Aýǵanda bolǵan barlaýshy

Soǵystyń aty – soǵys, ol adamzatqa tek qasiret ákeletinimen ǵana belgili. Al soǵystyń saldaryn barynsha azaıtý úshin adamdar túrli amalǵa barady. Sonaý 1979 jyldyń jeltoqsan aıynda ınternasıonaldyq boryshtaryn óteý maqsatymen Aýǵanstanǵa Qazaqstannan talaı adam attandy. Olardyń bári de qoldaryna qarý ustaǵan, ústerine forma kıgen áskerıler retinde esepteldi. Biraq solardyń arasynda basshylyq qana biletin, ózge eshkim júris-turysynan da syr tartyp seze almaıtyn barlaýshylar boldy. Olardyń Aýǵanstanda kórsetken erlikteri qalaı, qaıtip júzege asqanyn ekiniń biri bile bermeıdi. Mine, osyǵan oraı qanquıly soǵysta tek jaýmen shaıqasyp qana qoımaı, olardyń qarsylyǵyn qaıtarý men qaýiptiń negizgi kózin qurtý úshin astyrtyn amaldarǵa barǵan syrtqy barlaý ardageriniń asqan erligi týraly az-kem áńgime qozǵaýdy jón kórdik. Al jalpy Aýǵanstandaǵy soǵysqa Qazaqstannyń kóptegen syrtqy barlaý qyzmetkerleri qatysyp, elge abyroımen oraldy. Joǵaryda ataǵanymyzdaı, olardyń birqatary áli de min­detterin atqarýdy jalǵas­tyryp jatsa, endi biri qurmetti demalysta júr. Demek, zeınetke shyqqan keıbir syrtqy barlaý ardagerlerin atap ótýge ábden bolady. Máselen, olar­dyń qatarynda polkovnıkter Toqtarhan Kúzembaev, Ábdiǵapar Mırmanov, Tóleýhan Boqajanov, Qabdolla Bekjanov, Talǵat Ámir­ǵalıev pen podpolkovnık Oleg Grıshechkın bar. Atal­ǵan barlaýshylarymyz kór­setken erlikteri úshin KSRO jáne Aýǵanstannyń orden, medaldarymen marapattalǵan. Osy ardagerlerdiń qaı-qaı­sysyn bolmasyn jeke dara alyp, aýǵan soǵysyndaǵy is-áreketterin baıandaý arqyly sol bir qasiretti ýaqyttyń tarıhy da túzilmek. Sondyqtan biz, aldymen, aýǵan soǵysynda qajetti naqty aqparattardy alý, banda qurylymdarynyń shoǵyrlanǵan kózi qaı jerde ekendigin týra anyqtaý, joıý nemese olardyń qataryna jansyz enip, múmkindiginshe halyqtyq ókimet jaǵyna tartý sekildi qupııa da asa qaýipti mindetterdi at­qarǵan Ábdiǵapar Mırmanovtyń áskerı tapsyrmalardy oryndaý kezinde kórsetken batyrlyǵy men tapqyrlyǵyn pash etpekpiz. Ol kezde, ıaǵnı 1986 jyly Ábekeń Taldyqorǵan oblysy boıynsha Qaz KSR MQK basqarmasy barlaý bóliminiń bastyǵy bolyp jumys istep júrgen edi. Sodan bir kúni ony Máskeýge shaqyrtty. Jalǵyz bul emes, odaq boıynsha barlyǵy 17 adam KSRO MQK Birinshi Bas basqarmasyna (syrtqy barlaý) jınaldy. Olar­dyń barlyǵy da qatardaǵy MQK jaı qyzmetkerleri emes, saıdyń tasyndaı iriktelgen MQK basqarmasy bastyqtarynyń oryn­basarlary men asa mańyzdy bólim jetekshileri-tuǵyn. Sóıtse bularǵa tańdaý tekke túspegen: ınternasıonaldyq boryshtaryn óteý úshin Aýǵanstanǵa baratyndary belgili boldy. Al ol kezdegi soǵys órtine sharpylǵan Aýǵanstandaǵy jaǵdaı qandaı ekeni aıtpasa da túsinikti edi. Ahýal qıyndap bara jatqan shaq. KSRO bıligine jaýdyń qarsylasqan jasaqtaryn joıýdyń bir amalyn tabý kerek boldy. Soǵysta bul mindetti oryndaýdyń ońaı emestigi belgili. Qarsylasqan jaýdyń da astyrtyn barlaý júrgizýde qarap otyrmaıtyny ras. Demek, bul jolǵy attanatyn top barlyq talapqa jaýap beretin, asqan daıyndyqtan ótken, «sen tur, men ataıyn» deıtindeı qaıtpas qaısar ǵana emes, asa eptilik pen kez kelgen tyǵyryqtan shyǵýdyń amalyn taba alatyn tapqyrlyq, biliktiliktiń ıesi bolýy kerek. Sondyqtan atalǵan topqa arnaıy daıyndyq júrgizilip, eń aldymen, sol eldiń tilin bilý úıretiledi. Sodan ábden daıyndalyp, qıyn da, qaýipti tapsyrmany oryndaýǵa daıyn degen kezde barlaý toby shekaraǵa attandy. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, syrt kózge olardyń bári de áskerı adamdar bolatyn. О́zderine laqap esimder taǵyldy. Ábekeń bolsa, ekonomıkalyq ókildiktiń jaı qatardaǵy ınjener-jóndeýshisi bolyp ótti. Degenmen,  Aýǵanstanda KSRO-nyń keńesshileri bolatyn. Jergilikti jerlerde olardy «mýshaverler» dep atapty. Mundaı keńesshilerdi MQK, IIM, Qorǵanys mınıstrlikteri ustady. Árıne, partııa, komsomol tarapynan da keńesshilerdiń bolǵany anyq. Soǵan sáıkes atalǵan top baǵyt alǵan Farıab provınsııasynda jalpy basshylyqty MQK qolyna alǵan 31 keńesshi bolyp, solardyń qataryna Ábdiǵapar da qosyldy. Kórinip turǵan jaýdyń ja­ǵasynan alyp atyp urý, urys dalasynda qasyq qanyń qalǵansha shaıqasý – naǵyz soǵystyń bir amaly ǵoı. Al munda basqan ár qadamyńdy ańdyp, tý syrtyńnan pyshaq uratyn, agent retinde kelip jasyryn oıran salatyn bandalar isi jergilikti beıbit turǵandar úshin de óte qaýipti edi. Sondyqtan qarapaıym kózge momaqan bolyp kórinetin bandalar tobynyń halyq sharýashylyǵyna nemese áskerı nysandarǵa daıyndalyp jatqan shabýyldary týraly aldyn ala aqparat alý óte joǵary baǵalandy. О́ıtkeni, 1987-1989 jyldary Farıab pro­vınsııasynyń aımaǵynda ǵana on myńnyń ústinde adamy bar 150 qarýly banda qurylymy bolǵan eken. Túrli baǵyttaǵy partııalardaǵy úsh myńnan asa adam bitimge kelmeıtinder bol­sa, tórt myńǵa tarta adam jaǵ­daıdyń artyn baǵýmen júr­gen. Sondyqtan kimniń-kim ekenin tap basa aıyrý da qıynǵa túsedi. Kúndiz qarapaıym sharýa bolyp júrgen jan, túnde bas keser bandaǵa aınalyp shyǵa keledi. Sóıtip, modjahedter qyshlaqtaǵy qarapaıym jandardy tonap, jıǵan-tergenderin tartyp áketip otyrady eken. Onymen qoımaı halyqtyq bıliktiń qarýly kúsh­teri nysandary men qala berse keńestik shekarashylarǵa qyr­ǵıdaı tıedi. Sondyqtan bul qarýly banda uıymdaryn taýyp, kózin qurtý ońaı sharýa emes edi. Farıab provınsııasynda jedel topty basqarǵan Á.Mırmanovqa asa aýyr mindettiń biri júkteldi. Alǵa qoıylǵan tapsyrmaǵa saı chekıstik-áskerı operasııany «Dar­band» dep ataǵan. Ondaǵy maq­sat – eshýaqytta bitimge kel­gisi kelmeıtin Saıd Alaýdın bas­­taǵan iri banda shoǵyryn joıý boldy. Banda quramynda kez kelgen sátte oıran salyp, qy­lysh sermer 250-deı atqaminer bol­ǵan. Onyń ústine olar atalǵan pro­vınsııadaǵy 15 qyshlaqty ýysynda ustap otyrǵan. Osyǵan oraı ár qyshlaqta modjahedterdiń óz adamdary bar dep eseptese, kez kel­gen ýaqytta olardyń sa­ny on ese ulǵaıyp shyǵa kelýi mú­m­­­­­­­kin eken. Demek, Áskerı ke­ń­­este S.Alaýdın bandasyn joıý jónindegi naqty sharalar jer­gilikti halyqtyń qamyn oılaýdan týyndaǵany sózsiz edi. Alaıda, S.Alaýdınniń aty jer jarǵanymen onyń dáp qaıda júretinin eshkim bilmedi. Soǵan saı ony ustaý da, onyń bandasyn tabý da múmkin bolmady. Degenmen, barlaýshylar qa­rap jatpaǵany jáne belgili. Agen­týralyq jedel sharalardyń arqasynda atalǵan bandanyń bir­qatar múshelerin arbaýǵa qol jetti. Arbalǵan agentter S.Alaý­dınniń naqty shtab ornyn aıtyp berdi. Biraq S.Alaýdın de óziniń basy altynǵa baǵalanǵanyn bilse kerek, turǵylyqty orynyn únemi ózgertip otyrdy. Tap basyp, ústinen túsý múmkin bolmady. Sodan aqyry úzdiksiz izdenýdiń arqasynda álgi banda basshysynyń keńestik shekarashylar qarýlanǵan qara tústi, sholaq AK avtomatyna orasan qy­zyǵýshylyǵy bar ekendigi týraly jasyryn habar jetedi. Bul Á.Mırmanov úshin «kókten izdegeni jerden tabylǵandaı» boldy. S.Alaýdın, tipti, sondaı avtomatty jeke ózi ustaǵysy kelip, ágárkı qaramaǵyndaǵy kim­de-kim ony taýyp ákelse, mol aqsha beretinin de aıtypty. «Suraǵanǵa izdegen» degendeı, Ábekeń oǵan «kómektesýdiń» jos­paryn qurady. Bul úshin polkovnık Á.Mır­manov avtomatty tabystaýdyń josparyn myqtap oılastyrdy. Oqtaýly myltyq bir kúni atylady deıdi. Sondyqtan barlaý­shylar shekarashy praporshık arqyly suralǵan avtomatty banda basshysyna «satqyzady». Unatqan qarýyn ońaı qolyna túsirgen S.Alaýdın máz bolyp qýanady. Tipti, esh kúdiktenbeıdi. Qaıda barsa da, tartymdy bol­ǵanymen ajal sebetin qarýdy sıpalap qoıyp, janynan tas­tamady. Barlaýshylar tap osyn­daı jaǵdaıdy kútken edi. Oı­laǵandary týra shyqty. Saǵyna «satyp» alǵan avtomaty óziniń, ıaǵnı Saıdtyń izin ańdyp, anyqtap «men mundalap» turdy. Onyń qaıda baryp, qaıda júretini de belgili boldy. Sóıtip, bir kúni Saıdtyń Turpahtý qyshlaǵyna baratyn ýaqyty keldi. Ol úshin jeke kúzetine laıyqtap onshaqty attylyny ertip, jolǵa shyǵady. Al álgi janynan tastamaıtyn AK avtomatynda barlaýshylar aldyn ala ornatqan radıomaıak onyń qalaı qaraı baǵyt alyp, qaı jerde ketip bara jatqanynan belgi berip turdy. Negizgi bar syr osynda edi. Budan keıingi jaǵdaı tehnıka isine berildi. Ýaqtyly áýege kóterilgen qos «Mı-24» tikushaqtary radıomaıak belgisi boıynsha jele jorytyp bara jatqan bandalardyń týra ústinen shyqty. Bandalar jan-jaqqa taraqandaı bytyraı qashty. Biraq S.Alaýdın qoltyǵyndaǵy radıomaıak «men mundalap» qoımaı qoıdy. Sol tusqa qos tikushaqtan birdeı jaýdyrylǵan oqtan Saıd Alaýdın qutyla almady. Tabanda jer jastandy. Qalǵandary da oqqa ushty. Artynsha barlaýshylar «Darband» josparynyń ekinshi bólimine kóshti. О́ıtkeni, atynan at úrketin Alaýdın ól­genimen bandanyń negizgi toby, qarý-jaraqtyń iri qoımalary Darband qyshlaǵy aımaǵynyń bir bekinisinde qalǵany anyq. Al ol tusqa ótýdiń ózi tipten qaýipti bolatyn. Sondyqtan Saıdtyń óliminen banda músheleriniń alǵashqyda eseńgirep, abdyrap qalǵan sátin utqyr paıdalana bilgen barlaýshylar agentýra men senimdi baılanystar arqyly bandalardyń aıasyndaǵy bir beketti áp-sátte aldap-sýlap qaratyp aldy. Álgi satylǵan bandalar keńestik shekarashylardyń motorlandyrylǵan tobyna jol ashyp berdi. Sonyń arqasynda bandanyń shoǵyryna tutqıyldan tıgen provınsııadaǵy halyq bı­liginiń qarýly kúshteri aı­qasqa attandap kirisedi. Saıd Alaýdınniń bekinisin basyp alý tabany kú­rek­teı bes saǵatqa sozyldy. Aqy­ry keskilesken shaıqasta ban­dalardyń kózi tolyqtaı joıylyp, úlken kólemde qarý-jaraq pen oq-dáriler jáne baǵaly zattar men azyq-túlik alyndy. Baǵaly zattar men azyq-túlik sol jerde-aq jergilikti turǵyndarǵa tabys­taldy. Iá, tam-tumdap jınalǵan bar­laý qyzmetiniń aqparattary qashanda bir sheshimge kelýde qundy ekeni daýsyz. Biraq qarsy jaqtyń da qarap jatpaıtyndyǵyn oılasań, tek ozyq barlaý isi ǵana belgili bir kútken nátıje beretini sózsiz. Sondyqtan aýǵan soǵysynda, kóbine, tolyqqandy alynǵan barlaý aqparattary ǵana iske asqan kórinedi. Al keı jaǵdaıda, ókinishke qaraı, barlaý qyzmetiniń anyqtyǵyna saı júrgizilgen jedel sharalar esh nátıjesin de bermegeni jasyryn emes. Kórsetilgen bandalar shoǵyrlanǵan jerge kelgen qarýlanǵan top olardyń ornyn sıpap qalǵandary da bar. О́ıtkeni, modjahedter de halyq bıligi organdarynda ózderiniń agentterin ustaǵan. Sonymen qa­tar, týysqandar men jaı jaq­tasýshylardyń da keıde sóz ta­sıtyndyǵyn eskergen jón. Al arnaıy daıyndyqtan ótip, aýǵan­ǵa barǵan Ábekeń toby mu­nyń bárin aldyn ala eskergen edi. Tyńǵylyqty daıyndyqtan ót­kendigi óz nátıjesin berdi. Jalpy, endi ashyǵyn aıtar bolsaq, modjahedter paıdalanatyn qarýlar da tegin emes edi. Olarda, tipti, ári-berli alyp júrýge yńǵaıly áýe-zymyran kesheni de bolǵany jasyryn emes. Biraq oǵan kóbine ame­rıkalyq «Stınger» túrine uqsas aǵylshyndyq «Bloýpaıp» qorek kózi qajet edi. Osyny jaqsy biletin Kabýldaǵy KSRO MQK ókildigi Aýǵanstandaǵy barlyq jedel toptarǵa atalǵan qorek kózin qalaıda qolǵa túsirýdi tapsyrdy. Ony keńes jaǵy qolǵa túsirse banda tobyna áýe-zymyran keshenin tolyqtaı kúshinde paıdalaný armanǵa aınalyp qala bermek. Osyndaı tapsyrmany oryndaý úshin barlaýshylar attyly sarbazdar áreketin utymdy paıdalana bildi. Otqa oranǵan Farıab provın­sııasyndaǵy Sarandoe (mılısııa), Ulttyq polkteri sekildi qarýly bólimshelerdiń ishinen, ásirese, Memlekettik qaýipsizdik mınıstrliginiń MQM basqarmasy aıryqsha qýatty edi. Onyń jeke quramy 1992 adamnan turdy. Sol sııaqty MQM janynda qaraýynda BTR-lar men artıllerııasy bar eki jedel batalon boldy. Buǵan qosa álgi jedel batalonnyń quramyna attyly vzvodtar endi. Mine, osy attyly áskerıler qarý-jaraq tasymaldaıtyn kóshterdiń jolyn kesýde erekshe kózge tústi. Tipti, barlaýshylar olardy «jalǵan bandalar» rólinde kórsetýge de paıdalana bildi. Al bul jedel qımyldaıtyn attyly sarbazdar, rasynda, ja­syryn qyzmet etti. Olar óz úı­lerinde turyp, beıbit adamdardyń turmysyn keshti. Árqaısysynyń qoldarynda yqsham radıostan­sa boldy, jeke qarýmen qamtamasyz etildi. Sondyqtan kez kelgen ýa­qytta MQM basshylyǵynyń sha­qyrtýy boıynsha áskerı tapsyrmany oryndaý úshin jedel jetip otyrdy. Mine, osy sarbazdardyń paıdaly joryqtarynyń bárin aıtpaǵanda, bir ǵana 1987 jylǵy 11 modjahed qaraýyldaǵan kóshti qolǵa túsirgeniniń ózi qundy boldy. Sóıtse, álgi 11 modjahed asa mańyzdy tapsyrmany oryndaý úshin taý-tastyń, jyqpyl-jyq­­pyldyń arasymen kóshti kózge túsirmeı alyp barady eken. Alaıda, olar qanshalyqty ja­syryn qımyldaǵanymen Á.Mırmanov barlaýy bilip qoıǵan ǵoı. Sóıtip, attyly sarbazdar oılamaǵan tustan olardyń jolyn kesti. Kósh tolǵan qarý-jaraq eken. Onan da eń mańyzdysy, chekıster qolǵa túsirýdi tapsyrǵan, joǵaryda atalǵan sheteldik mamandar daıyndaǵan aǵylshyndyq «Bloýpaıp» qorek kózderi osy kóshte eken. Ony olar bitimge kelýden múlde bas tartqan Ismaıl bandasy ornalasqan Qaısar qyshlaǵyna alyp bara jatypty. Amal ne, bandalar zaryǵa tosyp otyrǵan qarý-jaraqtarynan osylaısha qapyda aıyrylyp tyndy. Al bul syrtqy barlaý qyzmetkerleriniń mindetterin talapqa saı oryndaýdyń bir kórinisi ǵana edi. Jedel toptyń múshelerine urys alańyna tikeleı qatysýǵa ruqsat etilmeıtini belgili. Biraq, Ábekeń aıtýyna qaraǵanda, ondaı tyıym áriptesteriniń aldynda – aýǵandyqtardyń «mýshaverler» týraly bedeline nuqsan keltirý ábden múmkin edi. Bul týraly О́kildiktiń jetekshilerine de belgili bolatyn. Sondyqtan Ábekeńniń ózderine bekitilgen tapsyrmalardy jerine jetkize oryndaý úshin, sol istiń basy-qasynda tikeleı júrip, jedel qyzmette kózdelgen baǵytqa aýǵandyqtardy úıretýmen bolǵan. Osyndaı mańyzdy tapsyrmalardyń biri retinde jedel toptyń aldyna bandalardyń arasyndaǵy sheteldik keńesshilerdi ustaý júkteledi. Ásirese, iri banda toptarynda pákistandyq keńesshiler kóp júrgen. Osyǵan baılanys­ty modjahedterdiń basym toby Pákistannyń Peshavar aýdanynda arnaıy daıyndyqtan ótetin. Sol daıyndyqtan ótken soń shaı­­qasqa túsetin oryndaryna óz­derin daıyndaǵan sheteldik ma­mandardyń jeteginde keletin. Birde osyndaı daıyndyqtan ótken modjahedterdi bastap alyp kele jatqan top qolǵa tústi. Sóıtse, bandanyń keńesshisi Alen Gıon atty fransýz eken. Qa­pyda qolǵa túsken sheteldik tyńshy da berile qoısyn ba, belgili bir gazet tilshisimin dep bet baqtyrmapty. Alaıda, ol da pende ǵoı, shyndyqty jasyra almasa kerek. Artynan bul jedel sharanyń nátıjesi aıtarlyqtaı kómegin berdi. Sonyń arqasynda alynbas qamaldaı bolyp júrgen Rasýl Pahlovonnyń aǵasyn MQM arqyly arbaýǵa qol jetip, inisi bastaǵan banda tobyn halyqtyq ókimet jaǵyna tartýǵa múmkindik berdi. Al bul kezde álgi sheteldik keńesshi bandanyń quramynda Á.Mırmanovtyń aıtqanyn qalt etpeı oryndap júrdi. Mine, osylaısha aýǵan soǵy­synda syrtqy barlaý qyzmetiniń barlaýshylary tapsyrmany oryndaýda mindetterine saı qo­maqty úles qosqany sózsiz. Mundaı jedel tapsyrmalardy oryndaýda bizdiń keıipkerimiz polkovnık Á.Mırmanovtyń da eńbegi zor bolǵandyǵy jáne anyq. Ábdiǵapar Dosekeıuly 1941 jyly Qostanaı oblysynyń Semıozer aýdanynda týǵan. Reseıdiń Rostov qalasyndaǵy mashına qurylys ıns­tıtýtyn bitirgen soń, ınjener-konstrýktor bolyp jumys istep júredi. Sóıtip, zaýyttyń ozat jumysshysy bolyp júrgende oǵan chıkıstik qyzmetke barýǵa ótinish túsedi. Ábdiǵapar sózge kelmeıdi. Mine, sol kezden syrtqy barlaý qyz­metine ábden den qoıǵan ol shy­ǵys elderiniń kóbinde saparnamalarda bolyp, Aýǵanstanda ın­ternasıonaldyq boryshyn óte­di. Á.Mırmanov eki márte «Qy­zyl Juldyz» ordeni jáne bir­qatar úkimettik nagradalarmen, onyń ústine aýǵan halqynyń eki ordenimen de (I dárejeli «Jul­dyz» ben «Batyldyǵy úshin») marapattalǵan. Qazirgi kúni ol zeınetker ári naǵyz baqytty adam: eki uly, bes nemeresi jáne eki shó­beresiniń qyzyǵyna batyp otyr. Aýǵan soǵysyna qatysqan syrtqy barlaý ardageriniń zaıyby da qasynda, zeınetker. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».