Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Sońǵy jyldary jumysbasty ata-analarǵa mektep janyndaǵy lagerler tıimdiligin kórsetti. Eki apta bolsa da balalar baqylaýda, lagerdegi qyzyqty baǵdarlamaǵa qatysady. Alaıda mamandar mundaı lagerler jumysyn jandandyrý qajet degen pikir aıtady. Birqatar damyǵan elder tájirıbesinde jyl boıy balalardyń bilimin jetildirýine mán berilip, mektepter janyndaǵy uıymdar, qorlar, qaýymdastyqtar men ortalyqtar qosymsha bilimge jumyldyrylǵan. Onyń barysynda ekologııa, tarıh, mádenıet men patrıottyq tárbıege basty nazar aýdarylady.
Qazirgi kezde el óńirlerinde mektepter janyndaǵy lagerler óz jumysyn bastady. Almaty qalasynda 200-den astam mektepte jazǵy lagerler jumys istep jatyr. Memlekettik bilim berý tapsyrysy aıasynda 11 myńǵa jýyq oqýshy 122 jekemenshik bilim berý uıymynda sabaqqa tegin qatysady. Sonymen qatar kolledjder bazasynda kásiptik baǵdar berý baǵytyndaǵy seksııalar uıymdastyrylyp otyr. «Jaz – bolashaq mamandyqpen» jobasy aıasynda oqýshylar 17 kolledj bazasynda aspaz, kıim dızaıny, shashtaraz isi jáne basqa da mamandyqtar boıynsha ózin synap kóre alady.
Búginde Astana, Almatyda repetıtorlardyń jarnamasy asyp tur. Olarǵa suranys ta joǵary. Birer apta demalystan keıin bilimge basty mán beretin oqýshylar kóbine til úırený kýrstary men jeke pánder boıynsha repetıtorlarǵa barady. Mektepke daıyndyq kýrstaryna qatysatyn balalardyń da sany artqan. Ásirese tamyz aıynda daıyndyq ortalyqtarynyń jumysy jandana túsedi. «Finprom.kz» derekterine súıensek, ońtústik astanada mundaı ortalyqtarǵa baratyn balalardyń sany 10 paıyzdy quraıdy. Al el aımaqtarynda qosymsha bilim berý ortalyqtarynyń sany 30 paıyz shamasynda.
Respýblıkada balalardy saýyqtyrý, shyǵarmashylyq, zııatkerlik áleýetin damytý jónindegi 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy sheńberinde aýyldyq mektepterde mektepten tys qosymsha bilim berý uıymdary, komıýnıtı-ortalyqtar ashý kózdelgeni belgili. Al 2027 jylǵa deıin 100 qosymsha bilim berý ortalyǵyn ashý josparlanyp otyr. Osy oraıda mamandar respýblıka óńirlerindegi qosymsha bilim berý ortalyqtaryna qoljetimdilikti arttyrý úshin onyń baǵdarlamasyn, biliktilik deńgeıin qaıta qarastyryp, jumysyn jandandyrýǵa jergilikti memlekettik organdarmen qatar óńirlerdegi úkimettik emes, sondaı-aq jastar uıymdarynyń, eriktilerdiń belsendiligi qajettigin alǵa tartyp otyr.
«Olx» kompanııasy júrgizgen saýalnama nátıjesine súıensek, ata-analardyń 30 paıyzǵa jýyǵy jaz aılarynda balalardyń bilimin tolyqtyrý qajettigin quptaıdy. Olar sáıkesinshe, bir balanyń qosymsha bilim alýyna aı saıyn 50-200 myń teńge shamasynda qarjy jumsaýǵa daıar. Al ata-analardyń 70 paıyzy balalardyń tolyqqandy demalysyn qalaıtyn bolsa, endi biri bilimge asa qajettilik bolǵanda ǵana qosymsha oqytýǵa bolady degen pikirde. Sońǵy jyldarda shetelderde arnaıy kýrstardan ótip, qosymsha bilim alyp qaıtýǵa belsendi oqýshylar qatary kóbeıdi. Bul balalardyń til úırenýin jedeldetip, jańa keńistikti tanýyna keńinen múmkindik beredi.
Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, uzaqmerzimdi kanıkýldar balalardyń oqýǵa zeıinin tómendetedi. Osyǵan oraı shetelderde balalar kanıkýly ártúrli merzimmen shekteledi. Al respýblıkada uzaq úzilisten keıin balalar bir jyl boıy meńgergen aqparattyń 25-30 paıyzyn umytyp, mı jumysy jeńil aqparatty qabyldaýǵa beıimdelip alatyndyǵyn zertteýler kórsetken. Munymen qosa jazǵy úzilistiń aldaǵy oqý jylynda balalardyń úlgerimine aıtarlyqtaı áseri bar eken.
Degenmen elimizde balalardyń jazǵy demalysyn tıimdi úılestirýge baǵyttalǵan keshendi sharalar iske asyp jatyr. Jaz aılarynda 14-18 jasqa deıingi oqýshylardyń jumys isteýine múmkindik qarastyrylyp otyr. Elektrondy eńbek bırjasynda «Meniń jazǵy kanıkýlym» bólimi ashylyp, yńǵaıly bos jumys ornyn tańdaý múmkindigi berilgen. Sondaı-aq balalar «skills.enbek» platformasynda túrli mamandyqtar boıynsha jańa daǵdylardy úırene alady. Qazir bul júıede 1 294 kýrs bar, onyń 322-si – tegin, al 67-si – erekshe qajettiligi bar jastarǵa beıimdelgen. Jergilikti ákimdikter tarapynan qoǵamdyq jumystardy uıymdastyrý tájirıbesi de jalǵasyn tappaq. Bul jumystar arnaıy daıyndyqty qajet etpeıdi, ıkemdi keste boıynsha iske asady. Jumys istegen oqýshylar aı saıyn keminde 100 teńgege deıin tabys taba alady.
Munymen qosa memleket tarapynan balalardyń jaz aılaryndaǵy qaýipsizdigine mán berilip, jazǵy sýyqtyrý demalys oryndarynyń jumysyn jandandyrýǵa basty mán berilip otyr. Aqyly lagerlermen qatar ákimdikter, demeýshiler tarapynan beriletin áleýmettik joldamalarǵa qajettilik basym. О́ıtkeni balalar demalysyn tıimdi úılestirýge barlyq otbasylarda teńdeı múmkindik bola bermeıdi. Balalardyń bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý qosymsha qarjyny talap etetindikten, ortalyqtan qashyqta ornalasqan aımaqtarda qosymsha bilim berý, jazǵy serýen ortalyqtary qoljetimsiz bolyp tur. Al jaz aılaryn aýyldaǵy ata-ájesiniń qasynda kóńildi ótkizip qaıtatyn balalardyń kanıkýldan alar áseri áldeqaıda bólek. Ol tabıǵattaǵy serýen ǵana emes, shırek qımyl, tabıǵı taǵam men ulttyq tárbıege sýsyndap qaıtýǵa birden-bir múmkindik.
Balalar – elimizdiń jarqyn bolashaǵy. Olardyń qaýipsizdigi men salamatty ómiri qoǵam úshin asa qymbat. Biraq sońǵy jyldarda jıilep ketken qaıǵyly oqıǵalar qaýipsizdik sharalaryn qaıta qarastyrýdy qajet etedi. Olardyń baqytty balalyq shaǵyn qamtamasyz etý qoǵamǵa zor jaýapkershilik júkteıdi.
ALMATY
