«Kúldir-kúldir kisinetip...»
Árıne, Amerıka ashý oıymyzda joq. О́ıtkeni Aqtamberdi Saryuly – buǵan deıin baspasóz betterinde kóp jazylyp, talaı ádebı zertteýge taqyryp bolǵan tulǵa. Árisi áıgili tarıhshy Qurbanǵalı Qalıdıdi aıtpaǵanda, ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldary alǵashqylardyń biri bolyp jazýshy Muhtar Maǵaýın jyraýdyń búginge jetken jyrlaryn ádebı aınalymǵa engizip, jyraýlyq poezııanyń jaýhary, poetıkalyq qýaty asa bıik, qundy óner tabysy ekenin zerdelep jazdy. Sonymen birge jazýshy Qabdesh Jumadilov te óz shyǵarmalaryna arqaý etkenin bilemiz. Buǵan qosa, jyraýdyń «Kúldir-kúldir kisinetip...» degen jyry kópshilikke keń tarady. Erkindik pen erliktiń uranyna aınalǵan áıgili jyrǵa etnograf-ǵalym Aqseleý Seıdimbek Súgirdiń «Yńǵaıtók» kúıiniń sarynyn úılestirip, ısi qazaqqa aty máshhúr ánshi Jánibek Kármenovke usynady. Bul qazaqtyń dástúrli klassıkalyq mýzyka ónerine ári talaı ánshiniń án qorjynyna azyq boldy. Aıtalyq, Bekbolat Tileýhan, Erlan Rysqalı, Dáýren Árkenov, Jasulan Tájıev, t.b. Sol arqyly da jyraýdyń ataǵy elge keń jaıylyp, aty urpaq sanasynda qaıta jańǵyrdy.
Áıtkenmen... Bizdiń stýdent kezimizde bolsa kerek, sol kezdegi atqa mingen birer aǵalardyń aıaǵy áli úzeńgiden túse bermegen shaǵynda Qarataýda týǵan áıgili Aqtamberdi jyraýdyń shejiresi tarqatylyp, ol biraz dúrdarazdyq týdyrǵany bar. Jaqsyny ózine tartqany ma, álde tarıhtyń ózin tizege basqany ma, áıteýir osy jóninde biraz shubar áńgimeniń shyqqany ras. Osy eki arada «babanyń basyn men taptym, joq, sen tappadyń, men taptym» degen de daý-damaı damyl kórmeı, basylym betterinde basylyp jatty. Bir dókeılerge ata, bir kókelerge ataq kerek boldy-aý... Sodan da jyraýdyń aty kóp shyqty. Biraq búginde sol aǵalarymyzdyń qatary setinep te ketti. Sondyqtan men ol áńgimelerdiń qaı-qaısysyna da toqtalýdy jón sanamadym. Biraq keıingi jyldarda málim bolǵan birer jaıtty aıta ketýimiz kerek. Máselen, Aqtamberdi jyraýdyń urpaqtary týraly.
Jyraýdyń úrim-butaǵy
Aqtamberdi Saryuly (1675–1768) Orta júz Naımannan taraıtyn Syban qaýymynan shyqqany belgili. Aıagózdik Berikhan Taıjigittiń aıtýynsha, búginde jyraýdyń urpaqtary osy óńirde ómir súrip jatyr.
«Aqtamberdi Saryulynyń tikeleı urpaǵy Muhametqalı Aqyntaevtan búginde Marat, Janatbek atty eki ul, Bádıgúl, Nurgúl, Lázzat, Gúlzıra atty tórt qyz qalǵan. 1944 jyly týǵan Marat Aqyntaev Taskesken aýylynda turady da, 1962 jylǵy Janatbek Úrjar aýylynda. Qabylannan taraǵan Qaırat, Borash Sepbosynovtar da úlken qyzmetkerler. Al Boıtannyń urpaqtary Qýandyq, Erlan Ojarovtar babalary jaıynda shejire jınaqtap júrgen kórinedi. Kókirek kózi oıaý Janatbek úlkenderdiń aýzynan estigenniń barlyǵyn jadyna túıe bergen», deıdi ol.
Al Berikhan Taıjigit aıtyp otyrǵan jyraýdyń urpaǵy Janatbek bylaı dep estelik qaldyrypty: «Jeti jasynda jetim qalǵan ol naǵashylary Berdike batyrdyń qolynda tárbıelenipti. Ákelerimiz aıtyp otyrýshy edi, Aqtamberdi babamyz eki áıel alǵan adam kórinedi. Birinshisinen Qabylan, Jolbarys, Edil, Boıtan, Jambaı atty bes ul týsa, ekinshisinen Aryq, Kólen, Babaı, Aıan esimdi tórt ul dúnıege keledi. Osylardyń barlyǵynyń urpaqtary búginde Almaty, Taskesken, Aıagóz, Shyńqoja, Aı, Altynshoqy aýyldarynda turady. Búkil ómirin at ústinde elin jaýdan qorǵaýmen ótkizgen Aqtamberdi Saryuly 1675 jyly Qarataý mańynda dúnıege kelip, 1768 jyly Semeı óńirindegi Shyńǵystaý bókterindegi Júrekjota degen jerde qaıtys boldy».
Osy jerde «Sepbosynovtar» degen sóz aıtylyp qaldy. Máselen, QazKSR Ǵylym akademııasy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty shyǵarǵan «Bes ǵasyr jyrlaıdy» jınaǵynyń I tomyna Aqtamberdi jyraýdyń jyrlary engeni belgili. Kitap sońyndaǵy túsinikterge nazar aýdarsaq, batyrdyń birneshe óleńin qurastyrýshyǵa tapsyrǵan Aıagóz aýdany Taskesken aýylynyń turǵyny, Aqtamberdi batyrdyń urpaǵy Seısen Sepbosynov ekeni jazylǵan. Sonymen birge osydan on jyl buryn Aqtamberdi Saryulynyń kireýkesin oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine tabystap jáne onyń batyrǵa tán jádiger ekenin dáleldep bergenin áriptes aǵamyz Dýman Anash jazǵanyn aıta ketkenimiz jón.
Semeıden bir kóshe buıyrsa...
Búginde Aqtamberdi batyrdyń atyna Astananyń irgesindegi Qaraótkel aýylynda, Almaty qalasy men Almaty oblysynda, Aıagóz qalasynda kóshe berilgen. 2022 jyly Taraz qalasyndaǵy «XXIII-partsezd» kóshesi Aqtamberdi jyraý kóshesine aýysty. Alaıda «Aıran surap, shelegin jasyrmas bolar». Aıtsaq: qalaı alyp qarasaq ta, Aqtamberdi jyraýdyń Abaı elinde orny bólek. Abadan babanyń asyl súıegi jatqan, urpaǵy órbigen jer de osy – Abaı óńiri. Búginde oblys ortalyǵynda Aqtamberdi jyraýdyń kóshesi joqtyǵy qynjyltatyny ras. Tipti bul másele buǵan deıin de talaı aıtyldy. Onomastıkalyq komıssııanyń oń qabaǵy túspeı kele me, túsiniksiz. Esesine árisi aq patshadan, berisi qyzyl jendet kommýnısterden qalǵan, búgingi memlekettik ıdeologııaǵa janaspaıtyn kóshe ataýlary áli de tolyp jatyr. Sonyń birin yǵystyrýǵa Aqtamberdi jyraýdyń yǵy joq pa, álde búgingi urpaqtyń yjdaǵaty joq pa, múmkin buǵan jaýapty mekeme basshylary qulyqsyz ba, jumbaq...
Abaı oblysy
