderiniń qaldyqtary bolýy múmkin. Ybyqty saıy Mańǵystaý oblysynyń Munaıly aýdanynda, Aqtaý qalasynan 50 km qashyqtyqta ornalasqan. Alaıda, joldyń qıyndyǵyna baılanysty naqty júris baǵyty shamamen 150 km-ge deıin sozylady. Kanonǵa jetý úshin aldymen Bekı aýylyna deıin 130 km asfalt jolmen júrip, sodan keıin 30 km qatty topyraqty jolmen jalǵastyrý qajet.
Saýra shatqaly –shóleıtti óńirdegi erekshe tabıǵı jáne tarıhı nysan. Shatqaldyń túbinde sýly sazdy mergel qabattarynan aqqan bulaqtardan jınalǵan tunyq sýly Qarakúp kóli ornalasqan. Kóldiń tereńdigi 5 metrge deıin jetedi jáne onyń aınalasy jasyl shóptermen kómkerilgen.
Saýra kóli - erekshe flora men faýnaǵa baı. Munda qazaq sıreni (tamarıks), hosh ıisti jalbyz jáne garmala ósimdikteri ósedi. Kóldiń jaǵasynda jáne mańynda sý tasbaqalary mekendeıdi, bul jerdiń ekojúıesiniń baılyǵyn kórsetedi .
Aqtaý qalasynan Saýra shatqalyna deıingi jol shamamen 80 shaqyrymdy quraıdy. Joldyń bir bóligi asfalttalǵan, biraq sońǵy bóliginde topyraqty jáne qıyrshyq tasty joldar kezdesedi, sondyqtan jol talǵamaıtyn kólikpen nemese arnaıy uıymdastyrylǵan týrlarmen barý usynylady.
Saıram-О́gem memlekettik ulttyq tabıǵı parki - Túrkistan oblysynyń Qazyǵurt, Tóle bı jáne Túlkibas aýdandarynda ornalasqan. Park aýmaǵy 149 000 gektardy qamtıdy jáne Batys Tıan-Shan taýlarynyń soltústik betkeılerin, atap aıtqanda О́gem, Qarjantaý, Boraldaıtaý jáne Talas Alataýy jotalaryn qamtıdy. Shymkent qalasynan shamamen 30 km ońtústik-shyǵysqa qaraı ornalasqan bul park О́zbekstanmen shekaralas aımaqta ornalasqan .Saıram-О́gem parki flora men faýnanyń baılyǵymen erekshelenedi. Munda 1 635 ósimdik túri tirkelgen. Sondaı-aq, jabaıy alma, almurt, jańǵaq, shıe jáne basqa da jemis-jıdek aǵashtarynyń jabaıy túrleri kezdesedi .
Janýarlar álemi de alýan túrli: qar barysy, Túrkistan sileýsini, aıý, qasqyr, túlki, taý eshkisi, qaban jáne maral sııaqty sútqorektiler mekendeıdi. Sondaı-aq, park aýmaǵynda kóptegen qus túrleri tirshilik etedi .
Saıram-О́gem ulttyq parki ekotýrızm men belsendi demalys úshin tamasha oryn. Park aýmaǵynda 10 týrıstik marshrýt bar, olardyń jalpy uzyndyǵy 604 km, onyń ishinde 187 km jaıaý júrginshilerge, 231 km atpen júrýge jáne 186 km avtokólikpen júrýge arnalǵan .Parkke Shymkent qalasynan jeke kólikpen nemese uıymdastyrylǵan týrlar arqyly jetýge bolady. Parkke kirý úshin aldyn ala tirkelý qajet. Tirkeýdi parktyń resmı saıtynda nemese Shymkenttegi park keńsesinde júrgizýge bolady.
Qazaqstannyń Qyzylorda oblysynda ornalasqan Baıqońyr ǵarysh aılaǵy - álemdegi eń alǵashqy jáne eń iri ǵarysh aılaǵy. 1955 jyly qurylǵan bul keshen adamzattyń ǵaryshqa alǵashqy qadamdaryn jasaǵan tarıhı oryn bolyp tabylady. 1961 jyly dál osy jerden Iýrıı Gagarın alǵash ret ǵaryshqa ushyp, adamzat tarıhynda jańa dáýirdi bastady .
Baıqońyr ǵarysh aılaǵy týrısterge erekshe áser qaldyratyn birneshe nysandarmen tanymal:
Gagarınniń ushý alańy (№1 alań): Iýrıı Gagarınniń ǵaryshqa ushqan orny, qazirgi tańda da ǵarysh kemeleri osy jerden ushyrylady .
Ǵarysh tarıhy murajaıy: Ǵaryshtyq tehnologııalar, tarıhı jádigerler jáne «Býran» ǵarysh kemesiniń maketimen tanysýǵa múmkindik beredi .
Korolev pen Gagarınniń úıleri: Ǵarysh salasynyń ańyz tulǵalarynyń ómirinen syr shertetin tarıhı oryndar .
Raketa saıabaǵy: Ǵarysh kemeleriniń úlgileri men qozǵaltqyshtaryn kórýge bolady .
Baıqońyr ǵarysh aılaǵy Reseı Federasııasyna 2050 jylǵa deıin jalǵa berilgen, sondyqtan kirý úshin arnaıy ruqsat qajet. Saparǵa shyqpas aldynda ruqsat alý úshin 2 aı buryn ótinish berý kerek. Týrıstik agenttikter arqyly uıymdastyrylǵan týrlarmen barý siz úshin ońaıyraq.
Rahman qaınary-Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Qaton-Qaraǵaı aýdanynda ornalasqan. Qazaqstan, Reseı, Mońǵolııa jáne Qytaı, Altaı taýlarynyń dál ortasynda teńiz deńgeıinen 1760 metr bıiktikte jatyr. Termaldy bulaqtardyń jalpy uzyndyǵy 80 metr, temperatýrasy 34S0-tan-43S0-qa deıin ózgeredi.Ańyz boıynsha, 1763 jyly ańshy Rahman jaraly maraldyń ystyq bulaqqa shomylyp, saýyǵyp ketkenin baıqap, bul shıpaly kózdi ashqan. 1925–1936 jyldary bul jerde alǵashqy kýrort jumys istegen, al 1960 jyldan bastap qaıta qyzmetin jalǵastyrdy. Rahman qaınary – tek shıpajaı ǵana emes, sonymen qatar tabıǵatpen etene aralasýǵa múmkindik beretin oryn.
Batys Qazaqstan oblysynyń Bókeı ordasy aýdanynda ornalasqan Han Ordasy - qazaq halqynyń tarıhy men mádenıetiniń altyn qazynasy. Bul aýyl - XIX ǵasyrda Jáńgir hannyń bastamasymen irgesi qalanǵan, elimizdegi alǵashqy mektep, aýrýhana, baspahana, qyzdar ýchılıshesi jáne bank sııaqty mańyzdy mekemelerdiń negizi qalanǵan oryn. Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy 1962 jyly ashylyp, búginde ashyq aspan astyndaǵy mýzeı retinde tanymal. Han Ordasy 2025 jyly Qazaqstannyń úzdik bes týrıstik aýylynyń qataryna enip, BUU Dúnıejúzilik týrıstik uıymynyń UN Tourism Best Tourism Village halyqaralyq baıqaýynda elimizdi tanystyrý mártebesine ıe bolǵan.
Jambyl oblysynyń Turar Rysqulov aýdanynda, Taraz qalasynan 40 shaqyrym shyǵysta ornalasqan Aqyrtas kesheni -VIII-IX ǵasyrlarǵa jatatyn, Ortalyq Azııadaǵy eń erekshe tarıhı-arheologııalyq nysandardyń biri.Qurylys materıaldary tas jáne pishimi malǵa shóp salatyn aqyrǵa uqsas bolýyna baılanysty Aqyrtas dep atalǵan. Ol alystan kórinip turýy úshin taýdyń ústine tórtburyshty jobamen salynǵan. Qazirgi kezde qabyrǵalarynyń saqtalǵan silemderi 160,146 jáne 140 m shamasynda. Qabyrǵalarynyń qalyńdyǵy 40h70h70 (80) sm. Iri tas bloktardan qalanǵan. Qorǵannyń 4 qaqpasy bar, bireýi soltústikte, úsheýi ońtústikte. 2014 jyly Aqyrtas kesheni IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine engizildi. Sodan beri keshendi týrıstik ortalyqqa aınaldyrý baǵytynda birqatar sharalar qolǵa alynǵan.
Alına QAIRATQYZY
EUÝ 2-kýrs stýdenti
