Foto: shutterstock.com
Álemdik reıtıng
Allianz Pension Index (API) — zeınetaqy júıeleriniń ornyqtylyǵy men jetkiliktiligin keshendi baǵalaý úshin ázirlengen kórsetkish. Indeks úsh ishki ındekske negizdelgen jáne 1-den 7-ge deıingi shkala boıynsha baǵalanatyn 40 parametrdi qamtıdy. Mundaǵy 1 – eń jaqsy nátıje degendi bildiredi.
Birinshi ishki ındeks demografııalyq ózgerister qarqynyn, memlekettik qaryzdy jáne ómir súrý deńgeıin baǵalaıdy. Ekinshi ishki ındeks – zeınetaqy júıesiniń ornyqtylyǵyn, al úshinshisi – zeınetaqy júıesiniń egde jastaǵy adamdar úshin jetkilikti ómir súrý deńgeıin qamtamasyz ete alý múmkindigin baǵalaıdy.
Aıta ketý kerek, bul sholýǵa Ortalyq Azııa men EAEO elderiniń birde-biri, sonyń ishinde Reseı de enbegen. Demek, bul reıtıngke qatysýdyń ózi zeınetaqy júıesiniń damý baǵyty men deńgeıiniń joǵary ekenin kórsetedi. Qazaqstannyń pozısııasy men baǵasy – eldiń eń tıimdi ári damyǵan júıeler qataryna kiretinin dáleldeıdi.
Osy rette reıtıngtiń alǵashqy ondyǵyna engen elder mynalar: Danııa (2,3 ball), Nıderlandy (2,6), Shvesııa (2,6), Japonııa (2,7), Jańa Zelandııa (2,8), Izraıl (3,0), Aýstralııa (3,2), Ulybrıtanııa (3,2), Norvegııa (3,2) jáne AQSh (3,2). Al reıtıngtiń eń tómengi satysynda Laos, Malaızııa jáne Shrı-Lanka zeınetaqy júıeleri tur (4,6–5 ball aralyǵynda).
Qazaqstanda 2,5 mıllıon zeınetker bar
Bul – 2025 jylǵy 1 sáýir boıynsha málimet. Qazaqstanda kópdeńgeıli zeınetaqy júıesi jumys isteıdi, ol 1998 jyly reformalanǵan. Buǵan deıin elimizde KSRO-dan qalǵan, urpaqtar arasyndaǵy yntymaqtastyqqa negizdelgen úlestirý júıesi jumys istegen. Alaıda postkeńestik kezeńdegi ekonomıkalyq qıyndyqtar men demografııalyq jaǵdaı júıeni reformalaýdy qajet etti. Qazirgi tańda Qazaqstan úlestirý jáne jınaqtaý modelderin biriktiretin ári anaǵurlym ornyqty júıege ıe.
Zeınetaqy tólemderi úsh deńgeıli júıeden turady jáne ár azamattyń jeke jınaqtaý shotyndaǵy qarajatyna baılanysty qalyptasady:
Birinshi deńgeı – memlekettik bıýdjet esebinen tólemder (yntymaqty jáne bazalyq tólemder).
Ekinshi deńgeı (BJZQ arqyly) – mindetti jınaqtaýshy júıe: jumyskerdiń 10% mindetti zeınetaqy jarnalary (MZJ) jáne aýyr eńbek jaǵdaıyndaǵy qyzmetkerler úshin jumys berýshiniń 5% mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalary (MKZJ).
Úshinshi deńgeı (BJZQ arqyly) – erikti jınaqtaýshy jarnalar (EJJ).
2024 jylǵy 1 qańtardan bastap jańa komponent – jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary (JMZJ) engizildi. Bul jarnalar 2024 jyly 1,5%-dan bastalyp, 2028 jylǵa qaraı 5%-ǵa deıin artady. Olar tek 1975 jyly jáne odan keıingi jyldary týǵan qyzmetkerlerge qatysty qoldanylady.
Álem boıynsha zeınetaqy júıeleri jınaqtaýshy modelge kóship jatyr
Sońǵy ondaǵan jyldyqta álem elderiniń zeınetaqy júıeleri úlestirýden jınaqtaýshy modelge turaqty túrde kóship keledi. Eger 2000 jyly úlestirý komponenti 65%-dan astam bolsa, qazir bul kórsetkish 50%-dan tómen. Jınaqtaý elementiniń úlesi jyldan-jylǵa artyp keledi. Bul turǵyda Qazaqstan úlken qadam jasap, TMD elderi arasynda alǵashqylardyń biri bolyp jeke jınaqqa negizdelgen jınaqtaýshy júıege kóshti.
Allianz sarapshylary demografııalyq úrdisterdi eskere otyryp, jınaqtaýshy komponenttiń artyqshylyǵyna jáne mańyzdylyǵyna erekshe nazar aýdarady. Esepte halyqtyń qartaıý máselesi basa aıtylǵan: BUU-nyń sońǵy boljamyna sáıkes, aldaǵy 25 jylda 65 jastan asqan adamdar sany búginde 857 mıllıonnan 2050 jylǵa qaraı 1 mıllıard 578 mıllıonǵa deıin, ıaǵnı eki esege jýyq ósedi. Týý kórsetkishiniń tómendeýi eńbekke qabiletti jastaǵy halyqtyń ósimin tejeıdi. Ǵasyrdyń ortasyna qaraı 15–64 jastaǵy 100 adamǵa 65 jastan asqan 26 adamnan keletin bolady. Qazirgi kórsetkish – 16 adam. Osyǵan baılanysty sarapshylardyń pikirinshe, demografııalyq ózgeristerdiń zeınetaqy júıesine áserin jumsartýdyń bir joly – memlekettik zeınetaqy júıesin jınaqtaýshy elementpen tolyqtyrý.
Qorytyndysynda esepte «ıdeal» zeınetaqy júıesi degenimiz – memlekettik (úlestirý prınsıpindegi) jáne jınaqtaýshy júıeler arasyndaǵy durys tepe-teńdik ekeni aıtylǵan. Osy eki komponentti úılestire bilgen elder demografııalyq ózgeristerge jáne zeınetaqy júıesiniń uzaq merzimdi ornyqtylyǵyna jaqsy daıyndalǵan. Alaıda zeınetaqy reformalarynyń sátti júzege asýy úshin tıimdi jumys isteıtin eńbek naryǵy qajet. Bul – damýshy elderde resmı jumyspen qamtylǵan halyq úlesin arttyrýdy jáne damyǵan elderde qartaıýda turǵan jumys kúshiniń qajettilikterine beıimdelýdi bildiredi.
