Keıipkerinen shyndyq izdeıtin akter

Kınoda «iri plan» degen uǵym bar. Onyń synaǵynan ótken akter – kınoda baǵy janǵan shyǵarmashylyq ıesi. О́ıtkeni, iri plan – keıipkerdiń ishki neshe túrli psıhologııalyq jaǵdaıyn, árqıly sezim ıirimderin, minez-qulqyn, oı-tolǵanysyn  jazbaı tanyp, kórsetetin nemese sezdirtetin óte mańyzdy sát. Demek, onyń bıiginen kórine alǵan akter – fılmniń basty tabystarynyń biri. Búgingi qazaq kınosynda iri plandaǵy er minezdi keıipkerlerdiń beınesin sátti shyǵaryp júrgen, daryny men paıymy, bolmysy qatar úılesken bir óner sheberi bar. Ol – Q.Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń beldi akteri Erjan Nurymbet.  Kóziqaraqty oqyrman, ónerge qushtar kórermen bul akterdi «Sardar» (2003, Aqberdi), «Kelin» (2008, baqtashy), «Jeńis semseri» (2012, Arystan batyr) sııaqty fılmderdegi basty rólderi arqyly jaqsy biledi. Biz taıaýda qazirgi qazaq teatry jáne kıno óneriniń talantty ókili Erjan Nurymbetpen arnaıy jolyǵyp, onyń shyǵarmashylyq zerthanasy, kıno men teatr sahnasyndaǵy akterlik orny týraly pikir almasqan edik. – Kınodaǵy alǵashqy róli­ńiz – Bolat Qalymbetovtiń «Sardar» fılmindegi Aqber­dini oınaýǵa usynys alǵany­ńyzda qobaljý nemese qýanysh boldy ma? Jalpy, kınoǵa túsýdi armandap pa edińiz? – Bul fılmge deıin, múmkin, armandasam armandaǵan da shyǵarmyn, keı-keıde júrektiń túkpirinde «ondaı bolý qaıda» degen de bolarmyn, biraq áıteýir bir kınoǵa túsýge áýesim ketip, qatty oılanǵan emespin. Alǵash «Sardar» fılmine basty rólderdiń birine bekitilip, áriptesterim qýanyp quttyqtap jatqanda da, asa qýana almadym. О́ıtkeni, Bolat aǵanyń senimin aqtaı alamyn ba, jalpy, kınoda oınaý qolymnan kele me, degen qorqynysh boldy. Onyń ústine, kınosynaq kezinde Bolat aǵamnyń «teatrdaǵydaı oınaý­dy doǵar» degen sózi esimnen ketpeı qaldy. Biraq ýaqyt óte kelip, túsirilim alańyna birte-birte úırenip aldym. – Kásibı teatr akterisiz. Kınoda da biraz rólderdi somdadyńyz. Eki ónerdiń shyn tabıǵaty bir-birinen alshaq. Olaı bolsa, akterdiń de sahnadaǵy, kınokamera aldyndaǵy oıynynda aıyrmashylyqtar nemese uqsastyqtar bolýy kerek. Sizdińshe, ol qandaı aıyrmashylyqtar nemese uqsastyqtar? – Teatr men kınony bólip-jarǵym kelmeıdi. Túbi bir, tek eki ónerdiń árqaısynyń ózine ǵana tán erekshelikterin seze bilseń boldy. Jalpy, kınoda da, teatrda da ıntonnasııa, qımyl is-áreket jaǵynan eksperıment jasaǵandy unatamyn. Kınodan alǵan tájirı­bemdi sahnada qoldanamyn. Syrt kózge esh uqsastyǵy joq bolyp kóringenimen, menińshe, kıno men ­teatr akteriniń oıynynda uqsas­tyqtar kóp. Mysaly, sahna­daǵy paýza men únsizdikti keıde kınodaǵy iri plan dep oılaımyn. Teatr men kıno óneri­niń árqaısysynyń óz qıyndyǵy bar ǵoı. Teatrda keıipkerdi, oqıǵany basynan bastap oınasaq, kınoda olaı emes. Keıde fılmniń basyndaǵy kórinisterde oınaıtyn tustaryń túsirilimniń ortasyna qaraı, al ortasyndaǵyny basynda nemese sońynda oınaýyń múmkin. Bul ońaı emes. Ras, teatrda da kınodaǵy sııaqty oınaýǵa bolady. Biraq teatr ot sııaqty… zalda otyrǵan kórermenniń árbir demi sezilip turady. Biz sahnada oınap júrgende, oqıǵany baǵalap, kórip, qabyldap, soǵan saı is-áreketti, emosııany baqylap otyratyn zaldaǵy kórermendi umytpaımyz. Al kınoda ishińdegi «menmen» betpe-bet qalatyn sııaqtysyń. Teatr – tiri emosııanyń ordasy. Kınonyń qudirettiligi sol – onda emosııa qaıtalanbaıdy. Fılm ekranǵa shyǵyp ketken soń, ózińe ǵana málim keıbir «áttegen-aı» deıtin tustaryn túzetýge, oı eleginen ótkizip, qaıta oınaýǵa múmkindigiń bolmaıdy. Kıno alańy akterge erekshe qanat bitiretini de ras. Keıde bir ǵana kadrmen túsiriletin kózqarasyńa nemese is-áreketińe búkil ómirdi syıǵyzýǵa bolatyn sııaqty. Kınonyń qudireti osy shyǵar dep oılaımyn. – «Kelin», «Sardar», «Jeńis semseri» – ártúrli janrda túsirilgen fılmder. Soǵan oraı keıipkerlerińizdiń bolmysy da árqalaı. Sizge osy obrazdardyń ishinde qaısysy qyzyqtyraq boldy?    –Kınodaǵy rólderimdi de bólip-jarǵym kelmeıdi. Ár keıipkerdiń minez-qulqy ár qıly bolǵanymen, solardyń árbirinen óz shyndyǵymdy izdeýge tyrystym. Sol keıipkerler arqyly ózimdi túsinýge talpyndym. Árıne, ról oımen, oılanýmen keledi. Ol – bir qıyn ári kúrdeli prosess. Oımen uıyqtaısyń, oımen oıanasyń. Tipti, teatrda kún saıyn oınap júrgen róldiń ózine qatty qobaljısyń. Oıyńda san myń márte oınap shyǵasyń. – «Kelin» – keıipkerleriniń sózinsiz túsirilgen fılm. Mundaıda akterdiń ishki-syrtqy plastıkasy, kózqarasy, qımyl-áreketi birinshi qatarǵa shyǵady. Onda bir ǵana kózqaraspen nemese qımylmen keıipkerdiń minezi, ishki oılary men sezimderi berilýi tıis. Muny «oınaý» múmkin emes. Jáne dál osy qalypty bere alatyn akterler qazaq kınosynda da, álem kınosynda az. Mysaly, «Qarash-Qarashtaǵy» Súımenqul Chokmorov (Baqtyǵul), «Onyń ýaqyty keledidegi» Nurmuqan Jantórın (Shoqan Ýálıhanov), «Tulpardyń izindegi» Káýken Kenjetaev (Tanabaı qart). Jalpy, «únsiz keıipkerdi» oınaý kúrdeli me?      – «Kelin» fılmi rasynda da akterlik oıynǵa qurylǵan. Biz ómirde oıymyzdy sózdiń astaryna jıi jasyramyz ǵoı. Fılmde sózsiz, dıalogsyz oınaýǵa da týra keldi. «Kóz – adam janynyń aınasy», dep jatady. Bul, ásirese, ekranda aıdan anyq kórinip turady. Osy rette akterdiń kóz­qarasy, is-áreketi, mımıkasy ishki jan dúnıesimen qabysyp jatýy óte mańyzdy. Rejısserdiń bizden talap etkeni de osy boldy. Bir jaǵynan sózsiz oınaý maǵan anaǵurlym qyzyqtyraq ári túsiniktirek pe dep oılaımyn. Fılm fılosofııasynyń ózi osy únsizdikte jatqan sııaqty. Jalpy, ómirde bárimizge osy azdaǵan únsizdik jetpeıtindeı… Sózben ishki oıdy jasyrýǵa bolady, biraq sózsiz ishki oıdy jasyrý múmkin emes. Adamnyń kózi bárin aıtyp turady. Sondyqtan, bul fılmde keıipkerime barynsha sendim. Tipti, keıde sol jerde baıaǵydan ómir súrip kele jatqan adam sııaqty sezindim. Osy rólim meniń akterlik jolymdaǵy jańa bir qyrymnan óz-ózimdi tanýǵa múmkindik berdi. Biraq, bir qyzyǵy, ózim túsken fılmderdi onsha qaraı almaımyn. Menińshe, Ermek Tursynov – aıtar oıy, óziniń qoltańbasy bar rejısser. Árbir kadrǵa fılosofııalyq oı salýǵa tyrysady. Aktermen jumys isteý tásili de erekshe. Jaqynda shyǵarmashylyqtaǵy áriptesim ári dosym Qýandyq Qystyqbaev ekeýimiz ol kisiniń taǵy bir fılmine túsip, basty rólderde oınadyq. Fılm ázirge «Jat» dep atalady. Alǵash ssenarııdi oqyp shyqqannan keıin seskendim, qoryqtym. «Ereke, osy rólge meni alyp, qatelesip turǵan joqsyz ba?» dedim ázil-shyny aralas. Ol kisi «joq» dep birden kesip aıtty. – О́zińiz túsken fılmderdi ekrannan kóre almaýyńyzdyń qandaı sebebi bar? – Men ózime syn kózben qaraıtyn adammyn. О́z-ózime kóńilim tola bermeıdi. Oınaǵan spektaklderimde keıde rólimniń bir jeri kóńilimnen shyqpaı qalyp jatady. Sol spektakldi kelesi oınaǵansha mazam ketedi. Kınoda da solaı. Adamnyń ózi ǵana biletin ádeti nemese qylyǵy bolady emes pe? Ony kórermen bile bermeıdi. Jańaǵy ózim ǵana biletin tustardy ekrannan kórgen kezde, óz-ózimnen qysyla bastaımyn, «bir kózben» synap qaraımyn. – Al endi kerisinshe, «Sardar» men «Jeńis semserinde» keıipkerlerińizdiń sózi anaǵurlym kóbirek. Teatr akteri retinde bul sizge esh qıyndyq týǵyzbaıdy. Degenmen, sahnadaǵy sóıleý men kınodaǵy sóıleýdiń árqaısysynyń óz talaptary bar. Joǵarydaǵy fılmderdiń rejısserleri osy turǵydan qandaı da bir talaptar qoıdy ma?   – «Jeńis semseri» fentezı janryndaǵy fılm ǵoı. Negizgi kórermeni balalar bolǵandyqtan, ondaǵy oqıǵalar, akter oıy­ny sol balalardyń oıyna, senimine qaraı ıkemdeldi. Bul fılmde eli úshin, jeri úshin janyn pıda etetin batyrdy ǵana emes, ony qarapaıym adam retinde de kórgimiz keldi. Fılmge túser aldynda maǵan salmaq qosý kerek degen talap qoıyldy. Biraq, nege ekeni belgisiz, qansha tyryssam da, artyq salmaq qosa almaımyn. Jaratylysymnyń ózi sondaı ǵoı deımin. Osydan on bes jyl buryn qalaı bolsam, áli de sol qalpym. Negizi, ýaıymshyl adammyn, kez kelgen nárseni júrekke jaqyn qabyldaımyn. Múmkin, osy da sebep bolatyn shyǵar. Fılmniń túsirilimi kezindegi basty qıynshylyq – Jarkenttiń 40 gradýstyq ystyǵynda temir saýytpen attyń ústinen kúnine 9 saǵat túspeı júrý aýyr boldy. Sodan soń fılmde Arystan batyrdyń qalaǵa keletin tusy bar. Onyń daladan birden qalaǵa kelgendegi jaǵdaıyn oınaý maǵan azdap qıynshylyq týǵyzdy. Keıipkerimniń ishki dúnıesindegi  keıbir ıirimderdi aıaq astynan oılap tabý da ońaılyqqa túspedi. Fılmniń rejısserleri Ásııa Súleeva men Ánýar Raıbaev – óz isin jaqsy biletin kásibı sheberler. Olar bizdiń balalarymyz úshin úlken jumys jasady dep oılaımyn. О́kinishtisi sol – fılm operatory Bolat Súleev oılamaǵan jerden baqılyq boldy… Meniń bir baıqaǵanym – ol kisiniń kameraǵa túsirip jatyp, aktermen qatar ózi de ishteı birge oınaıdy eken. Bul Bolat aǵanyń operator retindegi ishki sezimtaldyǵyn, plas­tıkasyn kórsetedi. Kıno operatory úshin ol óte qajet qasıet qoı. – Osy fılmde keıipke­rińizdiń ezý tartqyzatyn jerleri óte kóp.  Bul sizdiń bir qalyptan ekinshi qalypqa (ishki) arajigin sezdirtpeı, kóshe alatynyńyzdy jáne komedııalyq rólderdi de alyp shyǵatynyńyzdy sezdirtedi. Eger komedııalyq fılmderge shaqyryp jatsa, kelisim berer me edińiz? – Árıne. Men komedııalyq rólderdi tea­trda oınap júrmin. Bilmeımin, kınoda da bul janrmen jumys isteýge bolatyn shyǵar. Usynyp jatsa, oılanyp kórýge bolady. Biraq teatrda bolsyn, kınoda bolsyn, bir amplýada qalǵym kelmeıdi. – Búgingi qazaq kınosynda «áttegen­aılar» bar ma? – Bul suraqqa jaýap berý qıyn. Menińshe, kıno túsirý úshin bizde bári bar. Taqyryp ta, tarıh ta jetedi. Keıde oılaımyn: biz qany da, jany da, tipti jegen asyna deıin taza halyqpyz. Osyndaı taza halyq basqa jerde bar bolsa bar shyǵar, meniń biletinim bireý ǵana, ol – qazaq. Biz Gollıvýdtyń jasaǵanyn jasaı almaımyz, ony qaıtalaýdyń da keregi joq. Tek ózimizdiń qundylyqtarymyzdy saqtasaq eken deımin. Qazirgi bizdiń fılmderden qarjy tapshylyǵy kórinip turatyn sııaqty. Sodan soń, keıbir rejısserlerimiz kásibı akterlerdi emes, qarapaıym adamdardy izdeıdi. Múmkin, bul durys ta shyǵar, oǵan qarsylyǵym joq. Ár adam kınoda bir ret bolsa da, oınaı alady degen pikir bar. Biraq báribir sol oınaǵan rólde akterlik tehnıkanyń kerek bolatynyn umytpaǵanymyz abzal.  Áńgimelesken Nazıra MUQYShEVA, kınotanýshy, ónertaný kandıdaty. ASTANA.