Talas týdyratyny – Soltústiktegi kórshilerimizdi atadan mıras sanap, altyn qazynasyna balaıtyn, baıyrǵy «Sózdiń» ǵasyrlar boıy japsarlas jatyp, birde tatý, birde qatý tirlik keshken kóne túrkilerge qanshalyqty qatysty ekendiginde. Qazaqtyń qabyrǵaly tulǵasy Oljas Súleımenovtiń «Az ı Iа» atty ataqty kitabynda sonyń bári dálel-dáıegimen jazylǵan. Sondyqtan belgili jaıdy qaıtalaı bergenimiz jón bolmas.
HIH ǵasyrdaǵy orystyń klassıkalyq mýzykasynda Aleksandr Borodın deıtin ǵajaıyp kompozıtor bolǵan. Onyń esimi Glınka, Mýsogorskıı, Rımskıı-Korsakov, Chaıkovskıı sııaqty óner áleminde óshpes iz qaldyrǵan ór tulǵalarmen qatar atalady. Bir qyzyǵy, ol mýzykamen túbegeıli aınalysqan adam emes. Negizgi mamandyǵy – hımık. Ǵalym retinde moıyndalyp, irgeli ǵylymı eńbekter jazǵan. Reseıde alǵashqy dáriger áıelder kýrsyn ashqan. Áıgili D.Mendeleev «Eger bul án-kúımen áýestenip, altyn ýaqytyn joǵaltpaǵanda, ǵylymǵa qazirgisinen áldeqaıda kóp paıda keltiretin edi dese, Rımskıı-Korsakov «Ǵylym kese-kóldeneń kedergi jasap, sańlaq sazgerdiń qulashyn keńge sermeýine múmkindik bermegenin» jazǵan.
Jalpy, Aleksandr Porfırevıch, tas jarǵan talanty óz aldyna, ómiriniń qaltarys-bultarystary kóp óte taǵdyrly jan. Ákesi ımeretııalyq bekzada Lýka Gedevanashvılı – assımlııasııaǵa túsip, grýzındengen qypshaq násili. Jazmyshty qoısańshy, nekesiz týǵan ulyn gúrji myrzasy qaraýyndaǵy krepostnoı qulynyń atyna jaýyp jiberedi. Keıin balasy aldyńǵy qatarly azamat atanyp, qoǵamnan laıyqty ornyn alýy úshin álgi baıǵustyń basyna azattyq berýine týra keledi. Biraq aty-jóni sonyń soıy bolyp qala beredi.
Bizdiń búgingi áńgimemiz birtýar Borodınniń shyǵarmashylyq shyńy sanalatyn «Knıaz Igor» operasyna qoıylǵan «Qypshaq bıi» týraly. Avtor ataqty týyndysynyń lıbrettosyna «Igor jasaǵy týraly jyrdy» arqaý etip alady. Qysqasha mazmuny mynandaı. Qypshaqtardy qyrmaqqa qandy joryqqa attanǵan astam knıaz áskeriniń tas-talqany shyǵyp, bas qolbasshy óziniń balasymen birge tutqynǵa túsedi. Batyrlyǵyna márttigi saı qypshaq hany Qonjyq ata jaýynyń endi qaıtyp qarsy kelmeske ýádesin alyp, bosatyp jiberýge bel baılaıdy. Biraq anaý buǵan kónbeıdi. Sodan qashanda qonaqjaılyǵy qalmaıtyn dalanyń darhan minezdi darabozy tutqyndardy tuqyrtý ornyna keńdik jasap, kóńilderin kóterý maqsatynda oıyn-saýyq quryp, barynsha qurmettep baǵady.
Aldymen jaýgershilikte jeńilgen jaqtan at artyna mingestirip ákelingen áıelder alysta qalǵan týǵan jerin ańsap, muńly án shyrqaıdy. Saǵynyshqa toly saz jan-dúnıeńdi terbeıdi. Sonan soń qypshaqtyń qyran jigitteri ortada oıqastap, opyr-topyr bıimen oınaq salady. Qudaı-aý, quddy áýede sadaq oqtary sýyldap, jerde alapat daýyl soǵyp, urys dalasynda jylqy kisinep, qylyshtar qarjysqandaı sumdyq sýretter kóz aldyńda kólbeńdep, kórermendi basqa bir álemge jeteleı jóneledi. Sahnanyń sáni sanalatyn atyshýly bul bıdi qoıýshy – orys romantıkalyq baletiniń negizin qalaýshy horeograf Mıhaıl Fokın. Odan keıin de talaı myqty onyń jolyn jalǵap kórgen. Biraq Fokınniń deńgeıine jete almaǵan.
Qyzý qandy qımyldarǵa toly «Qypshaq bıi» operany on orap, orys baletiniń ataq-dańqyn aıdaı álemge jaıdy. 1896 jyldyń 4 qarashasynda Sankt-Peterbýrgtegi áıgili Marııa teatrynda premerasy anshlagpen ótip, abyroıǵa bólendi. HH ǵasyrdyń bas jaǵynda reseılik mesenat ári mádenıet maıtalmany Sergeı Dıagılev orystyń ozǵyn ónerin Eýropaǵa tanytý maqsatynda ónerpazdaryn, qylqalam sheberlerin, taǵysyn taǵylaryn Parıjge aparyp, «Orys maýsymy» deıtin taqyryppen tamasha keshter uıymdastyrǵany belgili.
Sáýleli sátterge toly óner saparyna «Knıaz Igor» operasyna «erip», «Qypshaq bıi» de barǵan ǵoı. Nesin aıtasyz, Parıj jurtshylyǵy reseılik ártisterdiń sheberligine tańdaı qaǵyp, tamsanýdan jalyqpapty. Ásirese «Qypshaq bıine» aýyzdaryn ashyp, kózderin jumypty. Sol kezde fransýz gazetteriniń birinde «Qypshaqtar Parıjdi qyryp ketti» degen taqyryppen tańdanysqa toly maqala jarııalanǵan kórinedi. Spektakl kezinde kóńilderi kónshigen kórermen dúrkin-dúrkin qol soǵyp, Shatle teatrynyń shańyraǵy shapalaq úninen shaıqalypty. Alqalaǵan áleýmet sahnada soıqan daýyl soqtyrǵan. «Qypshaq bıiniń» áserinen aıyǵa almaı, qaıda otyrǵandaryn umytqandaı ádemi áserge bólenipti. Tipti shymyldyq jabylyp, qaıta ashylǵanda kópshilik aldyna shyqqan ártisterdi ulyqtaý sátinde Qonjyq han rólindegi tórtkúl dúnıege tanymal Fedor Shalıapındi umyt qaldyryp, gúl shoqtaryn «Qypshaq bıin» oryndaýshylarǵa qaraı jaýdyrǵanyn qaıtersiń. Muny biz oıdan shyǵaryp otyrǵanymyz joq. Bir basynda birneshe ónerdiń shalyǵy bar Aleksandr Benýa degen parıjdik qalamgerdiń jazbasynan oqyǵan soń aıtamyz.
Borodın bul operasyn on neshe jyl jazyp, aqyry aıaqtaı almaı ómirden ozypty. О́kinishti-aq. Sońǵy núktesin qoıǵan onyń dostary Glazýnov pen Rımskıı-Korsakov.
Aıtpaqshy, qazaqtyń arqaly aqyny Serik Aqsuńqarulynyń «Borodınniń «Kináz Igor» operasyndaǵy «Qypshaq bıi» deıtin óleńi bar. Sondaǵy myna bir joldar eriksiz esime túse beredi.
«Qypshaq bıi»! Kim bar ony súımegen?
Mine, osyndaı bolý kerek bı degen;
Sıvılızasııanyń kózin áli arbaıdy!
(Bir kezde ol da kúlli álemdi bılegen...).
Áttesi-aı, «Qypshaq bıin» kelistirip qaıta qoıatyn qazaq horeografy tabylmaı tur...
