Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
HH ǵasyrda qazaq azamattarynyń ishinen joǵary bılikke qol jetkizgen T.Rysqulovtyń qoǵamdyq-memlekettik qyzmet atqarýdaǵy orny erekshe. Ol shyn máninde Talǵar bolysynda týǵanymen taǵdyrdyń jazýy bolar, Merki jerinde oqyp, Pishkekte aýyl sharýashylyǵy mektebin bitirip, kúreskerlik ómir joly osy Merki, Áýlıeata ýezinde bastaldy. Onyń janynda Merki túzemdik mektebin bitirgen serikteri, ómirlik jan joldasy Q.Sarymoldaev, M.Jylysbaev jáne t.b. órimdeı jas-jigitter boldy, olardyń arasynda qyrǵyz azamattary da bar edi.
Q.Sarymoldaev Áýlıeata ýezdik qalalyq revkomynyń tóraǵasy, Ishki ister halkomynyń orynbasary bolyp jaýapty qyzmet atqaryp, jergilikti kedeılerdiń, sharýalardyń múddelerin qorǵap, kóp jumys atqardy. Ol 1918 jyly TýrSIK-tiń múshesi, Azyq-túlik halyq komıssarıatynyń múshesi boldy. 1919 jyldyń sáýirine deıin Ashtyqpen kúres jónindegi komıssııanyń (Týrkomgolodo) tóraǵasy bolyp 5 aıdaı jumys istedi, ashtyqqa ushyrap qyryla bastaǵan halyqty ajal aýzynan aman alyp qalý úshin janqııarlyqpen kúresti. Túrkistan ASSR-inde 1918–1921 jyldar aralyǵynda keńes ókimetin ornatý úshin kúres júrgizilip jatqan jyldarda jappaı asharshylyq etek aldy, tigerge tuıaǵy qalmaǵan halyq náýbetke ushyrady. T.Rysqulovtyń qoǵamdyq tamaqtandyrý pýnktterin shuǵyl túrde uıymdastyrdy, sonyń arqasynda shamamen bir mıllıonnan asa adam ajal tyrnaǵynan aman qaldy. Bul jerde Q.Sarymoldaevtyń ashtyqpen kúresýdegi alapat eńbegin atap ótý qajet. T.Rysqulov, Q.Sarymoldaev syndy halqyna janashyr bolǵan azamattardyń janqııarlyq eńbegi bolmasa, halqymyzdyń kóp bóligi asharshylyqtan qyrylyp ta qalǵan bolar edi. Túrkistan AKSR-nyń quramyna Qazaqstannyń qazirgi Almaty, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda, Mańǵystaý oblysyna deıingi elimizdiń ońtústik bóligi kirdi. Túrkistan respýblıkasynyń quramynda Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Tájikstan da boldy.
Bul ǵasyrdyń basynda qasiret bulty qazaq halqynyń basyna dúrkin-dúrkin úıirilip tónip otyrdy. Elimizdiń 1920-1930 jyldardaǵy basynan keshken náýbet – halqymyzdyń qaraly jyldardaǵy tarıhy. Dál mundaı náýbetpen T.Rysqulovtaı búkil qoǵamdy, memlekettik oryndardy jumyldyryp kúresken qaıratkerler kemde-kem, Q.Sarymoldaev sonyń qatarynda boldy. Bir aýyl emes, tutas halyqty asharshylyqtan aman alyp qalý jolyndaǵy qaıratkerlerdiń qajyrly eńbegi – ult taǵdyry úshin kúresýdiń ónegeli joly edi. Halyqtyń jappaı ashtyqtan qyrylyp jatqanyn kórgen Q.Sarymoldaev Túrkistan AKSR-nda 1919 jyly Ashtyqpen kúres jónindegi komıssııanyń tóraǵasy bolyp alty aıdaı jumys istedi dedik. Oblystyq-qalalyq revkomnyń tóraǵasy bolyp 1922–1923 jyldary alty aı istedi, sodan keıin 1923–1924 jyldary oblystyq-qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin qatar atqarǵan. Ol Tashkent qalasy ortalyǵy bolǵan Syrdarııa oblysy atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine 25 jasynda taǵaıyndaldy. Bul óte joǵary laýazymdyq qyzmet bolatyn. Ol «Spýtnık kommýnısta» jýrnalyn redaktory qyzmetin qosa atqardy. Q.Sarymoldaev qazaq, orys tilderinde birdeı maqalalar jazyp, eki tilde baıandama jasady, jańa qoǵamdy qurýǵa belsene atsalysty. 1924 jyly Orta Azııada saıası jaǵdaı kúrdelendi, sol tusta ol Horezm Respýblıkasyna qyzmetke jiberildi. Aldymen Horezm respýblıkasynyń Jumysshy-sharýa ınspeksııasynyń Halyq komıssary, Halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqardy.
1924 jyly Túrkistan AKSR-inde ulttyq-aýmaqtyq mejeleý aıaqtaldy, Q.Sarymoldaev Qazaqstanǵa aýysyp, alǵash Sý sharýashylyǵy basqarmasyn basqaryp, respýblıkalar arasynda sý sharýashylyǵyna baılanysty máselelerdi sheshýge tikeleı qatysty. Kóp uzamaı ol 1927 jyly Qazaqstan Halyq sharýashylyǵy Ortalyq Keńesiniń tóraǵasy bolyp bekitildi. Qazaqstannyń ekonomıkasyn jaqsy biletin azamat 1928–1931 jyldary Respýblıka josparlaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine aýystyrylady. KSRO-da alǵashqy bes jyldyq jospar 1928 jyly qabyldandy.
Qabylbek Sarymoldaev respýblıkamyzdyń aýyl sharýashylyǵyn, sý sharýashylyǵyn basqarýda atqarǵan jumys aýqymy óte zor edi. Ol elimizde melıorasııa máselelerin kóterip sheshe bildi. Kóp uzamaı respýblıkanyń alǵashqy besjyldyq josparyn jasaýǵa tikeleı atsalysty, alǵashqy bes jyldyq josparǵa óndiris oryndaryn ashý, aýyl sharýashylyǵyn, mal sharýashylyǵyn damytý máselelerin engizdi, sonyń ishinde et kombınattaryn, zaýyttar men fabrıkalardy salý, elektrlendirýge qatysty máseleler josparlandy. Barlyq másele josparǵa engizilip, qaralatyn josparly ekonomıka jaǵdaıynda respýblıkanyń múddesin Ortalyq Josparlaý komıssııasynyń aldynda qorǵaı bildi. Q.Sarymoldaev – birinshi, ekinshi, úshinshi bes jyldyq josparlardy jasaýǵa atsalysyp, kóptegen óndiris, oqý oryndarynyń ashylýyna tikeleı atsalysyp, júzege asyrǵan qaıratker.
Q.Sarymoldaev kindiginen qalǵan jalǵyz qyzy Zúlfııa «halyq jaýynyń» qyzy bolǵandyqtan sheshesimen О́zbekstanǵa ótip ketedi, bank salalarynda qyzmet etedi. Keıin Qazaqstanǵa oralyp, KSRO bankiniń Qazaqstan bank kontorynda (qazirgi Ulttyq banki) bank tóraǵasynyń aýyr ónerkásip salalaryn qarjylandyrý boıynsha orynbasary bolyp istegen, belgili bankır, qarjyger. Zúlfııa apamyz ákesiniń ekonomıstik qasıeti ózine berilgenin aıtyp otyrady eken. Jalpy, Q.Sarymoldaevtyń úı-ishi, otbasy, týǵan-týystary, jaqyndary 1937–1938 jylǵy naýqanda qýǵyn-súrginge ushyrap, elden bezip ketýge májbúr boldy.
Q.Sarymoldaev – respýblıkanyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jasap, qalyptastyrýda ólsheýsiz eńbek etken qaıratker. Tehnıkalyq úderis jetistikterin engizý, aeroplan, traktorlar, mashınalarmen qamtamasyz etý máselesine aıryqsha mán bergen. Q.Sarymoldaev atsalyspaǵan ekonomıkamyzdyń salasy joq dese de bolady. О́zi tikeleı atqaryp jatqan sala jumystaryn baspasóz, jýrnal betterinde maqala jazyp nasıhattap otyrý qyzmetiniń bir salasyndaı edi. Onyń qalamynan týǵan kóptegen maqalasy orys, qazaq tilinde respýblıkalyq gazet jýrnaldarda jaryq kórdi. Ol «Narodnoe Kazahstana» jýrnalynyń redkollegııa múshesi boldy.
Q.Sarymoldaev 1931 jyly Qazaq AKSR Ortalyq Atqarý komıtetiniń qaýlysymen Qazaq AKSR Jer-sý halyq komıssary (Narkomzem) bolyp taǵaıyndalady. Qazaqstandy agrarly-ındýstrıaldy elge aınaldyrý maqsatynda bar múmkindikti iske asyrdy, ǵylym men bilimniń damýyna zor mańyz berdi.
Qazaqstan Ǵylym akademııasy alǵashynda KSRO Ǵylym akademııasynyń qazaqstandyq fıllıaly bolyp quryldy, keıin 1946 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasy bolyp qaıta qurylyp, Q.Sátbaev basshylyq etti. Al Qazaqstanda aldymen aýyl sharýashylyǵy akademııasy KSRO Aýyl sharýashylyǵy akademııasynyń fılıaly bolyp qurylǵanyn kópshilik bile bermeıdi. Qazaqstanda Aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń irge tasyn qalaǵan ári uıymdastyrǵan Qabylbek Sarymoldaev bolatyn. Ol 1932 jyly aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń fılıalyn qurý máselesin odaqta qoıa otyryp, 1933 jyly Lenın atyndaǵy Ǵylym akademııasy men Odaqtyq Jer sharýashylyǵy Halyq komıssarıatynyń kollegııasynyń Qazaqstanda Lenın atyndaǵy akademııanyń fılıalyn uıymdastyrý jónindegi sheshim shyǵarýyna qol jetkizedi.
Sonymen, Q.Sarymoldaevtyń aýyl sharýashylyǵy, sý sharýashylyǵy, ishki ister qyzmeti salasy, halyq aǵartý, josparlaý salalaryndaǵy qyzmet aýqymy óte zor boldy. Isker, jańashyl, novator, reformator basshy ǵana emes, bilikti zertteýshi, ekonomıst, ushqyr oıly pýblısıst edi. Ol Shyǵys Qazaqstan oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Qazaq KSR Tamaq ónerkásibi halyq komıssarynyń orynbasary bolyp qyzmet istep, respýblıkada tamaq ónerkásibiniń, jeńil ónerkásip salalarynyń damýyna zor úles qosty. Ol birneshe kitaptyń avtory, onyń ádebı muralary jınaqtalyp, bir tomdyq eńbegi 2023 jyly basylyp shyqty.
Arhıv derekteri L.Mırzoıannyń eń aldymen zııaly qaýymdy 1-kategorııa boıynsha atý jazasyna shyǵarylǵan úkimge qol qoıyp qana qoımaı, malsha qyrýǵa qosymsha lımıt suraǵanyn aıǵaqtaıdy. 1-kategorııa boıynsha «halyq jaýy» bolyp Q.Sarymoldaev ta 1938 jyly nebári 39 jasynda atyldy. Q.Sarymoldaev tutqyndalysymen, onyń 1911 jyly týǵan baýyry Músirepbek te «halyq jaýynyń» týysy bolǵandyqtan abaqtyǵa qamaldy.
Músirepbek týraly arhıv derekteri Kentaý óńirlik memlekettik muraǵatynan tabyldy. Músirepbek 1920–1930 jyldary balalar úıinde tárbıelenedi. Merkidegi orys-qazaq ınternatynda oqıdy. Ol 1931 jyly Dondaǵy Rostovta Temirjol transporty ınjenerleri ınstıtýtyna túsip, ony 1937 jyly bitirip shyǵady. Túrkistan – Sibir temirjolynyń Semeı stansasynda ýchaske aǵa ınjeneri bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Keńes ókimeti kezinde joǵary bilim alyp, temirjol salasynda ınjener maman bolǵan qazaq azamattary óte sırek. Alǵashqy qazaqtyń temirjol transporty ınjeneri M.Tynyshbaev boldy, sonyń izin jalǵastyrýshy Músirepbektiń joǵary bilimdi kadrlar múlde tapshy kezde maman retinde ózin kórsetýge múmkindigi bolmaı qaldy. Aǵasy Qabylbek Sarymoldaev ustalǵannan keıin, Semeıden Almatyǵa baýyrynyń jaǵdaıyn bilýge kelgen Músirepbek te ustalyp, qamaýǵa alyndy. Ol 1937 jyldyń 1 naýryzynda jumysqa alynyp, nebári alty aıdaı ǵana ýaqyt qyzmet etip, sol jyldyń 22 qyrkúıeginde on jylǵa abaqtyǵa jabylady. Eshbir jazyǵy da, jasaǵan qylmysy da joq Músirepbektiń jastyq ómiri abaqtyda ótedi, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldarynda maıdanǵa alynýdyń ornyna ol abaqtyǵa «halyq jaýynyń» baýyry bolǵandyqtan otyrǵyzyldy, saıası senimsiz elementke aınaldy, azamattyq quqyǵy aıaqqa taptaldy. Ol NKVD-nyń Samara jáne Komı AKSR-nda Vorkýtada eńbekpen túzeý lagerinde on jyl boıy tutqynda bolady. Vorkýtanyń shahtasynda jumys istep, densaýlyǵynan aıyryldy. 1947 jyly abaqty merzimi bitkennen keıin bostandyqqa shyqty. Merkide az ýaqyt jumys istep, О́zbekstanǵa jansaýǵalap ketken Qabylbektiń áıeli men qyzy Zúlfııanyń shaqyrýymen kórshi elge ketedi. Ol únemi saıası senimsiz adam retinde NKVD-niń baqylaýynda boldy. О́zbekstannan qaıta Qazaqstanǵa oralyp, Ashysaı polımetall kombınatynyń Túrkistan-Taýly temirjolynda parovozdardy jóndeý deposynda normalaýshy, keıin monter bolyp isteıdi, sodan keıin deponyń konstrýktor tehnıgi bolyp qyzmet etedi. Biraq temirjol transporty ınjener-mehanıki mamandyǵy boıynsha qyzmet ete almady. Naýqasty jaǵdaıda otbasyn da qura almaǵan, jar da súıe almaǵan joǵary bilimdi ınjenerdiń taǵdyry aıanyshty edi. Soǵan qaramastan óz bilimin únemi jetildirýmen bolǵan, dúnıe júziniń klassıkteriniń eńbekterin oqyp otyrǵan, onyń kitaphanasynda tehnıkalyq ádebıetter de kóp edi. Ol Túrkistanda 1956 jyly 5 shildede dúnıe saldy. Qýǵyn-súrginge, ádiletsiz jazaǵa ushyraǵan esil azamattyń ómiri, taǵdyry óte aıanyshty jaǵdaıda ótti.
Aǵaıyndy Sarymoldaevtar ekeýi de birdeı eline naǵyz qyzmet etetin kezde 1937 jylǵy saıası repressııanyń qurbanyna aınaldy. Saıası qurǵyn-súrginniń eń aýyr zardabyn tartqan Sarymoldaev shańyraǵy men týǵan-týystary boldy, olardyń birazy qyrǵyz eline, О́zbekstanǵa bas saýǵalaýǵa májbúr boldy.
Muhtar QAZYBEK,
jazýshy, zertteýshi
