Kún tártibindegi alǵashqy másele boıynsha Qarjy mınıstri Mádı Takıev Úkimettiń jáne Joǵary aýdıtorlyq palatasynyń 2024 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esebin usynyp, baıandama jasady. Qarjy mınıstri aldyn ala málimetter boıynsha IJО́-niń naqty ósimi 4,8%-ǵa jetkenin atap ótti. Al bıýdjet túsimderi 98% oryndalyp, shamamen 20 trln teńgege artqan. Shyǵystardyń kólemi – 23,5 trln teńge.
– Osylaısha, bıýdjet tapshylyǵy 3,6 trln teńgege nemese IJО́-ge shaqqanda 2,7%-ǵa teń boldy. Inflıasııa 2023 jylmen salystyrǵanda 9,8%-dan 8,6%-ǵa deıin tómendedi. Tutastaı alǵanda, Úkimet barlyq áleýmettik mindettemeni oryndady, onyń ishinde óńirlerdi qoldaýǵa 7,1 trln teńge, áleýmettik salaǵa 8,8 trln teńge baǵyttaldy, – dedi M.Takıev.
Jalpy, respýblıkalyq bıýdjettiń kirisi boıynsha jyldyq jospar 97,2% oryndalyp, bıýdjetke 19,6 trln teńge túsken. Degenmen óndirý, shyǵarý jáne jetkizý kólemderiniń tómendeýi, sondaı-aq geosaıası turaqsyzdyqtan týyndaǵan logıstıkalyq shyǵyndardyń ulǵaıýy saldarynan 188 iri kásiporyn boıynsha túsimderdiń 1,4 trln teńgege tómendeýi tirkelipti.
Sondaı-aq Qarjy mınıstri ekinshi mańyzdy faktor retinde bıýdjetten qosylǵan qun salyǵyn (QQS) qaıtarýdyń buryn-sońdy bolmaǵan ósimi tirkelgenin jetkizdi. О́tken jyly bul soma 1,2 trln teńgege jetti. Byltyrǵy kezeńmen salystyrǵanda bul úsh esege kóp (430 mlrd teńge). Sonymen qatar bıylǵy alǵashqy bes aıda 673 mlrd teńge qaıtaryldy jáne jyl sońyna qaraı byltyrǵy jylmen uqsas kórsetkish tirkeledi dep boljanyp otyr.
Esepti kezeńde bıýdjettik shyǵystar 98% oryndalyp, 23,6 trln teńge bolǵan. Al 526 mlrd teńge ıgerilmeı qalǵan, onyń 12 mlrd teńgesi – Úkimettiń rezervtik qorynan bólinbeı qalǵan soma.
– Osyǵan qaramastan bir jylda áleýmettik mańyzy joǵary basymdyqqa ıe baǵyttarǵa qarjylandyrý jasaldy. Atap aıtqanda, mektepke deıingi uıym pedagogteriniń jalaqysyn kóterýge respýblıkalyq bıýdjetten 93,8 mlrd teńge bólindi. Buǵan qosa halyqtyń áleýmettik osal toptarynan 4 557 otbasy turǵyn úımen qamtamasyz etildi. Infraqurylymdyq damý sheńberinde 3 412,2 shaqyrym sýmen jabdyqtaý jáne sý burý jelileri salyndy jáne jańǵyrtyldy. Sondaı-aq 90,1 shaqyrym jylý jelileri jóndeldi, – dedi Qarjy mınıstri Mádı Takıev.
2024 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn qorytyndylaı kele, elimizdiń bas esepshisi Úkimet makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etip, barlyq áleýmettik mindettemeni oryndaǵanyn jáne ornyqty damý baǵytyn saqtap qalǵanyn senimmen aıtýǵa bolatynyn atap ótti.
Al Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasy Álıhan Smaıylov osy máselege qatysty qosymsha baıandama jasap, 2024 jyly kirister boıynsha boljam bastapqyda bekitilgen jospardan 2 trln teńgege tómendetilgenin aıtty.
– Byltyr sáýirde memlekettik josparlaý júıesi jańartyldy. Alaıda ortalyq memlekettik organdar damý josparyn ýaqtyly beıimdeı almady. Saldarynan memlekettik organdardyń damý josparynyń 7 negizgi ulttyq ındıkatoryna jáne 20 nysanaly ındıkatoryna qol jetkizilmedi. О́tken jylǵy kiris boıynsha boljam bastapqyda bekitilgen jospardan 2 trln teńgege tómendetildi. Biraq naqtylanǵan jospar da 609 mlrd teńgege oryndalmaǵan, – dedi Á.Smaıylov Májilistiń jalpy otyrysynda.
О́tken jyly Ishki memlekettik aýdıt komıteti 360 aýdıtorlyq is-shara júrgizip, onda anyqtalǵan qarjylyq buzýshylyqtardyń jalpy somasy 81 mlrd teńgeni quraǵan.
Joǵary aýdıtorlyq palata 214 nysanda shamamen 11 trln teńgeni quraıtyn 27 aýdıtorlyq is-shara júrgizgen, sondaı-aq 10 myńnan asa rásimdik buzýshylyqtar anyqtalypty.
Qos baıandamadan keıingi suraq-jaýap bóliminde depýtattar respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyna qatysty biraz túıtkildi máseleni kóterdi. «Amanat» fraksııasynyń jetekshisi Elnur Beısenbaev byltyrǵy respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýynda júıeli problemalar men kemshilikterdiń az emes ekenin aıtyp ótti.
– Memleket basshysynyń qatań eskertýine qaramastan, byltyr bıýdjetti toltyrý úshin Ulttyq qordan 5,6 trln teńge alynsa, bıyl taǵy da 5,3 trln teńge jaratylady. Iаǵnı byltyrǵy bıýdjettiń 25%-y, bıylǵy bıýdjettiń 23%-y Ulttyq qor esebinen toltyrylmaq, – dedi E.Beısenbaev.
Al bıýdjettiń ıgerilý týraly esebin bekitýdi daýysqa salǵanda otyrysqa qatysqan 91 depýtattyń 72-si jaqtasa, 17 depýtat qarsy boldy, ekeýi qalys qalyp, qaýly jobasy basym daýyspen qabyldandy.
Al talqylanǵan basty taqyrypty qorytyndylaǵan Erlan Qoshanov talqylaý kezinde baıypty syn da, utymdy usynys da kóp aıtylǵanyn atap ótti.
– Muny búgingi daýys berýdiń nátıjesi de kórsetti. Úkimet óz jumysynda olarǵa basa nazar aýdarýǵa tıis. Buryn bıýdjettiń shyǵys bóligine qatysty biraz suraq týyndaıtyn. Bıyl, ókinishke qaraı, bıýdjettiń kiris bóligin josparlaý men oryndaýda ketken kemshilikterge baılanysty máseleler oryn alyp otyr. Sonyń saldarynan Ulttyq qordan qarajat alý men syrttan qaryz alý kólemi artyp keledi. Depýtattardyń bul alańdaýshylyǵy oryndy dep sanaımyn. Tıisti memlekettik organdar osy másele boıynsha qorytyndy jasaýlary kerek, – dedi E.Qoshanov.
Sondaı-aq palata spıkeri Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jańa Bıýdjet kodeksi ázirlengenin de aıtty. Onda burynnan kele jatqan túıtkilderdiń deni eskerilgen. Jalpy, E.Qoshanov jańa Bıýdjet kodeksi memlekettik qarjy júıesin tolyǵymen qaıta jańǵyrtyp, Úkimettiń derbes jaýapkershiligin arttyrýǵa tıis ekenine toqtaldy.
Al kóterilgen máseleler jańa Salyq kodeksin qabyldaýdyń ózektiligin taǵy da kórsetip otyrǵanyn atap ótti. Sondaı-aq Májilis tóraǵasy bıyl jaǵymdy ózgerister bar ekenin aıtty.
– Ishki jalpy ónimniń ósý qarqyny birtindep údep kele jatqany baıqalady. Keıingi bes aıda ishki jalpy ónimniń ósimi 6 paıyzdy qurady. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııanyń ósimi – 18 paıyz. Barlyq áleýmettik mindetteme tolyq kólemde oryndalyp jatyr. Bul Memleket basshysynyń ekonomıkany damytý jáne kásipkerlikti qoldaý jónindegi naqty tapsyrmalarynyń nátıje berip jatqanyn kórsetedi. Endigi kezekte osy qarqyndy bıýdjet kirisiniń naqty ósimine ulastyryp, ınflıasııa men baǵany tómendetýge oń yqpal etýine baǵyttaýymyz qajet, – dep sózin túıindedi Erlan Jaqanuly.
Májilis 2024 jylǵy 12 jeltoqsanda Astanada jasalǵan Qazaqstan Respýblıkasy men Halyqaralyq Qaıta qurý jáne damý banki arasyndaǵy qaryz týraly kelisimdi (Qazaqstannyń ınklıýzıvti ekonomıkasy úshin jedeldetilgen sıfrlandyrý jobasy) ratıfıkasııalady. Joba nátıjesinde respýblıka boıynsha 1 123 aýyldyń 2,3 mıllıonǵa jýyq turǵyny (550 myń úı sharýashylyǵy) joǵary jyldamdyqty ınternetke qol jetkize alady. Bul – turaqty ári qaýipsiz talshyqty-optıkalyq baılanys jeliler tehnologııasy.
Sondaı-aq depýtattar «qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa), terrorızmdi qarjylandyrýǵa jáne jappaı qyryp-joıý qarýyn taratýdy qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl máseleleri týraly zańdy ekinshi oqylymda qabyldady. Túzetýler salalyq zańnamany Aqshany jylystatýǵa qarsy kúrestiń qarjy sharalaryn ázirleý toby (FATF) usynymdaryna sáıkes keltirý úshin ázirlengen. Zań arqyly qarjylyq monıtorıngtiń jańa sýbektileri engiziledi.
Jalpy otyrys barysynda Májilis depýtattary Qazaqstan Respýblıkasynyń ornyqty damýy salasyndaǵy ulttyq maqsattar men mindetterdiń iske asyrylýyn monıtorıngileý jónindegi parlamenttik komıssııanyń jańartylǵan quramyn bekitti. Onyń quramyna burynǵy depýtattar Asqar Sadyqov pen Gaýhar Tanashevanyń ornyna Serik Erýbaev pen Irına Smırnova kirdi.
