Sýretti túsirgen – Mádı Ǵubaıdýllın
Aıtqalı aǵamyzdyń esimin bala kúnimizde baspasóz betinen jıi kóretinbiz. Ádette qalamger óleń ólkesine, ádebıet álemine jańa qadam basqan jas órenderdiń tyrnaqaldy shyǵarmalaryn taldap, jaqsy úrdiske qýanyp, aq jol tilep jatýshy edi. Bul aqyn aǵamyzdyń Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda Kórkem ádebıetti nasıhattaý bıýrosynyń Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Atyraý, Mańǵystaý oblystaryndaǵy ýákili qyzmetinde júrgen kezi bolsa kerek. Aqjaıyq óńirinde búginde tanymal bolǵan qalamgerlerdiń arasynda Aıtqalı aqynnyń batasyn almaǵany kemde-kem shyǵar.
Keıin aqynnyń ózin de kórdik: mańdaıynan keri qaıyra taraǵan uzyn shashy ıyǵyna tógiletin, kıimdi asa talǵap kıetin Aıtqalı Nárikov Oljas Súleımenov aıtatyn «Poet krasıvym doljen byt, kak Bog» (Aqyn Táńiri tárizdi sulý bolýy kerek) degen ereksheliktiń etalonyndaı kórinetin.
Aıtekeń 1940 jyly Tasqala aýdanyndaǵy Oıan aýylynda dúnıege kelgen. Esin bilmeı jatyp bastalǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta ákesi qan maıdanǵa attandy. Ol qabyrǵasy qatpaı jatyp elmen birge qıyndyq kórdi, eńbekke aralasty.
«Alǵa qaraı basyp kelem nyq qadam,
Daýyldarǵa arqa tosyp yqtaman.
Áke, óziń ot keshýge ketkende,
Sábı ekem qyrqynan da shyqpaǵan.
Ol jyldardyń bilip óstim mán-jaıyn,
(Júrekte jyr, kómeıimde án daıyn).
Bir sıpar dep seniń alaqanyńdy,
Ańsap kele jatyr áli mańdaıym...» dep jyrlaǵan jetim uldyń ómiri sol kezdegi myńdaǵan, mıllıondaǵan janǵa ortaq taǵdyr bolatyn.
HH ǵasyrdyń adamzat basyna úıirgen zobalańyn kórip shyqqan osy urpaqqa ortaq bir qasıet bar – baqytyn adal eńbekten izdeıdi, ózi turǵan jerin turaqty etýge tyrysady. Aıtqalı aǵa da sondaı: onyń uzaq ǵumyryndaǵy ǵıbrat – tynymsyz eńbek etý, Qudaı bergen qabiletti qolynan qalamy túskenshe el ıgiligine jaratý. Aqynnyń áli kúnge deıin sergek sanasy, jyl saıyn oqyrmanǵa jańa kitap usynýy dál osy Jaratqan aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinýinen bolsa kerek.
«Bireýlerge mansap qaıǵy, mal qaıǵy,
Jalǵan tirlik jan bitkendi jalmaıdy.
Urpaǵyma baılyq tastap ketpeımin,
Aramyzdy jazǵandarym jalǵaıdy», deıdi aqyn.
Aıtqalı Nárikovtiń tyrnaqaldy týyndylary jas aqyndardyń «Jas kerýen» ujymdyq jınaǵynda 1969 jyly jarııalanǵan eken. Odan beri avtordyń «Kók maısa», «Samal», «Saǵynysh», «Jyldar jańǵyryǵy», «Men – maıdanger ulymyn», «Oıshyldyń ósken ortasy», «Oı men soı», «Jaqsylar júrer jadymda» sekildi kitaptary óleńsúıer qaýymnyń qolyna tıip, óz baǵasyn aldy. «Aqyndar provınsııada týyp, astanada óledi» degen qaǵıdany joqqa shyǵaryp, ómir boıy týǵan jerinen irgesin ajyratqan joq.
Jalpy, Aqjaıyq óńirindegi keıingi qazaq ádebıetiniń qalyptasý tarıhy – nazar aýdarýǵa turarlyq taqyryp. 1932 jyly Oral qalasynda Qazaqtyń ekinshi pedagogıkalyq ınstıtýty ashylǵan kezde Almatydan arnaıy jiberilgen jas maman Qajym Jumalıevke qazaq jazýshylar uıymynyń óńirdegi ókili bolyp, qazaq ádebıetin damytý, jazýǵa ebi bar jastardy uıymdastyryp, shyǵarmashylyqqa baýlý mindettelgen eken. Bolashaq akademık bul tapsyrmany asyra oryndaǵan: 30-jyldary Oral qalasyndaǵy ádebı dúmpý tańǵalarlyq: Qasym Amanjolov, Abdolla Jumaǵalıev, Járdem Tilekov, Hamıt Erǵalıev, Saǵynǵalı Seıitov, Qýan Tastaıbekov, Batyr Qydyrnııazov, t.b. qalamgerler dál osy dúrmekten dúrkirep shyqqan. Al Aqjaıyq óńirindegi dál osyndaı ádebı jarylys Aıtqalı aǵanyń kezinde boldy desek, qatelespeımiz: Janǵalı Nábıýllın, Saǵat Ábdýǵalıev, Janǵalı Myrzalıev, Amangeldi Shahın, Darıǵa Mushtanova, Uldaı Sarıeva, Ǵaısaǵalı Seıtaq...
Aıtqalı Nárikovtiń taǵy bir qasıeti – óz shyǵarmasyn jazýmen ǵana shektelgen joq. Qalamger Yǵylman Shórekuly aıtqan «El qamyn jegen erlerdiń sóz bilgen janda qaqy bar» degen qaǵıdasyn da umytpady. El ishindegi eńbek adamdary, soǵys ardagerleri týraly derekti taqyrypqa qalam terbedi. Onyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qaharmandary, Keńes Odaǵynyń batyry atanǵan Mıhaıl (Bıesh) Abdolov pen Sadyq Jaqsyǵulov týraly jınaqtary, eńbek ardageri Násipqalı Qaıyrqomov jaıynda «Úlken úıdiń ıesi», «Dala darabozy» atty qos kitaby – qalamgerdiń áleýmettik paryzyn óteýi sııaqty kórinedi.
Bir táýiri, el úshin etken eńbek umytylmaıdy ǵoı. Jazýshylar odaǵy men Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, «Alash» halyqaralyq ádebı syılyǵynyń, «Talant» halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty, «Eren eńbegi úshin», «Qadyr Myrza Áli» medaldarynyń ıegeri, Mádenıet salasynyń úzdigi, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, Oral qalasy jáne Tasqala aýdanynyń qurmetti azamaty atanǵan Aıtqalı Nuryshqalıulyna týǵan jeri bıyl erekshe qurmet kórsetti. Juban Moldaǵalıev atyndaǵy oblystyq ortalyq ámbebap ǵylymı kitaphana aqynnyń búkil shyǵarmashylyq ǵumyryn qamtıtyn derekti fılm daıyndap, «Tarylmaıdy óleńdegi órisim» atty kitap kórmesin uıymdastyrdy. «Jelmaıa jyldar jemisi» atty ádistemelik bıblıografııalyq kómekshi qural jaryq kórdi. Aıtqalı aǵanyń týǵan jeri – Tasqala aýdanynda da mereıtoılyq is-sharalar shoǵyry ótti. Onyń ishinde aıta qalarlyǵy – Oıan aýylyndaǵy orta mektepte ashylǵan qalamger atyndaǵy kabınet jáne alǵash ret uıymdastyrylǵan Aıtqalı Nárikov oqýlary der edik.
Qazaq ádebıetiniń Aqjaıyq óńirindegi aqsaqalyn óńir basshysy Narıman Tóreǵalıuly da arnaıy qabyldap, laıyqty qurmet kórsetti. Al oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy uıymdastyrǵan «Qalamger ǵumyr» atty shyǵarmashylyq kesh mereıtoılyq is-sharalardyń shyńy boldy. Bul keshke Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ǵalym Qalıbekuly, Aqtóbe qalasynan aqyn Baýyrjan Qurmanqulov, Mańǵystaý oblysynan aqyn Ǵalym Árip arnaıy kelip, qalamgerdiń qýanyshyn bólisti. Ádebı sazdy keshte aqyn ǵumyrynyń barlyq kezeńi qamtylǵan sahnalyq kórinister qoıyldy. Bul kúni sahna tórine kóterilgen aqynnyń ózi de eline ystyq yqylasyn óleńmen jetkizdi.
«Qońyraýmyn shyǵaratyn qońyr ún,
Sergektikten jańylmaıdy kóńilim.
Toı izdemeı, oı izdeýmen óreli,
О́tip kele jatyr meniń ómirim.
Qanaǵat qyp bar nársege qoldaǵy,
Júrgen janmyn, kópke málim ol jaǵy.
Urpaqtarym, menen baılyq kútpeńder,
Jurt oqıtyn jyr qaldyrsam bolǵany!» –
deıdi aqyn. Bul – onyń aq júreginen shyqqan aqıqat sóz.
Batys Qazaqstan oblysy
