Foto: Ashyq derekkóz
Habarlanǵandaı, 2024 jyly Qazaqstan ekonomıkasy munaı emes sektordy damytý esebinen 4,8%-ǵa ósken. Bul kórsetkish maquldanǵan boljamnan 0,5 paıyzdyq tarmaqqa tómen bolǵan. Ekonomıkalyq ósýdiń negizgi draıverleri – bazalyq salalardaǵy óndiristiń ulǵaıýy: ónerkásip – 2,8%-ǵa, aýyl sharýashylyǵy – 13,7%-ǵa, qurylys – 13,1%-ǵa, saýda – 9,1%-ǵa artqan.
Inflıasııa deńgeıi jyl sońynda 8,6%-dy qurap, maqsatty dálizdiń (6-8%) joǵarǵy sheginen 0,6 paıyzdyq tarmaqqa asqan. Negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar kólemi 7,5%-ǵa ulǵaıǵan. Bul kórsetkish temirjol ınfraqurylymy, ónerkásiptik kásiporyndar men áleýmettik nysandar qurylysy, jabdyqtar satyp alý esebinen qamtamasyz etilgen. Barlyǵy 2,7 trln teńgege 248 ınvestısııalyq joba iske asyrylǵan.
Sonymen qatar eldiń halyqaralyq rezervteri 2025 jylǵy 1 qańtarǵa 104,7 mlrd AQSh dollaryna jetip, 9,1%-ǵa ósken. Onyń ishinde Ulttyq Banktiń altyn-valıýta aktıvteri – 45,8 mlrd dollar, Ulttyq qordyń shetel valıýtasyndaǵy aktıvteri – 58,8 mlrd dollar. Ortasha aılyq jalaqy naqty máninde 1,8%-ǵa ósip, 435 myń teńgeni quraǵan. Al, jumyssyzdyq deńgeıi IV toqsanda 4,6% bolǵan.
Respýblıkalyq bıýdjet kiristeri men shyǵystary
2024 jyly respýblıkalyq bıýdjetke 19,9 trln teńge kóleminde kiris túsip, bul jyldyq jospardyń 97,5%-yn quraǵan. Onyń ishinde salyq túsimderi 12,3 trln teńge (97,1%), salyqtyq emes túsimder – 1,2 trln teńge (83,2%), negizgi kapıtaldy satýdan túsken kirister – 6,2 mlrd teńge (100,7%), transfertter – 6,1 trln teńge (100,6%).
Sonymen qatar 2024 jyldyń sońynda respýblıkalyq bıýdjet kiristeriniń ósý qarqyny 103,1%-dy quraǵan. Degenmen, transfertterdi eseptemegende, kirister 13,5 trln teńge bolǵan, bul jospardyń 95,7%-yna sáıkes keledi. О́tken jylmen salystyrǵanda kirister 1 trln teńgege azaıyp, 7%-ǵa tómendegen.
2025 jylǵy 1 qańtarǵa respýblıkalyq bıýdjetke beresi 282,3 mlrd teńgeni quraǵan. Bul 2024 jyldyń basyndaǵy kórsetkishten 62,2 mlrd teńgege az. Bıýdjettik kredıtterdi óteý jospary 254,3 mlrd teńge bolǵanymen, naqty óteý 321,1 mlrd teńge nemese 126,2%-dy qurady.
Bıýdjet shyǵystary 24,1 trln teńge kóleminde kózdelip, naqty oryndalýy 23,6 trln teńge nemese jospardyń 97,8%-y boldy. Atqarylmaǵan soma – 526 mlrd teńge. Onyń ishinde Úkimet rezervinen bólinbegen qarajat – 9,5 mlrd teńge, únemdelgen soma – 2,7 mlrd teńge, ıgerilmegen qarjy – 92 mlrd teńge.
Bıýdjet tapshylyǵy JIО́-ge shaqqanda 2,7%-dy qurap, 3,6 trln teńge kóleminde qalyptasty. Bul tapshylyqtyń 98,4%-y qaryz alý esebinen jabyldy. 2025 jyldyń basynda bıýdjet qarajatynyń qaldyqtary – 1,1 mlrd teńgeni quraǵany habarlandy.
Aýdıt nátıjeleri men buzýshylyqtar
2024 jyly Ishki memlekettik aýdıt komıteti 360 aýdıtorlyq is-shara ótkizgen. Qarjylyq buzýshylyqtardyń jalpy somasy – 81 mlrd teńge. Bul buzýshylyqtardyń basym bóligi respýblıkalyq baǵynystaǵy kvazımemlekettik sektor sýbektilerine tıesili (46 mlrd teńge nemese 56,8%).
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi – 12,6 mlrd teńge (54,5%), Ishki ister mınıstrligi – 6,0 mlrd teńge (26,1%), Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi – 2,3 mlrd teńge (9,9%) kóleminde buzýshylyqqa jol bergen.
Joǵary aýdıtorlyq palata 11 trln teńgeni qamtıtyn 27 tekserý júrgizip, 154 mlrd teńge somaǵa buzýshylyq, 708 mlrd teńgege tıimsiz josparlaý men paıdalanýdy anyqtaǵan.Sondaı-aq 10 myńnan astam rásimdik buzýshylyq tirkelgen.
135 mlrd teńge qalpyna keltirilip, 175 jeke jáne zańdy tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke, 198 laýazymdy tulǵa tártiptik jaýapkershilikke tartylǵan. 1 674 materıal ákimshilik is qozǵaý úshin, 16 materıal quqyq qorǵaý organdaryna jiberilgen.
Parlament Májilisiniń komıtetteri Úkimetke 2023 jylǵy esepter boıynsha 17 túıindi usynys bergen bolatyn. Onyń 2-i oryndalǵan, 7-i ishinara oryndalǵan nemese iske asyrý satysynda, al 8-i múlde oryndalmaǵan.
Oryndalmaǵan usynystar:
- BJZQ, ÁMSQ, MÁSQ ınvestısııalyq strategııalaryn qaıta qaraý;
- Densaýlyq saqtaý salasyna daǵdarysqa qarsy qarjylyq saýyqtyrý josparyn qabyldaý;
- Memlekettik boryshtyń ósý qarqynyn tómendetý;
- Qaryzdar esebinen iske asyrylatyn jobalarda qurylys merzimderiniń buzylýyna jol bermeý;
- Memlekettik satyp alýdyń biryńǵaı júıesin qurý;
- Makroındıkatorlar derekterin daıyndaý merzimderin qaıta qaraý;
- Kóleńkeli ekonomıkamen kúresý jáne salyq túsimderin arttyrý arqyly Ulttyq qorǵa táýeldilikti azaıtý;
- Bıýdjettiń óz kiristerine negizdelýin kúsheıtip, boryshqa qyzmet kórsetý shekti mólsherlerin belgileý.
Úkimettiń jáne Joǵary aýdıtorlyq palatanyń 2024 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepterin qaraý nátıjeleri boıynsha Májilistiń barlyq komıtetteri oń qorytyndylaryn bergen. Sonymen qatar, birqatar komıtetter bıýdjettik prosesti odan ári jetildirý boıynsha usynystar engizgen.
Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıteti:
- 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan shekaralyq qaýipsizdik josparyn oryndaý;
- Qorǵanys shyǵystaryn sekvestrlemeý;
- Kúshtik qurylymdarda eńbekaqy júıesin qaıta qaraý;
- Aıdaýyldanatyn adamdardyń temirjol tasymalyn sýbsıdııalaýǵa jeke baǵdarlama qurý.
Áleýmettik-mádenı damý komıteti:
- Jyl sońynda esepshottarda qalatyn qarajatqa lımıtter belgileý;
- Bıýdjetten tys qarjylandyrýdy baqylaý;
- Áleýmettik shyǵystardy josparlaý sapasyn arttyrý;
- Sıfrlyq ashyqtyq panelin qurý;
- Sport shyǵystarynyń tıimdiligin arttyrý;
- Týrızmdi óńirlik teńgerimdi damytý;
- Bıýdjettik tártip pen derbes jaýapkershilikti kúsheıtý.
Qarjy jáne bıýdjet komıteti:
- Makroekonomıkalyq kórsetkishterge naqty saraptama júrgizý;
- Ekonomıkalyq ósý sapasyn taldaý;
- 3,3 trln teńge kólemindegi oblıgasııalyq resýrstardyń qaıtarý grafıgin usyný;
- QQS qaıtarýlaryn keshendi tekserý;
- Qujattamasyz ınvestısııalyq jobalardy engizýdi boldyrmaý;
- Ulttyq qorǵa túsimderdiń tolyqtyǵyn qamtamasyz etý;
- Parlament kelisiminsiz bıýdjettik jobalardy alyp tastaýdy boldyrmaý.
Osy aıtylǵandardy eskere otyryp, Qarjy jáne bıýdjet komıteti Úkimet pen Joǵary aýdıtorlyq palatanyń 2024 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepterin Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń jalpy otyrysyna talqylaýǵa engizýge bolady dep sanaıdy.
