«Men» degen joq, «el» dedi

Terekeń 1938 jyly dúnıege kelgen. Ákesi Jańbyrshy, anasy Kúreń eline óte syıly kisiler bolǵan. Bul otbasy sosıalıstik qurylys jyldarynda eńbek ozaty atanyp, respýblıka kólemindegi jarys­tarda únemi aldyńǵy qatarda júrgen. Osyndaı tamyry tereń, tekti shańyraqtan shyqqan Terekeń ómir boıy sol abyroıdy bıik ustap ótti.

QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetin úzdik aıaqtap, artynan Almatydaǵy Joǵary partııa mektebin bitirgen. Biraq aýylda týyp-ósken azamat óz bilimin bıik mansapqa emes, týǵan jerin túletýge arnady.

1963 jyly ol Gýrev obly­synyń Mańǵystaý aýdanynda alǵash qazaq tilinde jaryq kórgen «Jańa ómir» gazetine qyzmetke keldi. Ol ýaqytta gazet shyǵarý – qaǵaz toltyryp, aqparat taratý ǵana emes, ulttyń sanasyn oıatý, elmen birge etene bolý degen sóz. Al Terekeń osy mindetti jan-tánimen sezindi. Tilshi, bólim meńgerý­shisi, redaktordyń orynbasary, aqyrynda redaktor bola júrip, basqarǵan basylymyn halyqtyń naǵyz únine aınaldyrdy. Ol jaı ǵana redaktor emes edi. Ol – tutas bir aımaqtyń sózin sóılegen, únin estirtken rýhanı kóshbasshy boldy. О́mir boıy gazet shyǵaryp qana qoımaı, óńir tarıhyn túgendedi, halyqtyń jadyn saqtady, ózi turǵan ólkeniń órisin keńeıtýge ólsheýsiz úles qosty. Onyń ár isi, ár áreketi – ulttyq rýhtyń uıytqysy tuǵyn.

Ol kezeńde jýrnalıster gazetti shyǵarý úshin qorǵasyn áripterdi qolmen terip, boıaý ıisi ańqyǵan baspahanada tań atqansha otyr. Qural-jabdyq ta, kadr da tapshy. Biraq Terekeń talǵampazdyǵy men tabandylyǵy arqyly sapany bıik ustady. Ol ár maqalany súzgiden ótkizip, ar men namys turǵysynan qarap qabyldaıtyn. Sondyqtan bolar, «Jańa ómirdiń» ár sanyn oqyrman qaýym asyǵa kútetin. Bul basylymnan shyndyq pen senimniń lebi esip turatyn. Toqsanynshy jyldary bastalǵan egemendiktiń eleń-alańy, ótpeli kezeń jaqsylyqtarymen qosa, qıynshylyqtardy da ala keldi. Búkil respýblıka boıynsha aýdandyq gazetter jabylyp jatty, jýrnalıster jumyssyz qaldy. Sonda ol gazet redaktory, jergilikti máslıhat depýtaty retinde aýdan basshylyǵyna «Jańa ómirdi» saqtap qalý jóninde ashyq hat jazdy. El oǵan ún qosty, osylaısha gazet aman qaldy. Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, ózi uzaq jyl eńbek etken aýdan­nyń qur­metti azamaty atanǵan Terek­baı Jańbyrshyulynyń jar­qyn beınesi kóz kórgen za­man­dastarynyń jadynda uzaq saq­talary anyq.

Onyń qazaqtyń ardaqty jazýshysy Ábish Kekilbaıulymen dostyq qarym-qatynasy erekshe boldy. Bir óńirde týyp-ósken olardyń ýnıversıtette qatar bilim alýy, odan keıin ǵumyr boıy bir-birinen baılanysyn úzbeı, syılastyqta júrýi soǵan birshama kýá bolǵan men úshin de maqtanysh. Ol ekeýiniń eń aldymen Mańǵystaý dep atalatyn kıeli mekende dúnıege kelýi, sol bala kezden bastalǵan dostyq arqaýynyń jyldar ótken saıyn berik bola túsýi kim-kimge de úlgi edi. Ábish aǵamyz «Qazaqstannyń halyq jazýshysy» atanyp, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri dárejesine kóterildi. Elimizdiń alǵashqy Mem­le­kettik hatshysy boldy. Qazaq­stan­­nyń Eńbek eri atandy. Sol ýa­qyt­­tar­dyń barlyǵynda da elge kel­gende olar bir-birimen sa­ǵy­­ny­syp kó­risetin, birin-biri izdeıtin.

Terekbaı Jańbyrshyulynyń otbasylyq ómiri de ónegege toly. Jubaıy Svetlana Qanapııaqyzy Mańǵystaýdaǵy saýda júıesinde abyroımen eńbek etip, bes bala tárbıelegen. Terekeń men Svetlana apaı aınalasyna súı­kimdi jup retinde syı-qur­metke bólendi. Olardyń ul-qyzdary elge qyzmet etip, ata-ana amanatyn adal atqaryp júr. Uly Edil Jańbyrshın – Parlament Májilisiniń depýtaty, qoǵam qaıratkeri. Ekologııa, ta­bı­ǵatty qorǵaý salasyndaǵy bas­ta­ma­­larymen elge tanylǵan azamat. Ol «Parasat», «Qur­met» or­den­deriniń ıegeri, «Qa­zaq­stannyń eń­bek sińirgen ekologi» ataǵyn alǵan.

Terekbaı Jańbyrshyuly Mańǵystaýdyń sol kezdegi rýhanı ortalyǵyn qalyptastyrýda erekshe eńbek sińirdi. Máselen, ol Aqtaýdyń irgesi endi qalanyp jatqan kezde, qala halqyna rýh berý úshin kúıshi dosy Serjan Shákiratovty arnaıy shaqyrtyp, mádenı kesh uıymdastyrdy. Bul 1973 jyldyń kúzinde bolatyn. Sony «Iýbıleınyı» degen kınoteatrdyń sahna­synda ótkizdik. Áńgimeni ári­den bastaǵan Terekeń kıeli tú­­bektiń tirshiligin, tarıhyn, ja­ǵra­pııalyq erekshe­likterin, áýlıeler mekeni ekenin de aıtty. Sosyn bizge kezek keldi. Dom­byrashy Serjan aǵamyz bas­tap, «Adaı» kúıin tartty. Men úsh tilde án shyrqaǵannan keıin kórermen sahnaǵa topyrlap shyǵyp, jyly sózderin aıtyp, erekshe kózqaras bildirdi. Bul – konsert qana emes, eldik sanany silkintken tarıhı sát edi.

Onyń taǵy bir eren eńbegi – Mańǵystaýdyń tarıhı jadyn jańǵyrtýǵa atsalysýy. Ol qyzmet kabınetindegi shkaftarǵa júzdegen tarıhı qoljazbalar, maqalalar, shejire kesteleri men muraǵat qujattaryn jınap, olardy «Arys Adaıym» atty kitapqa aınaldyrýdy ar­man­dady. Bul derekter arasynda qazaq batyrlarynyń jo­ryqtary, Aral-Kaspıı ara­syn­daǵy kóne sý joldary, orys arhıvterinde saqtalǵan 1812 jylǵy Fransýz–Reseı soǵysynda qazaq jasaq­tarynyń qatysýyna baılanysty tyń málimetter bar edi. Terekeń, sondaı-aq Túrikmenstanǵa shekaralas óńirdegi Sherqala taýynyń ańyzyn, jerasty bulaqtaryn zerttep, kartaǵa túsirýge kúsh salǵan. Bul derekterdiń barlyǵy – búgingi jas zertteýshilerge altyn qazyna. Ol tipti Ústirtte qudyq qazyp, shólde sý kózin tapqan babalarynyń erligin jazbaq boldy. Biraq kóp eńbegi áli kúnge deıin jarııalanbaı jatyr, óıtkeni ol kisi bárin sońyna deıin rettep úlgermeı ketti.

Onyń ómiriniń sońyna deıin jazǵan estelikteri – tutas bir dáýirdiń aınasy. «Men aıtaıyn babańnan» degen tarıhı ocherk – urpaqqa qaldyrǵan amanaty. Bul jazbalarda Mańǵystaýdyń ótkeni, el ishindegi rýhanı diń­gekter jaıly mol maǵlumat bar.

Terekbaı Jańbyrshyuly – eldiń esinde sózben emes, ispen qalǵan azamat. Ol ómirden ótke­ni­men, ónegesi ólgen joq. Onyń qala­­mynan týǵan shyǵarmalary – halqynyń qazynasy. Onyń eńbegi – Mańǵystaýdyń rýhanı bet-beınesi. Onyń joly – búgingi urpaqqa baǵdar, erteńgi býynǵa ónege.

Terekeń – «men» degen joq, «el» dedi. Dańq úshin emes, paryz úshin ómir súrdi. Osy oblys­tyń ashylýyna, onyń ósip-órkendeýine, mádenı-rýhanı mu­ra­larynyń jańǵyrýyna úlken úles qosqan abzal aǵany máń­gilik este qaldyrý sharalary qolǵa alynsa, nur ústine nur bolar edi.

Baıanǵalı QULTAEV,

ólketanýshy