B.Erjanovtyń mektepte muǵalim bolyp júrgen kezinen bir estelik
«Baıǵus-aý, on segizge jasyń keldi,
Ár túr mýhım isten paıda alatyn.
Mılátke kún-tún demeı pikirin shash,
О́tkizbeı qarańǵylyqta jastyq shaqty.
О́zgeden qazaq sorly artta qalyp,
Kezi eken din, dúnıesi qalǵan kemip,
Tarylǵan bul qazaqtyń din, dúnıesin,
Jigitter, kelińizder keńitelik»,
depti ol 1914 jyly jyly Qazanda shyqqan «Tur, qazaq!» jınaǵynda. О́leńniń kórkemdigi joǵary bolmaǵanymen, mazmuny ǵajap, ultyna jany ashyp, shyryldaǵan ulannyń sózi.
«Tur, qazaqtan» basqa onyń «Oqýǵa mahabbat» degen negizgi óleńderi jastardy bilim alýǵa, óner bilýge shaqyrǵan, bilimniń artyqshylyǵyn dáriptegen óleńder jınaǵy da shyqqan. Ol tek óleńder emes, «Esentaı» atty pesa da jazǵan. О́leńderi men maqalalary «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazetterine, keıin Qyzyljarda shyǵyp turǵan «Jas azamat» gazetine jıi basylyp turǵan. Mysaly, «Jas azamattyń» bir sanynda onyń «Zemstvonyń qysqasha jáıi» degen tanymdyq maqalasy jarııalanypty. Jazýshy S.Muqanovtyń jazýyna qaraǵanda, ol ádebıet úıirmelerine pesalar jazýmen aınalysqan.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Serikqalı Baımenshe Baıbatyrdyń «Aıqap» jýrnalyna usynǵan bir jumbaǵy týraly bylaı jazady: «Aıqap» jýrnalynyń mazmundy, oqyrman úshin qyzyqty jarııalanymdary az emes. Mysaly, 1914 jylǵy onynshy sanynda oqyrmanǵa birneshe jumbaq usynǵany bar. Baıbatyr Erjanov joldaǵan sol jumbaqtyń biri mynadaı edi:
«Bala kóterip turǵan qatynǵa bipey:
– Bul kóterip turǵan bala ózińizge qaı jaǵynan jaqyn bolady? – dep suraǵanda, qatyn:
– Balamnyń balasy, baıymnyń inisi dep jaýap beredi, bul qalaı?»
Osy jumbaqty Bımuhamet (Beıimbet) Maılın sheshipti. Jaýaby mynadaı eken: «Mysaly, bip balasy bar tul qatyn bip kúńdi er jetken balasymen satyp alady. Sodan soń kúńniń balasyn azat qylyp, ózi soǵan tıedi. Qoja qatynnyń balasy kúńine jaqyndyq qylsa, sodan týǵan bala – balasynyń balasy, baıynyń inici bolady». («Qazaq», 1998, 228-bet).
Baıbatyr Erjanovtyń týǵan jyly týraly derekter ártúrli. Bir jazbalarda ony 1892 jyl, taǵy bireýlerinde 1897 jyl dep kórsetedi. Soltústik Qazaqstan memlekettik arhıviniń dırektory Sáýle Málikova tapqan anketalyq qujatta ol 1897 jyly týǵan dep kórsetilgen eken. Bul qujat Shyǵys Qazaqstan oblystyq NKVD-synyń 1935 jyly Semeı qalasyndaǵy Sovet kóshesi, 99 úıde turǵan Baıbatyrdy alǵash ret tutqyndaǵanda toltyrylǵan. Alaıda bul qujatta Baıbatyr týǵan jerin Qaraǵandy oblysy Tuńǵıyq aýyly dep kórsetipti. Esil er týǵan-týystaryna zııany tıip ketpes úshin týǵan jerim dep múlde basqa mekendi aıtqan eken.
Baıbatyr Erjanovtyń shyn týǵan jeri qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy Esil aýdanyndaǵy Taýaǵash aýyly, buryn ol Qaraǵandy oblysy Presnov aýdanyna qaraıtyn. 1932 jyly Qaraǵandy oblysy qurylǵanda onyń quramyna qazirgi Aqmola, Kókshetaý, Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan oblystary enip, ortalyǵy Petropavl qalasy bolǵan.
Baıbatyrdyń arǵy túbi kereıdiń tanash degen atasynan taraıdy. Onyń ishinde taryshydan taraıtyn urpaq. Osy taryshydan biraz urpaq taraǵan soń Samaı degen balasynan Dúısenbi, odan Táttibaı týǵan. Sońǵynyń ekinshi uly Qulantaıdan Sádirbaı, odan Qulaqbaı týady. Qulaqbaıdan Baıbatyrdyń ákesi Smaıyl, Erbatyr jáne Erjan týady. Alaıda Baıbatyr ákesiniń inisi Erjannyń baýyrynda ósedi. Bul tuqym orta dáýletti, óz mal-múlkimen ómir súrgen jandar eken. Sondyqtan balalaryn oqytýǵa múmkindigi bolypty. Baıbatyrdyń Qyzyljardyń medresesin bitirip júrgeni de sol. Al ol kezdegi medreselerde dinnen basqa on shaqty pán oqytylǵan, sonyń ishinde arab, parsy, tatar tilderimen qatar orys tili de úıretiledi eken. Al zaıyrly pánderden geografııa, matematıka, jaratylystaný, tarıh oqytylyp, tártibi qatań bolǵan. Ol kezdegi soltústik qazaqtarynyń negizinen oqıtyn oryndary – Qyzyljardaǵy Begishev, Troıskidegi «Ýazıfa», sosyn Ýfadaǵy «Ǵalııa» medreseleri. Oqýdy ózderi izdep, ańsap barǵan jastar bolǵandyqtan medreselerdiń túlekteri sol kezdiń baǵamymen eshteńege alańdamaı tereń bilim alyp shyqqan. Baıbatyr osylardyń ishinen «Ýazıfa» medresesin bitirgen muǵalim bolady. Anketalyq saýalnamada ol óziniń mamandyǵy týraly «relıgıoznyı ýchıtel» dep kórsetipti.
Baıbatyrdyń birde Erjanov, taǵy birde atasy Qulaqbaevtyń atyn kórsetip, keıde ákesi Smaıylov bolyp jazylyp júrgeniniń sebebi, joǵaryda aıtqanymyzdaı, ákesiniń inisiniń baýyrynda óskendikten. Baıbatyrdyń óz kindiginen Edige, Telman degen uldary, Roza degen qyzy bolǵan. Atalǵan anketada áıeli Marjan da kórsetilip, onyń 22 jasta ekeni jazylǵan. Bul Baıbatyrdyń ekinshi áıeli bolýy kerek, óıtkeni úlken uly Edigeniń ózi sol kezde 12 jasta. Baıbatyrdyń Edige degen ulynan Qaıyr, odan Erlan, Narıman degen uldar bar. Al Telmannan Erkebulan esimdi ul bar.
Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıvinen alynǵan anyqtamaǵa qaraǵanda Aqmola gýbernııalyq oqý basqarmasynyń 1925 jylǵy 21 aqpandaǵy buıryǵyna qaraǵanda ol №1 qazaq mektebiniń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalǵan. Bul mektep Petropavl qalasynyń Iаmskaıa kóshesindegi №76 úıde ornalasqan. 1927 jylǵy qujatta da ol osy mektep muǵalimderiniń tiziminde jáne burynǵy meńgerýshilik ornynda ekeni kórsetilgen. Odan ári oblys bir bolǵandyqtan Baıbatyr Aqmola musylmandary pedagogıkalyq kýrsyna muǵalim bolýǵa aýystyrylady.
Alash kósemi Álıhan Bókeıhan bolshevıkter ókimetti túpkilikti basyp alǵannan keıin óziniń jaqtastaryna endi kompartııanyń qataryna kirip alyp, ultqa qyzmet etýge shaqyrǵany belgili. Baıbatyr da osy bastamany qoldap, partııa qataryna ótken eken. 1931–1932 jyldary eldi qoldan ornaǵan ashtyq jaılaǵanda ol Qaraǵandy oblysyndaǵy kenshiler qalasy Stepnıakqa aýysyp, osyndaǵy zaýyt-fabrıka mektebinde sabaq beredi. Ýıkıpedııada Baıbatyrdyń osydan ári Aqmola oblysy Ereımentaý aýdanynda altyn keninde dırektordyń orynbasary bolyp qyzmet istegenin jazady. Al odan ári Baıbatyrdyń Semeı qalasyndaǵy Qazaq taý-ken geologııalyq barlaý tehnıkýmynda muǵalim qyzmetin atqarǵany aıtylady. Bul oqý orny geologterdi daıarlaý úshin 1932 jyly ashylǵan jalǵyz oqý orny bolatyn. Baıbatyr Erjanov osynda 1933–1935 jyldary muǵalim, dırektordyń orynbasary, daıyndyq kýrsynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. Osy qyzmette júrgende ol 1935 jyldyń 14 jeltoqsanynda ataqty 58-bappen tutqyndalǵan. Tergeý ýaqyty 2 aıǵa sozylyp, 1936 jyldyń 21 aqpanynda 8 jylǵa sottalypty. Osy kezeńde ol «Kolhoz úshin» degen shyǵarmasyn jazady. Keıingi zertteýshilerdiń qolyna onyń «О́lim qushty» degen bólimi ǵana tıgen.
Artynan, 1960 jylǵy aqtaý qaǵazynda Baıbatyr Erjanovtyń 1939 jyly júrek talmasynan túrmede qaıtys bolǵany aıtylady. Qyzyl qyrǵynnyń bir qurbany bolǵan, elim dep eńiregen bir azamattyń taǵdyry osyndaı. Qudaıǵa shúkir, onyń artynda urpaqtary bar. Alaıda esimin eske alyp, jańǵyrtý jolynda eshqandaı shara jasalynbaı keledi. Qyzyljarda ıdeologııalyq turǵydan eskirgen bir kósheniń aty berilse, artyq bolmas edi.
