Eki jyl buryn Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Senatta sot júıesin reformalaý jónindegi arnaıy jumys toby qurylǵan edi. Onyń quramynda zań shyǵarýshy organ depýtattarymen qatar, tájirıbeli advokattar, zańgerler, ǵalymdar men memlekettik organdardyń ókilderi bar. Bul – sotqa degen senimdi arttyrý jolyndaǵy bederli beles. Sebebi mundaı alańda tek shaǵym-ótinishter emes, sot qyzmetterin tikeleı tutynatyn azamattardyń usynys-pikirleri eskeriledi. Joǵarǵy Sot tóraǵasy Ashat Merǵalıevtiń aıtýynsha, osy platforma aıasynda syndarly dıalog ornap, ymyra men ózara túsinistik negizinde birqatar sheshimder qabyldanǵan.
«Zańnamalyq aktilerdiń arqasynda sot prosesteriniń jyldamdyǵy men tıimdiligi arta tústi. Máselen, buryn apellıasııa satysynan oralǵan ister birinshi satylyq sotta qaıta qaralyp, ýaqyt pen qarajat ysyrap bolatyn. Qazir apellıasııalyq sottar isti qaıta qaıtarmaı, sol jerde-aq naqty sheshim qabyldaıdy», deıdi Joǵarǵy Sot tóraǵasy.
Bul – azamattardyń buzylǵan quqyqtaryn tezirek qalpyna keltirýge jol ashatyn mańyzdy ózgeris. Sonymen qatar sýdıalar úshin de bul sheshim jaýapkershiliktiń kúsheıýine ákeledi. Endigi jerde árbir tóreshi qabyldaǵan úkimi úshin óz deńgeıinde tolyq jaýap beredi.
Qysymǵa tosqaýyl – senimge jol
Buryn jıi kóteriletin máselelerdiń biri – quqyq qorǵaý organdary tarapynan sýdıalarǵa kórsetiletin qysym jaıy edi. Endi bul baǵytta da quqyqtyq tosqaýyl qoıyldy. Buryn jedel izdestirý sharalaryn júrgizýge oblys prokýrory ruqsat berse, endi tek Bas prokýrordyń sanksııasy qajet. Bul – sot táýelsizdigine qol suǵylmaýyn naqty qamtamasyz etetin zańnamalyq kepil.
Sondaı-aq sýdıalardy taǵaıyndaý jáne mansaptyq ilgerileý tártibi de jańasha sıpat alyp otyr. Máselen, Joǵarǵy Sot sýdıalyǵyna Senatqa bir emes, eki úmitker usynylady. Al 2025 jyldan bastap aýdandyq sottarda tóraǵa laýazymyna sýdıalar ózara jasyryn daýys berý arqyly tańdalady. Mundaı tásil ashyqtyqty arttyryp, sot korpýsynyń ishki bedelin kótermek.
Jaýapty sýdıa – ádil sot
Sýdıanyń qyzmetin baǵalaý jáne jaýapkershiligin arttyrý – reformalardyń taǵy bir ózegi. Buryn sýdıanyń zańdy óreskel buzǵany dáleldense de, tártiptik jaza qoldanylmaı qalatyn jaǵdaılar kezdesetin. Endi bul kemshilikke jol berilmeıdi. Arnaıy tetik boıynsha árbir kúshi joıylǵan sot aktisi Sot jıýrıiniń talqylaýyna túspek.
Jańa zań jobasynda sýdıalardyń qyzmetin baǵalaýdyń ashyq ári ádil kórsetkishteri belgilengen. Baǵalaý prosesi endi jazalaý emes, kerisinshe, kásibı ósý men álsiz tustardy anyqtaý maqsatynda júrgiziledi. Sýdıalar óz kórsetkishterin onlaın formatta kóre alady. Bul – júıeniń tolyq sıfrlanýyna qadam.
Kassasııalyq reformalar
Qazirgi ýaqytta sot isin satyly júrgizý máselesi keń talqylanyp jatyr. Buǵan deıingi birneshe reformalar – 5, 4 jáne 3 býyndy modelder – sot júıesindegi tıimdilikti arttyrýǵa baǵyttalsa da, sheshilmegen túıtkilder qaldy. Máselen, oblystyq sottardyń ári apellıasııa, ári kassasııa rólin qatar atqarýy júıeni kúrdelendirip, azamattardyń senimine selkeý túsirdi.
Joǵarǵy Sot usynǵan jańa model – úsh tolyqqandy satydan turatyn júıe: birinshi saty, apellıasııa jáne «tutas kassasııa». Elordada azamattyq, qylmystyq jáne ákimshilik ister boıynsha úsh derbes kassasııalyq sot qurylyp, árqaısysy óz baǵyty boıynsha jumys isteıdi. Mundaı qurylym aımaqtyq qysymnan ada, taza quqyqtyq baǵamen jumys isteýge múmkindik beredi. Joǵarǵy Sot tóraǵasynyń aıtýnsha, qoǵamnyń «tutas kassasııaǵa» degen suranysy – ádilettiliktiń naqty kórsetkishi. Bul model isterdi birden úsh sýdıanyń quramynda qaraýdy, aýyzsha talqylaý júrgizýdi, prosessýaldyq «súzgilerdi» engizýdi kózdeıdi. Jańa tetik Joǵarǵy Sot tóraǵasynyń qaıta qaraý usynysy arqyly «jetilikke» ótýdi qajet etpeıdi. Bul – sýdıalar táýelsizdigine jasalǵan eleýli qadam.
Medıasııa: mámileniń máýeli joly
Iá, búginde jurttyń kóbi daý týyndasa, sotqa júginýdi birden oılaıdy. Alaıda uzaqqa sozylatyn sot prosesi, júıkeni tozdyratyn dálel-dáıek jınaý, memlekettik alym, advokat jaldaý, qaıta-qaıta shaqyrtylý sııaqty mashaqattar qarapaıym azamatty qajytyp, ózinen-ózi qaqtyǵys ýshyǵa túsetini ras. Osyndaı sátte medıasııaǵa júginse, utylmaıdy.
Medıasııa – taraptardyń erikti túrde kelisimge kelýine kómektesetin balama tetik. Bul tásil kóp jaǵdaıda salmaqty daý-damaıdy sotqa jetkizbeı sheship beredi. Qazir elimizde bul ınstıtýt birtindep qalyptasyp, kúndelikti ómirdiń ajyramas bóligine aınalyp keledi.
Halyqaralyq quqyq qorǵaý ortalyǵynyń prezıdenti, kásibı medıator Jandildá Jaqypovtyń aıtýynsha, medıator iri qarjylyq máselelerden bastap, otbasylyq janjaldarǵa deıin túrli azamattyq istermen aınalysady.
«Qarapaıym mysal – ajyrasý prosesi. Eger taraptar kelisse, medıator bes kún ishinde tatýlasý rásimin rásimdep, nebári 3–4 saǵatta nekeni buzý men múlikti bólisý máselesin de zańdy túrde rettep bere alady. Bul – sottaǵy uzaq ári qymbat prosedýralarmen salystyrǵanda áldeqaıda tıimdi ári jeńil jol», deıdi ol.
Medıasııa – batystan kelgen jat uǵym emes. Qazaq halqy tarıhta daý-damaıdyń sheshimin bıler men aqsaqaldar arqyly tapqan. El ishindegi úlken daý da, usaq kıkiljiń de aǵaıyn arasy buzylmasyn dep bitimgershilikpen aıaqtalǵan. Endeshe, búgingi medıatorlar – keshegi bılerdiń zańdy jalǵasy.
Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Symbat Shákirovtiń pikirinshe, medıasııanyń basty mıssııasy – qoǵamda daýdy sot arqyly emes, túsinistikpen, sabyrmen, ádilettilikpen sheshý.
«Medıasııa – bul, eń aldymen, áńgimelese bilý mádenıeti. Qarapaıym adam sózin tyńdaıtyn, oıyn aıtatyn, ishki kúıin jetkizetin alań tabýy kerek. Mine, medıator osy alańdy qalyptastyrady», deıdi ol.
Medıatorlardyń sheberligi – tek zań bilýde emes, aldymen tyńdaı bilýinde. Shynaıy dıalog, birin-biri túsiný, sabyrmen suraq qoıý arqyly eki taraptyń da ishki túıtkilin jaryp shyǵarý – úlken óner. Bul sheberlikti meńgerý úshin zańnan bólek, psıhologııa, kommýnıkasııa, mádenıettaný sekildi salalarda da bilim bolýǵa tıis.
Symbat Shákirovtiń aıtýynsha, medıasııa – qylmystyq ádilet júıesiniń de tepe-teńdigin saqtap turatyn tetik. Munda basty ról – jábirlenýshi men quqyq buzýshyǵa beriledi. Ekeýara tikeleı kezdesý arqyly zardap shekken adam keshirim berip, qylmysker jasaǵan isine ókinetinin shynaıy jetkizedi. Osy arqyly eki tarap ta ózara jan dúnıesin jeńildetedi. Bul – shynaıy keshirim men áleýmettik saýyǵýǵa bastar jol.
«Biz zańnan emes, ádepten attamaıtyn qoǵam qurýymyz kerek», deıdi fılosof.
Qazaqta «Týra bıde týǵan joq» degen támsil bar. Bul – ádilet pen ardyń almasyndaı ótkir tujyrym. Kezinde Qaz daýysty Qazybek, Tóle bı, Áıteke syndy bıler aıtqan kesimdi sóz halyqtyń júreginde zańnan bıik uǵym bolyp sińdi. Búgingi zamanda sol rýh pen parasatty sot reformalary arqyly qaıta jańǵyrtý – ýaqyttyń talaby, qoǵamnyń úni. Al sot reformalarynyń basty maqsaty – azamattardyń ádiletke qol jetkizýin ońaılatyp, sotqa degen senimdi arttyrý. Jańa ózgerister men zamanaýı tetikter – quqyqtyq mádenıetti jetildirýdiń naqty qadamy. Sýdıanyń jaýapkershiligi, prosestiń ashyqtyǵy men tıimdiligi, balama sheshim joldarynyń damýy – bári de qoǵamdaǵy turaqtylyq pen zań ústemdigin qamtamasyz etedi. Aq pen qarany ajyratar ádildik jolynda Femıda beınesi tek sımvol emes, adal tóreliktiń aıǵaǵyna aınalýǵa tıis.
