Nııaz batyr

Nııaz Barqyuly – Arǵynnyń ataqty batyry, bıi. Abylaıdyń Buqara, Hıýa handarymen, qyrǵyz manaptarymen bolǵan soǵystaryna belsene qatysyp, erjúrek batyrlyǵymen, azamattyq parasat-paıymymen aty shyqqan. Osy soǵystardan keıin Abylaı han Nııaz Barqyulyna Tashkent qalasynyń tóńi­regindegi biraz aımaqty bıleýge beredi. Sóıtip, Nııaz batyr Tashkentti 20 jyl (1728–1748) bılegen. Qartaıǵan shaǵynda qazirgi Jańaarqa aýdanyndaǵy Ortaý, Aqtaý degen jerge kóship kelgen.

Manchjýr tilindegi Qazaq taıpa­laryndaǵy otbasy sany týraly tizim dápterinde (Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleri. III tom. – Almaty, «Daık-Press», 2006. 38-b.) 1758 jyly Nııaz batyrdyń bıliginde Altaı-Arǵynnyń 3000 otbasy, Abaq-Kereıdiń 500 otbasy bolǵany jazylǵan. Basqa rýbasylardyń qolastyndaǵy shańyraqtardyń sany anaǵurlym az. Atalǵan jyly Bógembaı ba­tyrdyń bıliginde Qanjyǵaly Arǵynnyń 2000, Naımantaı batyrdyń bıliginde Taraqty taıpasynyń 400-ge jýyq, Qa­zybek bıdiń bıliginde Qarakesektiń 2000, Baraq batyrdyń bıliginde Kókjarly Naı­mannyń 1000 otbasylary ǵana bolǵan.

Nııaz batyr qys aılaryn han ordasynda, Túrkistanda ótkizgenimen, jaz jaılaýǵa Aqtaý, Ortaý, Qyzyltaýǵa, Esil, Nura, Sarysý ózenderiniń boıyna, Qorǵaljyn kóline, Qarqaralyǵa, Qazy­lyqqa, Aıýly men Qarakóldiń aýma­ǵyna kóship kelip, qonystap júrgen. Joǵaryda atalǵan Manchjýr tilindegi Qazaq taıpalaryndaǵy otbasy sany týraly tizim dápterinde: «Bıyl Altaı-Arǵyndardyń Qazybek bı, Nııaz batyr syndy adamdary Qarqaraly, Qazylyq jerlerine qonystanǵan», degen jazbalar kezdesedi.

Jońǵarmen soǵysta eldiń basyn biriktirýge Nııaz batyr zor kúsh jumsady. 1734 jyly Sámeke han ólgen soń, kemi 3-4 jyldaı Orta júzdi Nııaz batyr bı­ledi degen boljam bar. О́ıtkeni tarıhı qujattar boıynsha Ábilmámbet han taǵyna 1737–1738 jyldar aralyǵynda ǵana otyrǵan. Reseıdiń iri tarıhshysy A.I. Levshınniń «Opısanıe kırgız-kazachıh, ılı kırgız-kaısaskıh ord ı stepeı» atty zertteýinde: «Posle konchıny Sameke v Týrkestane nekotoroe vremıa pravıl batyr Nııaz, aktıvno podderjavshıı prıtıazanıe sýltana Abýlmambeta na hanskıı tron v Srednem jýze», degen joldar bar.

Orys arhıvi qujattaryndaǵy Nııaz batyr týraly derekter negizinen 1740–1742 jyldar aralyǵyn qamtıdy. 1740 jyly Orta júz ben Kishi júz ókilderiniń Orynbor qalasynda orys patshalyǵynyń elshisi, Orynbor komıssııasynyń bastyǵy V.Ýrýsovpen júrgizgen kelissóziniń barysynda Nııazdyń esimi jıi atalady. Bul joly Orta júz ókildigin Ábilmámbet han, Abylaı sultan, Nııaz batyr bas­tap bardy. 1723 jylǵy «aqtaban shu­byryndydan» da asyp túsken, HVIII ǵasyrdyń 30-jyldarynyń aıaǵynda qaıta bastalǵan jońǵar shapqynshylyǵy Orta júzdiń ıgi-jaqsylaryn osylaısha orys­tan pana izdeýge májbúr etken edi.

Orys patshalyǵy Orta júzdi bo­dandyqqa qabyldaýǵa meılinshe yntaly bolyp, kelissózge qatty mán berdi. Ábilmámbet han, Abylaı sultan, Nııaz batyr bastaǵan topty 1740 jyly 28 tamyzda Orynborda erekshe saltanatpen qarsy alyp, qabyldaý rásimin ótkizdi. Bul oqıǵany egjeı-tegjeı qaǵazǵa túsirip, hattamalaǵan, keıinnen Orynbor ólkesiniń tarıhyn zertteýmen ataǵy shyqqan kapıtan P.I.Rychkovtyń jazbalary arhıvte saqtaýly.

Ábilmámbet bastaǵan top general-leıtenant V.Ýrýsovtyń saraıyna taıanǵanda elshilikti Orynbor komıssııasynyń bastyǵy, general-leıtenant V.Ýrýsov qarsy alǵan. Ábimámbet pen Abylaı hat usynyp, ony elshiliktiń hatshysy P.Rychkov oqyp bolǵannan keıin, V.Ýrýsov jaýap retinde sóz sóılegen.

Orynbordaǵy kelissózdiń barysynda Ábilmámbet han men Abylaı sultan Reseıge adaldyqtary jóninde basyna quran kóterip, ant berdi. Osydan keıin Orynbor basshylary dastarqan jaıy­p, han men sultan bastaǵan qazaqtyń bı-batyrlary men rýbasylaryna syı kórsetti. Aq patshanyń, qazaq elshiliginiń qurmetine zeńbirekter atylyp, salıýt berildi. Ábilmámbet hanǵa, Abylaı sultanǵa, Nııaz batyrǵa óz dárejelerine saı syılyqtar usynyldy. Ábilmámbet pen Abylaıǵa qymbat matalar men qara túlkiniń terileri berilse, Nııaz batyrǵa oıý-órnekpen bezendirilgen qylysh jáne qyzyl shuǵadan shekpendik mata tartý etildi. Osy jıyn kezinde general-leıtenant V.Ýrýsovpen kóp áńgimelesken Nııaz batyr týraly orys tarıhshysy P.Rychkov óte joǵary pikirde bolǵan.

Orynborda Nııaz batyr óziniń bu­rynǵy tanysy, Penza garnızony jaıaý áskeri polkiniń sekýnd-maıory K.Mıllerdi keziktiredi. P.Rychkov K.Mıllerdiń Nııaz batyr qatysqan bir úlken toıda Nııazǵa araq iship, kóńildenip oty­rýdy usynǵanyn jazady. Oǵan Nııaz araq-sharapqa qyzyp, masaırap otyrǵan bir batyrdy kórsetip, ondaı bolǵanymsha, ólgenim jaqsy dep jaýap bergen. Bul jerde Nııazdyń salamattylyǵyn, ári el taǵdyry qyl ústinde turǵan shaqtaǵy asqan jaýapkershilikti sezinip, at jalyn tartyp mingen el azamattarynyń aqyl-esi túzý bolýyn tilegenin ańǵarýǵa bolady.

Porýchık Karl Mıller podporýchık geodezıst Alekseı Kýshelevpen birge 1738 jyldyń 29 tamyzynan 1739 jyl­dyń 5 maýsymyna deıin Orynbordan Tashkentke shekken sapary týraly jazbasynda 13 naýryz kúni Nııaz, Jánibek batyrlardyń Jıyn, Baıan batyrlar arqyly hat jiberip, ózin Túrkistanǵa shaqyrǵanyn baıandaıdy. Iisi qazaqqa málim Baıan sııaqty batyrǵa sózi ótip, shabarman retinde jumsaýy Nııaz batyrdyń dárejesiniń óte joǵary bolǵanynyń aıǵaǵy. Qazaq tarıhynan oıyp alǵan oryny bar Jánibek batyrǵa balasyn jońǵar qońtaıshysyna amanatqa nege bergeni týraly qoıylǵan saýalǵa: «Nııaz batyr aıtqan soń berip edim», degen ­jaýaby da Nııazdyń bedeliniń bıiktigin dáleldeıdi.

Nııaz batyr qazaq jeriniń tarıhyn alǵashqylardyń biri bolyp hatqa túsirgen P.I.Rychkovqa kóptegen málimet bergen adam. Qazaq handarynyń shejiresin Ábilmámbetke deıin taratyp bergen de, qazaq rýlarynyń ara-qatynasyn aıtyp túsindirgen de, ońtústiktegi qazaq qalalarynyń jaǵdaıy týraly áńgimelep bergen de Nııaz batyr. Bul málimetter keıinnen P.I.Rychkovtyń «Topografııa Orenbýrgskoı gýbernıı» atty eńbe­gine arqaý boldy.

1740 jylǵy tamyzdyń aıaǵy, qyr­kúıektiń basynda ótken Orynbor kelis­sózinde Nııaz batyrdyń belsendi aralasýymen kóptegen másele talqylandy. Bul májilisterde qazaq qolyndaǵy orys tutqyndaryn bosatý, Sankt-Pe­terbordaǵy aq patshaǵa elshilik jiberý, Reseı kerýenderin tonaýdy toqtatý, olardy salyq salmaı, aman-esen ótkizý, 1733 jyly Tashkentke jaqyn jerde tonalǵan kerýenniń taýarlaryn qaıtarý, el ishindegi ury-qaryny tyıý máseleleri jan-jaqty sóz boldy.

Orynbordaǵy kezdesýge, qazaq je­rinde orystan jasyrynyp júrgen bash­qurt kóterilisiniń kósemi Qarasaqalǵa baılanysty 1740–1743 jyldardaǵy kelis­sózderge de Nııaz batyr túgeldeı qatysty. 1741 jyly Quba qalmaqpen jasalǵan kelisim kezinde de Nııaz batyr belsendi qyzmet atqardy.

1740 jyly qytaıdyń Sın patshaly­ǵymen bitim jasasyp, tý syrtyn qaýip­sizdendirip, ári orys patshalyǵynyń Or­ta júz halqyna jasaǵan opasyzdyǵyna masaıraǵan qalmaq qoly buryn-sońdy bolmaǵan joıqyn shabýylǵa shyqty. 1741 jyly qazaq jerin qapsyra, úsh jaqtan «Súzekeniń qoly» atanǵan Septen noıan, Sary Mánji, Jalby batyr bastaǵan jońǵar áskeri shabýyldaǵanda, Reseıden esh kómek bolmaǵandyǵy bylaı tursyn, pana izdep, qashqan bala-shaǵaǵa deıin qýalap, qamaldaryna jolatpady. 30 myń jońǵar áskeri ásirese, túıelerge artqan 3 myńdaı zeńbirekterimen qazaq aýyldaryn qan qaqsatyp, toz-toz qylyp jiberdi. Esildiń boıyndaǵy Shilikti, Shiderti degen jerlerde 200 sarbazben ǵana qarsy turyp, urys ashqan Abylaı handy, sál keıinirek Baraq sultandy, ýaq О́tegen batyrdy, Turǵyn sultandy, Qaptýǵan batyrdy tutqyndady.

Osyndaı el basyna kún týǵan asa kúr­deli jaǵdaıda qazaq halqynyń qandy qyrǵynǵa ushyrap, tarıh sahnasynan joıylyp ketpeýin murat tutqan Nııaz batyr syndy tulǵalar qazaq-qalmaq arasynda mámilegerlik jumystar júrgizip, beıbit kelisimge kelip, kepil retinde óz balalaryna deıin qalmaq qontaıshysyna amanatqa berdi.

Ábilmámbet han Abylaıdy tutqynnan qutqarýǵa úsh ret áreket jasaǵan. Alǵash­qy bolyp 30 adamdy bastap Aqshora batyr barǵan. Bul elshilikti Qaldan Seren mensinbeı, alty adamyn ǵana qaıtaryp, qalǵandaryn amanatqa alyp qalǵan. Qazybek bı bastap barǵan ekinshi elshilik te nátıjesiz bolǵan. Tek Ábilmámbettiń balasy Ábilpeıizdi amanatqa alyp barǵan Nııaz batyrdyń sapary ǵana sátti aıaqtalyp, 1743 jyly naýryzda Aby­­laı sultan balasymen jáne jol­das­­ta­rymen tutqynnan bosatylǵan. Nııaz batyr bel ortasynda júrgen osy bir dıplomatııalyq sharalardyń nátı­­jesinde Tashkent pen Túrkistanda, Sary­arqada tynyshtyq ornady.

Kópshiliktiń esine salatyn taǵy bir másele bar. Halqymyz tarıhynda Nııaz esimdi birneshe adam bolǵan. Olardyń biri – Ábilqaıyr hannyń jaqyn týysy Nııaz sultan. Ekinshi Nııaz – Qypshaq rýynyń bedeldi bıi, Nııaz batyrdan bir ǵasyrdaı ýaqyt keıin ómir súrgen adam. Nııaz bıdiń Janbosyn degen balasynan qazaqtyń ult-azattyq qozǵalysynyń kórnekti kósemi, qaradan han saılanǵan ataqty Ábdiǵappar (1870–1919) týady.

Saıdaly Barqy Nııaz batyrdyń Áld­eberli, Baınazar, Janazar, Jumaı, Toqsan, Raqpanǵul, Qaraǵul degen balalarynan urpaq bar. Batyrdyń súıegi qasıetti Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jerlengen.

Batyrdyń esimin qaıta jańǵyrtý, ulyqtaý isi keıingi jyldary qatty qolǵa alyna bastady. Birneshe ret ǵy­­­lymı konferensııa­lar uıym­­dastyryldy. Qaraǵandy obly­­synyń Buqar jyraý aýdany ortaly­ǵyn­daǵy memorıal­dyq keshende, Osa­karov aýdandyq mýzeıinde batyrdyń bıýsti ornatylǵan. Jańa­arqa aýdanynyń ortalyq kósheleri­niń biri Nııaz batyr esimimen atalady, al­da­ǵy ýaqytta osy kóshe boıyna eńseli eskertkishin ornatý josparda bar.

Nııaz batyrdyń ómir joly áli de bolsa jan-jaqty qarastyrýdy qajet etedi. Ekaterınbýrgtegi, Orynbordaǵy, Ombydaǵy, Tashkenttegi, Qytaıdaǵy muraǵattarǵa ult zııalylary, tarıhshylary arnaıy baryp, sonda saqtalǵan jazbalardy kóterip, batyrdyń halqyna sińirgen orasan zor eńbegin túbegeıli zerttese quba-qup bolar edi. Qalaı degende de bir taıpa eldiń uranyna aınalǵan ańyz tulǵanyń esimi umytylmaı, urpaq jadynda jańǵyra bereri haq.

Sháızada ÁBILDIN,

zeınetker

Ulytaý oblysy,

Jańaarqa aýdany