Almatydan Taldyqorǵan qalasyna deıingi avtojoldyń jaıy belgili, odan ári qaraı Lepsini basyp ótetin Balqash kóline deıingi oıdym-oıdym 330 shaqyrymdyq eski jol demalýǵa attanǵandardyń kemi 4-5 saǵatyn alyp, daıyndyqsyz shyqqan kólikterdiń dóńgelegin jaryp, jergilikti halyqty da dińkeletip kelgen edi. Biz sońǵy shaqyrymdary salynyp jatqan taqtaıdaı tegis joldy jaıly, zamanaýı avtobýspen eki saǵatta júrip óttik. Jýrnalıst retinde ǵana emes, ózimizdi týrıst retinde de sezindirgen baspasóz týry Lepsi aýylyna burylatyn qıylysta, jańa avtojoldyń tusaýkeserinen bastaldy.
Otandyq týrıstik nysandardyń basty ondyǵyna kiretin Balqash kóliniń basqa jaǵalaýlardan aıyrmashylyǵy men artyqshylyǵy nede ekenin ózimiz de bile bermeıdi ekenbiz. Aıtalyq, uzyndyǵy 605 shaqyrymdyq, birneshe oblyspen shektesip jatqan kóldiń batys jaǵy tushy, shyǵys bóligi tuzdy, eshqashan sýy aralaspaıdy. Eni 9 shaqyrymnan bastalyp, keı jerinde 74 shaqyrymǵa deıin barady. Eki jaǵalaýyndaǵy sýdyń mıneraldyq quramynda úlken ózgeshelik bar, tipti qabyspaıdy, teńiz sýyndaı ashy emes.
Lepsi jaǵynan aınalasy shaqyrymdarǵa sozylǵan maqpal qumǵa malynǵan Balqashtyń basqalardan basty artyqshylyǵy – munda shomylý maýsymy erte, maýsym aıynan bastalyp, qyrkúıekke deıin jalǵasady. Taǵy bir aıyrmashylyǵy, tipti artyqshylyǵy – kóldiń sýy áýdem jerge deıin óte taıyz, tabany jumsaq, sýy tunyq bolǵandyqtan, kishkentaı balalarmen shomylý qaýipsiz. Qysqasy, qoldan jasap qoıǵandaı qolaıly jaǵdaı otbasymen demalatyndarǵa taptyrmaıtyn meken.
Balqashtyń ashy-tushy bóligi nege aralasyp ketpeıdi degen saýaldy ǵylymı turǵyda bylaı túsindirýge bolady. Kóldi uzyn Saryesik túbegi bólip jatyr. Eshqashan sýy aralasyp kórmegen Balqash týraly ertegige bergisiz ańyz, ápsana kóp. Sonyń biri mynadaı. Este joq erte zamandarda osy óńirde Balqash deıtin sıqyrshy qyzy Ileni baı- baǵlannyń balasyna uzatýdy kóksep júrgende, sulý Ile sińiri shyqqan kedeı Qaratabanmen qashyp ketedi. Ashý-yzaǵa býlyqqan sıqyrshy ekeýin de dýalap, eshqashan sýy qosylmaıtyn kólge aınaldyryp jibergen desedi.
Álemde kólemi jaǵynan on úshinshi orynda turǵan Balqash kóli jaǵalaýlarynda burynnan kele jatqan, jekemenshikke tıesili 16 demalys orny jumys isteıdi.
Geologter men geomarfologter dáıektegendeı, Ile, Qaratal, Lepsi, Aqsý syndy iri ózender quıatyn Balqash kóliniń 35 myń jyldyq tarıhy bar. Jyldyń tórt mezgilinde aınalasynan adam arylmaıtyn kóldi qysta balyq aýlaýshylar jetimsiretpeıdi. Eń bastysy, Jetisý oblysynyń basshylyǵy alty jaǵalaýdy jekemenshikke de, ınvestorǵa da bermeıtinin, halyqtyń ortaq ıgiligi úshin ustaıtynyn aıtyp otyr. Bos jaǵalaýlarǵa týrıster óz betinshe baryp, shatyryn tigip, qalaǵanynsha demalyp qaıta alady.
Buǵan deıin Jetisý halqyna joqshylyq kórsetpegen Balqash kóli nege úlken tabys kózine aınalyp, týrızmi ilgerileı qoımady desek, joǵaryda atap ótkendeı, basty kedergi joldyń nasharlyǵy edi. Endi bul túıin tolyǵymen tarqatyldy deýge bolady. Ekinshi úlken kedergi – osy ýaqytqa deıin kól aınalasyna, jaǵalaýǵa ınjenerlik-kommýnıkasııalyq jelilerdiń, jaryq pen sýdyń jetkilikti tartylmaýy. Bir sózben aıtqanda, Balqashtyń sýy jaqsy bolǵanymen, qyzmet kórsetý jaǵy nashar, tipti syn kótermeıdi.
Bul kúnderi Balqash kóline kólikpen baratyn jol eki ýchaskege bólinip, jańǵyrtý jumysy júrgizilip jatyr. Naqtylaı tússek, uzyndyǵy 27 shaqyrym «Lepsi – Balqash kóli» joly ótken jyly paıdalanýǵa berilse, «Almaty – О́skemen – Lepsi – Aqtoǵaı» avtojolynyń 35–110 shaqyrymy buǵan deıin josparlanǵanyndaı, asfalttyń tómengi jabynymen kólik qozǵalysy úshin endi ǵana ashyldy. Jol boıynda birneshe jerde sanıtarlyq torap pen aıaldama qarastyrylǵan. Oǵan qosa, jyl sońyna deıin Lepsi aýylynda zamanaýı jańa temir jol vokzalyn salý josparlanyp jatqan jaıy bar.
«Qazir 40 shaqyrym jolda asfalttyń betki qabatyn tóseý qaldy. Odan keıin abattandyrylady. Jol boıynda 4 demalys alańy ornatylǵan, onda aıaldama, sanıtarlyq torap qarastyrylǵan. Jol qurylysyn júrgizgen merdiger mekeme jol sapasyna bes jylǵa deıin kepildik beredi. Qandaı da bir eskertpeler, kemshilikter shyǵyp jatsa, óz kúshimen retke keltiredi. Qazir jol qurylysyna 65 tehnıka, júzden astam adam tartylǵan. Joldy tolyq paıdalanýǵa berý 2026 jylǵa josparlanǵan», deıdi Jetisý oblystyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń basshysy Ǵalymjan Dáribaev.
«Búginde sý qubyry salynyp bitti. Qazir bastoǵanda sý tazartý jumysy júrip jatyr. Osy demalys maýsymynda sý berýdi josparlap otyrmyz. Sol sııaqty elektr baǵandary qoıylyp, qýaty 110/35/10 kVt 1 qosalqy stansa ornatyldy. Elektr qýatyn berýdiń ekinshi kezeńinde árqaısysynyń qýaty 10/0,4 kVt bolatyn 28 transformatorlyq qosalqy stansa qoıylady. Oǵan qosa jaǵalaý boıynda uzyndyǵy 9,3 shaqyrym bolatyn avtokólik jolyn salýdyń jer daıyndaý jumysy júrgizilip jatyr. Jalpy, Balqash jaǵalaýyna ınjenerlik ınfraqurylym tartý jumysy 2024 jyly bastalǵan, 2026 jyly bitýge tıis edi. Jumys kestesinen ozyp kele jatyrmyz, merziminen buryn bitiremiz degen oıdamyz», deıdi Jetisý oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Aıdos Beketaev.
Onyń aıtýynsha, káriz qubyrlary tóselgen, káriz tazartý qurylǵysyna tapsyrys berilip, zaýytta daıyndalyp jatyr. Jaǵalaýda demalys oryndary qurylysynyń beı-bereket júrgizilýiniń aldyn alý úshin «Balqash» týrıstik-rekreasııalyq demalys aımaǵynyń egjeı-tegjeı josparlaý jobasy ázirlengen. Ázirge ásem sýret kúıinde, ınvestorlaryn kútip turǵan jobalar týraly oblystyq sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń basshysy Dárken Nurjanov baıandap berdi. Demalys aımaǵynyń alańy 1682,0 ga bolady. Barlyq demalys bazalarynyń jobalyq kezeńdegi bir rettik eń úlken syıymdylyǵy – 23 myń oryn, nómirlerdiń boljamdy sany – 7100 birlik. Nómir qorynyń sanyn esepke ala otyryp, kólikke arnalǵan 7200 oryndyq tegin turaq jasaqtalady.
Qoǵamdyq jaǵajaılardyń jaıy týraly Sarqan aýdanynyń ákimi Ǵalymjan Mamanbaev: «Injenerlik ınfraqurylymy júrgizilgen aımaqqa bıznes ókilderi tartylyp, demalys oryndary básekelestik ortada damıdy. Bul rette eń aldymen halyqqa ortaq qoldanystaǵy, tegin 6 qoǵamdyq jaǵajaı jasalady. Munda medısına, polısııa beketteri, qutqarýshylyq qyzmet, ana men bala bólmesi sııaqty barlyq qajettilikter qarastyrylady. Qoǵamdyq jaǵajaıdy kútip ustaý aýdan ákimdiginiń mindetine kiredi. Jaǵajaı qyzmetine jaýapty kommýnaldyq mekeme qurý, tehnıkalar satyp alý jumystaryna kirisip jatyrmyz», dedi.
Qazir kezde kól jaǵalaýynda shamamen 52 myńdaı adam demalsa, jaǵalaý qajetti ınfraqurylymmen qamtylyp, damý jospary iske asyrylǵannan keıin munda maýsymyna 450 myńnan astam týrıst keledi degen jaqsy boljam bar. Osy ýaqytqa deıin demalys oryndary men mádenı-turmystyq qyzmet kórsetý mekemelerindegi qyzmetshiler sany týrısterdiń boljamdy sanynyń shamamen 20%-yn qurasa, shomylý maýsymynda jumyspen qamtylǵandardyń sany 4,5 myń adamǵa jetpek.
Teginde «Jer jánnaty – Jetisý» degen sóz bekerge aıtylmaǵan. Jartasty taýlarynan bastap, janǵa shıpa emdik kólder, qula dúz shólder men máńgilik muzdyqtar da osy ólkede. Jońǵar Alataýynan qulaǵan ózenderden nár alǵan Jetisý óńirine barýǵa bolatyn jeti túrli sebep bar: «Qaratal», «Tekeli», «Kerimaǵash», «Jarkent-Arasan» janǵa dárý shıpajaılarymen qosa, munda árkimge bir kórý arman bolǵan Aıǵaıqum, Jasylkól, Burhan bulaq pen «Kemel» sarqyramalary, Altyn emel kóz tartady.
Taǵylymdy sapar týrızmdi nasıhattap júrgen BAQ ókilderi men blogerlerdi ǵana emes, týrıstik kompanııalardyń ókilderin de toǵystyryp, túrli táýekelge barýdan sharshamaıtyn «Akvafon» tobynyń «Balqashqa júr, Qarlyǵash!» klıpiniń túsirilýimen aıaqtaldy.
