«Joshynyń» joryǵy

Áńgimeni áriden bas­taıyq. 60-jyldary jıi aıtyl­ǵan «qazaqta dombyra men qobyzdan ózge mýzykalyq aspap bolmaǵan» degen jańsaq pikirdi Otyrarda júrgizil­gen qazba jumystarynyń nátıjesi joqqa shyǵardy. О́nertanýshy Bolat Sarybaev bastaǵan ǵalymdar sol joly úrmeli aspap – úskirikti taýyp, mýzykalyq aınalymǵa engizdi. Artynsha Nurǵısa Tilendıevtiń yjdaǵatymen «Otyrar sazy» orkestri qurylyp, eski zamandaǵy aspaptar sahna tórinde sóıleı jóneldi. Sonda Bolat Sarybaev jıyrmadan asa aspapty halyq aýyz ádebıetinde saqtalǵan derekterge súıene otyryp izdep tapty. Aıtalyq, Alpamys batyr jyryn­daǵy myna úzindige nazar aýdaraıyq:

«Kerneı-syrnaı tarttyryp,

Dańǵyra-dabyl qaqtyryp,

Baryp tústi Alpamys,

Qarakóz aıym úıine».

Osyndaǵy kerneı, syrnaı, dańǵyra, dabyl syndy aspaptar tildik qoldanysymyzda saqtalyp qalsa kerek. Alaı­da el ónerine adal aza­mat­tar arqasynda ol mu­ralar dáýir qumsaǵatynan arshylyp shyqty. Jurt aýzynda saqtalǵan áńgimelerdiń parqyna súıene kele, as­paptardyń sıpaty qaıta ja­saldy.

Qyryq qulash qudyqqa tastalǵan qaýǵa sııaqty qandaı bolsyn derekti ótkenniń tereńinen búgingi kúnniń keńistigine alyp shyǵatyn jumysqa etnograf Aqseleý Seıdimbek túsinikteme beredi. «Qazaqtyń kúı óneri» monografııasynda ol bul izdenistiń ishki tanym men ıntýısııaǵa negizdelgenin ashyp aıtady: «Mýzykalyq muranyń dúnıege kelgen qalpynda dybystalýy túpnusqalyq mýzyka dep esepteletini sııaqty, sol túpnusqalyq mýzyka týra­ly ony týyndatýshylardyń uǵym-túsinigi men emosııalyq-estetıkalyq áseri de túp­nusqalyq jorý bolyp sanalady». Demek mýzyka tek dybys emes, tanym men túısikke qurylǵan kod.

Shetelderge «Joshy qazaq national group» bolyp tanylǵan ujym – sol kodty izdeýshi, ony qaıta oıatýshy rýhanı rekonstrýktorlar. Bolat Sarybaev atyndaǵy mýzeıden qurylǵan bul ujym alǵashqy kúnnen bastap halyq jadyndaǵy arhetıpti sazdy qaıta tiriltýdi maqsat tutty. Qazirgi tańda ansambl quramynda sazsyrnaı, messyrnaı, buǵyshaq, adyrna, barbyt, kerneı, dabyl sekildi kóne aspaptar tolyqqandy mýzykalyq ortada ún qatyp tur. Bul – jaı ǵana dybysty qalpyna keltirý emes, ulttyń umytylǵan úndik jadyn oıatý, jańǵyrtý.

Top jetekshisi ári Astana qalasy mádenı-tarıhı mu­ralar men eskertkishterdi saqtaý ortalyǵynyń basshysy Baıandy Saharııauly ulttyq ansamblge memleket tarapynan úlken qoldaý jasalǵanyn aıtady. «Osydan bir jyl buryn ujymnyń eńbegin erekshe baǵalaǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva elordamyzda ózgelerge úlgi bolarlyqtaı ulttyq tanymdyq ortalyqtyń bolýy kerektigin aıtqan bolatyn. Kóp uzamaı Astana qalasy ákimdiginiń qoldaýymen qalalyq mádenıet basqarmasy «Birlesken murajaılar dıreksııasy» janynan «Ulttyq óner murajaıy» bólimi quryldy. Osy bólim negizinde ónerpazdarymyzdyń shaby­tyn sharyqtatyp, sheber qol­daryn uzartý maqsatynda ornalasatyn ǵımarattan bastap, materıaldyq tehnıkalyq bazasy tolyq qamtamasyz etildi. Qazirgi tańda óner ujymyna barlyq jaǵdaı jasaldy deýge bolady», deıdi ol.

«Joshy qazaq national group-tyń» múshesi ári ıdeıalyq bas­tamashysy – mýzykatanýshy, mýltı-ınstrýmentalıst Azamat Baqııa. Ol – óner men sheberlikti ushtastyra bilgen izdenimpaz tulǵa. Azamattyń aıtýynsha, qazaqta 120-dan astam mýzykalyq aspap túri bolǵan. Bir ǵana dombyranyń bes ishekti «barbyt» Ketbuǵanyń dombyrasyna qorǵasyn quıylmaı turǵandaǵy úlgisi bolýy bek múmkin.

Ansambl quramyn­da­ǵy­lar tek oryndaýshylar emes, árqaısysy – aspap jasaýshy sheberler. Olardyń shyǵarmashylyq zerthanasynda aspaptar tek bir ǵana úlgide jasalmaıdy. Regıstrlik jiktemege – ıaǵnı dybys dıapazonyna qaraı suryptalyp, túrli kólem men qurylymda daıyndalady. Basqa elderde bul qaǵıdatqa sáıkes bas, alt, soprano, pıkkolo syndy mýzykalyq ataýlar qoldanylady. Al qazaqta bul dybystyq aıyrmashylyq burynnan bar dástúrli ataý­larmen sabaqtasyp ketken. Olardy batyrlar jyrynan, kóne ańyzdardan, turmystyq qoldanystan kezdestirýge bolady.

«Joshylyqtar» ulttyq aspaptardy tek kásibı ortada ǵana damytý jetkiliksiz ekenin aıtady. «Kásibı bilimmen qatar, halyq arasyndaǵy taralý máselesin de umytpaýymyz kerek. Eger belgili bir aspap tek oqý orny arqyly ǵana damıtyn bolsa, ol tek úlken qalalarmen shektelip qalýy múmkin. Mysaly, dombyra – halyqtyq aspap. Kóptegen aýyldarda ony konservatorııa bitirmegen, biraq sheber oryndaýshylar oınaıdy. Sol uǵymdy basqa da kóne aspaptarǵa qoldanýymyz qajet. Iаǵnı kásibı úlgisinen bólek, qoldanýǵa yńǵaıly, halyqtyq úlgidegi nusqalar qatar júrýi kerek», deıdi A.Baqııa.

Osy maqsatta sazsyr­naı­dyń balalar men eresekterge arnalǵan qarapaıym úlgileri de ázirlengen kóri­ne­di. Onyń qaǵıdaty óte jeńil: qara (jabyq) jáne aq (ashyq) núktelerdi saýsaqpen basý arqyly dybys shyǵarý. Bul tásil balalardyń motorıkasyn, tynys alý qabiletin ǵana emes, ulttyq bolmysty qabyldaýyn da damytady.

Ádette, aspap jasaıtyn halyq sheberleri ózin kásibı maman retinde moıyn­da­maı jatady. Ansambl múshe­leri bul – jańsaq túsinik deıdi. «Olar – dástúr saq­­taýshylary. Biz kásibı bilimge deıin jetkenshe, sol kisiler osy aspaptardy umyt­­tyrmaı jet­kizdi. Demek olardyń eń­begi – asa mańyzdy ári jo­ǵary baǵalanýǵa tıis», deıdi mýzykanttar.

Ulttyq únniń bolmysy tek mýzykada ǵana emes, ta­bıǵatpen úndestikte de baı­­qalady. Sonyń bir mysaly – sazsyrnaıdyń ular qus únine sáıkes jasalǵan nusqasy. Azamat Baqııa bul aspapty jasaý úshin aldymen ular qustyń únin taspaǵa jazyp alady. Sosyn sol únge sáıkes dybysty shyǵaratyn sazsyrnaı úlgisin jasaıdy. «Bul aspapty tek Ulytaýdyń sazbalshyǵynan jasaýǵa bolady. Áıtpese úni shyqpaıdy», – deıdi sheber. Ol birneshe aspapty arsha butaqtaryna ilip qoıǵan. Keıin jeldiń lebimen aspaptan ular únine uqsaıtyn áýez shyǵyp, aınalaǵa tabıǵı áýen taraıdy. Bul – tek ekologııalyq nemese kórkem joba emes, rýhanı rámiz. О́ıtkeni ular – halqymyz úshin kıeli qus. El arasynda sońǵy jyldary Ulytaýǵa qaıta oralǵany týraly derek tarady. Muny ulttyń óz rýhyna qaıta oralýynyń jaqsy ısharasy dep uǵynýǵa da bolady.

Bul – jaı ǵana eksperıment emes, ulttyń tabıǵatpen, bolmyspen rýhanı úndestigin dáleldeıtin tereń rámiz. Ansambl kóne murany tek mýzeılik jádiger kúıinde qaldyrmaı, ony búgingi qoǵammen úndes ómirsheń mádenıetke aınaldyrýdy maqsat etip otyr. Olar ǵa­syr­lar boıy terbelip jetken saryndy qaıta tiriltip, ha­lyqty túp tamyrymen qaıta qaýyshtyrǵysy keledi. Osy muratpen «Joshylyq» saz jaýyngerleri Qytaı, Reseı, Túrkııa, Qatar jáne Afrıka elderine óner joryǵyn jasap úlgerdi. Endi keleshekte Altyn ordanyń arystan qaǵany sekildi jahannyń nazaryn túrki mádenıetine batyl aýdarmaq.