Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Keıingi derekterge kóz júgirtsek, elde jasóspirimder arasyndaǵy erte jynystyq debıýttiń medıanalyq máni 16,5 jasty quraıdy. Erte jynystyq qatynas saldary erte júktilikke ǵana uryndyrmaıdy. Jasóspirim jynystyq jolmen beriletin ınfeksııaǵa shaldyǵýy múmkin. Sebebi tolyq jetilmegen shaqtaǵy jynystyq qatynas kezinde júkti bolý, ınfeksııa juqtyrý yqtımaldyǵy joǵary. Jynystyq qatynas jasóspirimderdiń reprodýktıvti júıesiniń tolyq damymaǵan kezeńinde bolsa, bul aǵzanyń qabiletin tómendetip, bolashaqta reprodýktıvti problemalarǵa ákeledi.Munyń barlyǵy shetke ysyryp, jyly jaýyp qoıa salatyn másele emes. Erte jynystyq qatynastyń psıhologııalyq saldary da balaǵa aýyr tıedi. Jasóspirimge emosıonaldyq, psıhologııalyq salmaq salady. О́zin-ózi baǵalaýy tómendep, depressııaǵa, kúızeliske túsýi yqtımal. Qıyny, osyndaı kúrdeli kezeńde jasóspirimge tıisti kómek kórsetilmese, saldary balanyń bolashaǵyna áser etýi múmkin.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi usynǵan aqparatqa júginsek, keıingi bes jylda jasóspirimder (15 jastan 18 jasqa deıin) arasynda júktilik koeffısıenti sol jastaǵy 1000 qyz balaǵa shaqqanda 7,54-ten 4,25-ke deıin, ıaǵnı 43%-ǵa tómendegeni baıqalady.
«Jasóspirimder arasynda júktiliktiń azaıýyn bilim berý baǵdarlamalary men aqparattandyrý, kontrasepsııaǵa qoljetimdilik, áleýmettik, mádenı ózgerister syndy birneshe faktormen túsindirýge bolady. Qazaq dermatologııa jáne ınfeksııalyq aýrýlar ǵylymı ortalyǵynyń aqparatyna sáıkes, keıingi jeti jylda 14–24 jas aralyǵynda anyqtalǵan AITV ınfeksııasyn juqtyrǵandar sany 138 jaǵdaıdan 330 jaǵdaıǵa deıin, ıaǵnı 2,4 esege kóbeıdi. Ýrogenıtaldy hlamıdııalyq ınfeksııa juqtyrǵandar (15–17 jas) sany 9-dan 26 jaǵdaıǵa deıin, ýreamıkoplazmalyq ınfeksııalar sany 35-ten 37 jaǵdaıǵa deıin ósken. 14–18 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimder arasynda AITV 19 (2018 j.) jaǵdaıdan 27 jaǵdaıǵa (2024 j.) deıin, ıaǵnı 1,4 esege ósti, – dep jazylǵan mınıstrliktiń redaksııaǵa usynǵan aqparatynda.
Psıhologter kámeletke tolmaı júkti bolý faktileri jynystyq saýatsyzdyqtan, otbasynda taqyryp ashyq aıtylmaýynan deıdi. Qyzǵa kóńil bólmegenniń, úıde jylylyq sezinbegenniń saldary aýyr tııýi múmkin. Mundaıda bala jyly da jaqyn sezimderdi syrttan izdeı bastaıdy. О́zin tıisti jaǵdaıda qalaı ustaý, qorǵaýdy bilmegenniń saldarynan erte júkti bolyp qalýy yqtımal. Bul óte názik te aýqymdy taqyryp bolǵan soń, júktiliktiń sebep-saldaryn bir máselege ákep tirep qoıýǵa bolmaıdy. Eger jynystyq saýat týraly áńgime úıde aıtylsa, jasóspirim onyń jaýabyn syrttaǵy áldebireýden, áleýmettik jeliden izdemeıdi. «Januıa» otbasy ınstıtýtyn qoldaý ortalyǵy psıhologııalyq kómek kórsetý bóliminiń mamany Lázzat Espaeva erte jynystyq qarym-qatynastyń saldary balalarǵa óte aýyr tıetinin aıtady.
– Kámeletke tolmaǵandar jynystyq qatynasqa psıhologııalyq, fızıologııalyq, emosıonaldyq jaǵynan daıyn bolmaıdy. Olar áli tolyqqandy jetilmegendikten, kognıtıvti qabiletteri tómendeý bolady. Jigittiń opasyzdyǵyn umytyp, ózin qolǵa alýy qıynǵa soǵady. Saldary balanyń bolashaǵyna áser etedi. Ásirese qaskóıdiń qolyna túsip, zorlyq-zombylyq kórgen jasóspirimder depressııaǵa ushyrap, qorqynysh, úreıde ómir súrýi múmkin. О́zin kináli sezinýi yqtımal. Qurby-qurdastarynan oqshaýlanyp, qorqyp, tuıyqtalyp qalý qaýpi joǵary. Eger jasóspirim osyndaı qorqynysh sezimnen arylmasa, arty jaqsylyqqa aparmaıdy. Eń qıyny, jan kúızelisi, depressııa, qorqynysh sezimderinen arylý barysynda bala zııandy ádetterge táýeldi bolyp, tipti sýısıdke barýy yqtımal. Qıyn kezde balanyń týystary baýyryn alalamaı, qorǵan bolýy kerek. Sosyn, mindetti túrde kásibı psıhologterdiń kómegi kerek. Onsyz bolmaıdy, – deıdi L.Espaeva.
Erte jynystyq qatynastyń aldyn alý maqsatynda keshendi is-sharalar qabyldanǵan. Mysaly, qazir elimizde 103 Jastar densaýlyq ortalyǵy jumys isteıdi. Ortalyqtar 10 jastan 18 jasqa deıingi balalar, ata-analar men pedagogter arasynda salamatty ómir saltyn nasıhattaý, reprodýktıvti, psıhıkalyq densaýlyqty qorǵaý, onyń ishinde erte jynystyq qatynastyń aldyn alý, otbasyn josparlaý, kontraseptıvterdi paıdalaný, josparsyz júktiliktiń aldyn alý máseleleri jóninde aqparattyq-túsindirý jumystaryn júrgizedi. Munda kez kelgen jasóspirim, jastar gınekolog, ýrolog, dermatovenerolog, psıholog, áleýmettik qyzmetker, zańgerden erikti túrde qupııa keńes ala alady. Jastar densaýlyq ortalyǵy 10–18 jas aralyǵyndaǵy kámeletke tolmaǵandarǵa, 18–29 jas aralyǵyndaǵy jastarǵa medısınalyq, emdeý-profılaktıkalyq kómek, psıhoáleýmettik, zańgerlik qyzmet kórsetedi. Osy maqsatta Densaýlyq saqtaý mınıstrligi salamatty ómir saltyn qalyptastyrý jóninde aqparattyq-túsindirý jumystaryn da júrgizedi.
«Áleýmettik jelilerde, syrtqy jarnamada salamatty ómir salty ıdeıalaryn ilgeriletý tıimdi. Bizdiń mindetimiz – jasóspirimderge óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraýǵa kómektesý. Jasóspirimder aǵzadaǵy, ásirese jynystyq júıedegi kóptegen patologııalyq ózgeristerdiń qaıtymsyz sıpatyn túsinýi kerek. Bul olardyń bolashaq ana nemese áke bolýyna kedergi keltirýi múmkin», dep jazylǵan mınıstrliktiń habarlamasynda.
Qazir bedeýlik dıagnozymen esepte turǵandardyń sany da az emes. Bul qatarda áıelder sany 16 907-den (2021 j.) 27 857-ge (2024 j.) ósken. Mamandar bedeýliktiń kóbeıýine bir emes, birneshe faktor áser etýi múmkin ekenin aıtady. Onyń ishinde ekologııalyq máseleler, durys tamaqtanbaý, salamatty ómir saltyn ustanbaý, medısınalyq sebepter, tuqym qýalaıtyn, genetıkalyq faktorlar, jas erekshelikteri, psıhologııalyq faktorlar, profılaktıka men bilimniń jetispeýshiligi syndy kedergiler áser etedi. Osyndaı sebep-saldardy meılinshe erte anyqtaý maqsatynda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi oqýshylardy profılaktıkalyq tekserýden ótkizedi. Bir sózben aıtqanda, mınıstrlik tarapynan qolǵa alynǵan josparly jumys kóp. Býyny qataımaǵan balaǵa, eń aldymen, úıdegi ata-anasy úlgi. Otbasyndaǵy tárbıe – basty negiz. Sol sebepti jynystyq tárbıege qatysty máseleler úıde aıtylsa, erte jynystyq qatynas, onyń saldarynan týyndaıtyn aýrýlar, erte júktilik azaıady.
