Kaspıı teńiziniń elimizdegi sektoryn ıgerý úshin 1997 jyly Qazaqstan men álemdegi iri munaı-gaz kompanııalarynyń halyqaralyq konsorsıýmy arasynda Soltústik Kaspıı boıynsha О́nim bólisý týraly kelisim jasalǵan edi. Sol kezde teńiz tabanyndaǵy «qara altyn» álemdegi jetekshi kompanııalardy qyzyqtyrdy. Munaı bıznesindegi eń iri energetıkalyq komapnııalar halyqaralyq konsorsıýmǵa birikti. Qazir onyń quramyna álemdegi 7 alpaýyt kompanııa kiredi. Basym úles «QazMunaıGaz» kompanııasyna (16,88%) tıesili. «Eni», «SHell», «ExxonMobil», «TotalEnergies» kompanııalary jobadaǵy birdeı úlesti (16,81%) qanaǵat etedi. Aksıonerler qatarynda CNPC (8,33%) pen «Inpex» (7,56%) kompanııalary da bar. Bir ereksheligi, aksıonerlerdiń árqaısysy ónimdegi óziniń jeke úlesin tasymaldaý men ótkizý, esep berý, óndirilgen munaıdy kelisimge sáıkes Úkimetpen bólisý úshin jeke jaýapkershilik atqarady.
Soltústik Kaspıı jobasy – elimizdegi sý astyndaǵy ken oryndaryn ıgerýmen baılanysty alǵashqy iri joba. Joba quramyna Qashaǵan, Qaırań jáne Aqtoty atty 3 ken orny kiredi. Eń irisi – Qashaǵan ken ornynan óndiriletin «qara altyn» qory shamamen 9-13 mlrd barreldi (1-2 mlrd tonna) quraıdy. Kenish Atyraý qalasynan 80 shaqyrym qashyqtyqta, Kaspıı teńizinde ornalasqan.
Qashaǵandy ıgerý birneshe kezeńmen júrgizildi. Aldymen, teńizdegi óndiristik qaýipsizdik, jobalaý, logıstıka salasyndaǵy qıyndyqty eńserý máselesi qolǵa alyndy. Buǵan qosa, teńizdiń ekologııalyq tazalyǵyna nuqsan keltirmeý eskerildi. Jalpy, sý astynan «qara altyn» óndirý elimizdiń munaı-gaz ónerkásibindegi iri jáne anaǵurlym kúrdeli jobalardyń biri sanalyp otyr. Birinshiden, Kaspıı teńiziniń Qashaǵan ornalasqan aýmaǵynda aýa temperatýrasy qysta -30°C-tan tómen bolady. Jazda +40°C shamasyna deıin kóteriledi. Mundaı qytymyr aýa raıy tehnologııalyq kúrdelilik pen jabdyqtaý júıesindegi qıyndyqty týyndatty. Ekinshiden, teńizdiń bul bóligi sonshalyqty tereń emes. Sý deńgeıiniń taıyzdyǵy – 3-4 metr. Úshinshiden, sýbarktıkalyq klımatqa baılanysty Kaspıı teńiziniń soltústik bóligi jylyna bes aı boıy muz qursaýynda jatady. Tórtinshiden, Qashaǵan ken orny kollektorynyń tereńdigi – teńiz túbinen tómen 4 200 metr. Teńiz tuńǵıyǵyndaǵy mol munaı qabaty óte joǵary qysymnyń yqpalynda jatyr. Soǵan qaramastan «qara altyn» jeńil, biraq, quramynda kúkirtsýtegi (H2S) men kómirqyshqyl gazdyń (SO2) mólsheri kóp. Besinshiden, teńizdiń soltústik bóliginde flora men faýnanyń san alýany bar. Álemde sırek kezdesetin ósimdikter men janýarlardyń 60%-y mekendeıdi. Ásirese baǵaly bekire tuqymdas balyqtar, jaǵalaýdaǵy sýly-batpaqty alqapqa ushyp-qonatyn qustardyń keıbiri elimizdiń Qyzyl kitabyna engizilgen.
Mine, osyndaı jaıttar Soltústik Kaspıı jobasyn ıgerý kezinde yqtımal qaterlerdi týyndatýy múmkin edi. Sol sebepti, halyqaralyq konsorsıýmge aldymen qaýipsizdikke baılanysty sharalar jıyntyǵyn iske qosyp, qomaqty ınvestısııalyq qarjy jumsaý qajet boldy.
«Kaspıı teńiziniń soltústik bóligindegi munaı-gaz ken oryndaryn ıgerý kezindegi basty mindet belgilendi. Bul – sezimtal qorshaǵan ortany saqtaý, júrgiziletin jumystardyń qorshaǵan ortaǵa áserin barynsha azaıtý. Biz qıyndyqtardy eńserip, kompanııa tarıhyndaǵy mańyzdy kezeńge jettik. Bul tarıhı kezeń Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna súbeli úles qosyp otyrǵan Soltústik Kaspıı jobasynyń turaqty óndirisi men ilgerilegenin aıǵaqtaıdy. Bul jetistik – qajyrly eńbek etýdiń, oılastyrylǵan sheshimder qabyldaýdyń, árbir qatysýshy taraptyń óndiristik qyzmetimizge degen shynaıy adaldyǵynyń nátıjesi. Osy meje ótken jolymyzdy baǵalaýǵa múmkindik beretin, bolashaq jetistikterge baǵyttaıtyn sát boldy», deıdi Djankardo Rýıý.
Atyraý oblysy
