Áke aldyndaǵy paryz

Ákem Myltyqbaı Mergenbaev Uly Otan soǵysyna ketkende men 2,5 jasta ekenmin. Úıdiń janyndaǵy aryq sýyna qol-aıaǵymdy  salyp oınap otyryppyn, ákem kelip kóterip mańdaıymnan sıpap, súıip otyrǵyzyp ketipti. Jaratýshy Alla sezdirdi me, bilmeımin, bir yzyń, shýyl qulaǵyma emis-emis keletindeı edi. Soǵys bolyp jatqanyn qaıdan bileıin, kún saıyn ákemniń anasy men óz apam jylaýshy edi. Árıne, anam jastaı, 23-inde jesir qaldy ǵoı. Eseıe kele, olardyń jylaǵanyn túsine bastadym. Bizdiń kolhozymyzdan soǵysqa jaraıtyndardyń barlyǵy da ketipti. Kolhoz aty «Sharýashylyq» bolatyn, qum jıegindegi aýyl. Biletinim, kóktem kezinde jyl saıyn úıde tamaq taýsylatyn. Qystan qalǵan alystaǵy kolhozdyń saban-maıasynan baryp sypyryp dán ákeletin, ony qýyryp qoı, eshki terisine shashyp sony terip taýyq qusatyp jegizetin. Aǵaıyndy 4 bala edik. Ájem qajyrly, eńbekqor kisi edi. О́z anamyz kolhoz jumysynan qoly bosamaıtyn. Tańnyń atysy men kúnniń batysynda  qolynan ketpeni, oraǵy, t.b. túspeıtin. Ol kezde eńbekkún jazylatyn. Tek jyl aıaǵynda ǵana aqy tólenetin. Qazirgideı aı saıyn aqsha bermeıdi. Tek jyl sońynda bıdaı, eshki, laq beriletin. Birde esik aldyna kolhoz brı­gadıri kelip anam ekeýi urysty. Bir ýaqytta at ústinen brıgadır anashymdy sabap jatyr eken. Balamyn ǵoı, 8-9 jastaǵy. Oınap júrgen taıaǵymdy qolyma ala salyp atyn úrkitip, uryp jylaı júrip apama bolystym. Esh bir qoryqpadym. Meniń de ústime qamshysy tıip jatyr. Ol maǵan eshnárse isteı almady. Ári shapty, beri shapty. Brıgadırdiń maǵan aıtqany esimde qalypty, «bóltiriktiń kúshigi» dedi. Ony da keıin túsindim. Ol qasqyrdyń kúshigi degeni eken ǵoı. Sonan soń anam basymnan sıpap tizesine otyrǵyzyp jylady-aı kelip, kóp jylady. Osyndaı qıynshylyq, joq­shylyqta óstik. Anamyz jesir, mektepke ash, jalańash bardyq. Mektep 3 klastyq bastaýysh boldy. Oqýǵa ynta jaqsy edi. Jazǵy demalys kezinde 20-30 úıdiń laq, qozysyn baǵýshy edim. Bul jumystar meni erte eseıtti. Aǵam Rymbek ekeýmiz analarǵa kómekshi bola bastadyq. Eginnen masaq terdik, qumnan otyn ákelemiz. Laq, qozy baqqan 3 aıda ernim jalaq, baltyrym jara, basym kúnge kúıip jara bolyp ketetin. Aıaq-kıim bolmaǵandyqtan, jalań aıaq baǵatyn edim-aý. Osy bir kezderde analarym ákemdi aıtyp jylaýshy edi. Soǵysta qaza tapqandardyń  týys­taryna «qara qaǵaz» kelip jatty.  Ákemiz birde: Saratov qalasynda áskerı gos­pıtalda oń qolymnan jaralanyp jattym, jazylyp bitse,  soǵysqa kiremin, depti. Bul hat jas kezimde úı órtenip ketkende o da ketipti deıtin anam. Osy hattan keıin eshqandaı da habar bolmapty. Qos ana jylaı, qıynshylyqta júrip tylda eńbek etti. Bizdi kıindirdi, tamaq berdi, eńbekke tárbıeledi. Oqýymyz jaqsy boldy. Aǵam Rymbek 1944 jyly mektepke baryp 1954 jyly bitirdi. Sol jyly Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsip, 1959 jyly bitirip shyqty. Mektepte ustaz, keıin Talas aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqardy. Taraz qalasynda pedınstıtýt 1967 jyly ashylyp, oqytýshylyqqa aýysty. О́zi oqyǵan Qyrǵyz mem­le­kettik ýnıversıtetinde tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesine ıe boldy. Pedınstıtýtta 40 jyldaı ustaz bolyp, ómirden ozdy. Men 1957 jyly orta mektepti bitirgen soń 1962 jylǵa deıin aýdannyń «Bostandyq» degen sov­hozynda 5 jyl aǵa shopan bolyp eńbek ettim. Anammen birge,  ónegeli eńbegimdi eskerip sov­hoz stependııa tólep, Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ıns­tıtýtynda oqytty. Ákeden erte qalǵan men qatardaǵy zootehnıkten aýdannyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bas zootehnıgi, basqarma bastyǵynyń orynbasary, birinshi orynbasary jáne týǵan aýy­lymda zeınetke shyqqansha, sovhoz dırektory qyzmetterin atqardym. Bári de eldiń, analar eńbeginiń nátıjesi bolar. Biraq ómirde ketpeıtin bir ókinish turady eken. Ákemniń anasy 90-da, óz anam 77 jasynda biri balasyn, biri jubaıyn surap, habaryn bil­meı dúnıeden ótti. Qudaıǵa shúkir, Qazaqstan Táýelsizdik alyp, eńsesin kóterdi. Elbasynyń arqasynda óshkenimiz janyp, joǵymyzdy izdeı basta­dyq. Endi, ata-ana paryzyn óteý úshin Uly Otan soǵysynyń 65 jyldyǵynda Stalıngradqa (Volgograd) bardyq. Kóp izdeýge týra keldi. Stalıngrad túbinde Orlovka degen seloda kóptegen zırattardy, eskertkishterdi qaradyq. 3700-deı jerlengen jaýynger zıratynan ákeshim Myltyqbaı Mergenbaevtyń aty shyqty. Júrek qaıǵysy men qýanyshyn aıtyp jetkize almaspyn, múmkin de emes. Eki  kózim jasqa tolyp, denem bosady. Ákem Myltyqbaı Mergenov 1942  jyldyń 27 tamyzynda 35 jasynda Stalıngrad maıdanynda qaıtys bolypty. О́kinishke qaraı, Jeńistiń 65 jyldyǵynda ákem jaıly oblystyq, ne respýblıkalyq basylymdardyń eshbirinde jazylmady. Oǵan men ózim kinálimin. Sonda 70 jyldaı qazasyn bil­medik qoı. Endi Uly Jeńistiń 70 jyldyǵynda aıtylsa eken dep tileımin. Áke, bizde sýretiń de joq, Otan-Anańdy qorǵaý jolynda qurban boldyń. Men soǵan maqtanamyn. Beıbit ómir syıladyń. Men balań retinde ólgenimshe, máńgi qaryzdarmyn. Keshigip tapqanyma keshirim suraımyn. Qolymnan kelgeni, týǵan anań men jubaıyń jatqan jerden topyraq aparyp zıratyńa saldym. Al óziń jatqan Stalıngradtaǵy zırattan týǵan jerińe – anań men jubaıyńnyń zıratyna topyraq ákeldim. Aǵaıynyń men el-jurtyńdy shaqyryp, saǵan quran baǵyshtadyq. Menimen birge keliniń Baqytjamal, nemereleriń Aıat, Marat bardy. Ulyń Mádibek MYLTYQBAIULY. Jambyl oblysy, Talas aýdany, S.Shákirov aýyly.