E.Muhıddınov Ońtústik Qazaqstan (qazirgi Túrkistan) oblysy Ordabasy aýdany Qaraspan aýylynyń Jambyl bólimshesinde týǵan. Ákesi – mal dárigeri, qyzmet babymen Otyrar aýdanyna kóship baryp, sol jerde abyroıly eńbek etken. Eraǵanyń balalyq shaǵy Qyzylqum aýdanynyń (qazirgi Otyrar) Baıyrqum, Sútkent, Aqtóbe aýyldarynda ótti. Osynda segizjyldyq mektepti, Arys qalasyndaǵy orta mektepti bitirdi.
Mektepte júrgende bapker Arystan Sársenbaevtyń jetekshiligimen bokspen aınalysty. 1970–1972 jyldary Almaty oblysyndaǵy Qarakemerde serjanttar daıarlaıtyn mektepte bilim alyp, Krasnogorskide Otan aldyndaǵy áskerı boryshyn ótedi. Sol jyldary Qostanaıda sambo kúresinen ótken jarysta top jaryp, sportqa degen yntasy arta tústi.
Áskerden soń Arystaǵy asfalt zaýytynda jumys istep júrip, bos ýaqytynda sport mektebinde qazaq kúresimen aınalysady. Sportshy bolsam degen asyl armany E.Muhıddınovti 1974 jyly Almaty qalasyndaǵy Qazaq memlekettik dene shynyqtyrý jáne sport ınstıtýtyna jetelep, ınstıtýtty úzdik dıplommen aıaqtady.
1980 jyly Jambyl oblysynyń Moıynqum aýdanynda erekshe bir sport dodasy ótti. Eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaevtyń júldesi úshin Orta Azııa elderi arasynda dástúrli túrde uıymdastyrylatyn halyqaralyq týrnırde 57 kılo salmaq dárejesinde talaı myqtynyń arasynan sýyrylyp shyǵyp, jeńis tuǵyrynan kóringen E.Muhıddınov týrnır qorytyndysynda sport sheberi ataǵyn ıelendi.
Osy jeńisten soń, sport maıtalmanynyń eńbek joly bolashaq býynǵa baǵyt silter úlken ónegege aınaldy. 1978–1984 jyldary Qazaq memlekettik dene shynyqtyrý jáne sport ınstıtýtynda ustazdary P.Matýshak pen M.Bolǵambaevtardyń usynysymen «Kúres jáne semserlesý» kafedrasynda oqytýshylyq qyzmetke qaldyrylyp, sport pen bilimniń, tárbıe men tárbıelenýshiniń altyn kópiri bola bildi. 1984 jyly E.Muhıddınovke Qazaq KSR-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy ataǵy tabystaldy. Bul qazaq kúresiniń tarıhyndaǵy asa mańyzdy, erekshe oqıǵa edi.
1984–1996 jyldar aralyǵynda Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtynyń dene tárbıesi kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetin abyroımen atqardy. 1996 jyly atalǵan oqý orny qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýtymen birigip, Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti bolyp qaıta qurylǵanda da, Erǵalı Muhıddınuly óz salasynyń kóshin alǵa súırep, 2005 jylǵa deıin kafedra meńgerýshisi laýazymyn tabysty jalǵastyrdy.
Bilim men sportty qatar ushtastyrǵan bilikti mamannyń ustazdyq joly munymen shektelip qalǵan joq. M.Tynyshbaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkasııa akademııasynda «Dene shynyqtyrý jáne sport», Qazaq sport jáne týrızm akademııasynda «Shyǵys jekpe-jegi» kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqardy. Osy akademııada qurylǵan «Ulttyq sport túrleri» kafedrasyna basshylyq etti.
2018–2023 jyldary Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń «Dene shynyqtyrý jáne sport» kafedrasyn basqardy. 2023 jyldan bastap qazirge deıin Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetinde «Dene shynyqtyrý jáne sport» kafedrasynda professor qyzmetin atqaryp
keledi.
Sanaly ǵumyryn qazaq sportyna, ulttyq kúreske, jas urpaqtyń rýhanı damýyna arnaǵan Erǵalı Muhıddınuly 40 jyl boıy elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndarynda kafedra meńgerýshisi qyzmetinde boldy. Bul – bir adamnyń ǵana emes, tutas bir ulttyń abyroıyn asqaqtatqan ónegeli ómir joly.
E.Muhıddınov 1990 jyly dosent ataǵyn alsa, 1999 jyly pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor L.Kerimov pen pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent S.Daırabaevtyń jetekshiligimen kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap, 2000 jyly professor atandy.
E.Muhıddınovtiń eń úlken baılyǵy – dáris berip, tárbıelep shyǵarǵan shákirtteri. Eraǵanyń aldynan saıdyń tasyndaı talaı myqty sportshy ótti. Solardyń arasynan Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirovtiń orny erekshe. 80-jyldary Qazaq dene shynyqtyrý ınstıtýtynda bilim alǵan Jaqsylyq aǵamyzǵa 3-kýrsta «Mamandandyrý» páninen dáris berdi. J.Úshkempirov ómiriniń sońyna deıin Eraǵany ustaz tutyp, qurmet kórsetip ótti.
Uzaq jyldar Ońtústik Qazaqstan oblysynyń sport basqarmasyn basqarǵan Bolat Qyryqbaev ta Eraǵanyń shákirtteriniń biri. Shákirtteriniń ishinde esimi erekshe atalatyn taǵy bir azamat – Baqytjan Muhamedjanov. Ol Qyzylorda oblysy Jańaqorǵan aýdanynyń sport bólimin basqarǵan, keıin Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde kafedra negizin qalaǵan, dekan, prorektor qyzmetterin abyroımen atqarǵan, ǵylym jolynda da úlken bıikke jetip, doktorlyq dıssertasııa qorǵap, professor ataǵyn alǵan qaıratker.
Balýan shákirtteri álemdik arenalarda atoı salyp, el abyroıyn asqaqtatyp, bıikten kórinip keledi. Qazaq kúresinen Q.Kúlpeıisov, Á.Ystybaev, P.Qultaev, M.Tursynbaev, J.Bozbashaev, E.Erǵalıev syndy sheberler, dzıýdodan Parıj Olımpıadasynyń qola júldegeri Ǵusman Qyrǵyzbaev Eraǵany ustazym dep erekshe syılaıdy.
1981 jyly Semeı qalasynda ótken respýblıkalyq týrnır qazaq kúresindegi tarıhı betburystyń bastaýy retinde tarıhta qaldy. Dúbirli doda aıasynda Qazaq kúresi federasııasy resmı túrde qurylyp, onyń tóraǵasy bolyp Erǵalı Muhıddınuly saılandy. 1991 jyly ulttyq sport janashyrlary Pavlodar qalasynda bas qosyp, E.Muhıddınovti Qazaq kúresi federasııasynyń tuńǵysh prezıdenti etip biraýyzdan qaıta taǵaıyndady. Eraǵa bul qoǵamdyq qyzmetti 1995 jylǵa deıin atqaryp, qazaq kúresiniń qaıta túleýine ólsheýsiz úles qosty.
E.Muhıddınov – kúresti ǵana emes, kúresker urpaqty qalyptastyrǵan tuǵyrly tulǵa. 80-jyldardyń basynda qazaq dene tárbıesi ınstıtýtynda qazaq kúresi bólimin jabý týraly sheshim shyqqanda, belgili sportshy, jattyqtyrýshy, «Kúres jáne semserlesý» kafedrasynyń meńgerýshisi Qabden Baıdosov ekeýi tabandy túrde qarsy turyp, aıanbaı kúresip, bólimdi saqtap qaldy.
Qazaq kúresiniń kásibı júıe retinde damýyna da Eraǵanyń qosqan úlesi orasan. Ol elimizdiń quramasyna tuńǵysh bas bapker retinde Sabyr Nurtazındi taǵaıyndap, ulttyq komandanyń basqa sport túrleri sııaqty jeke oqý-jattyǵý jıyndaryn ótkizýine, halyqaralyq jarystarǵa tyńǵylyqty daıyndyǵyn kúsheıtýine tyń serpin berdi. Erǵalı Muhıddınuly – kúreske janyn bergen jankeshti ǵana emes, ulttyq rýhtyń shyraqshysy. О́ıtkeni onyń eren eńbeginiń arqasynda qazaq kúresi halyqtyq sıpat alyp, eldiń eńsesin tikteıtin, ulttyń namysyn ulyqtaıtyn teńdessiz ónerge aınaldy.
E.Muhıddınuly ınstıtýtta ǵylymı-ádistemelik jumystarmen úzdiksiz aınalysa júrip, kólemdi eńbekter jazdy. Onyń qalamynan týǵan 200-den astam ǵylymı maqala, birneshe monografııa, oqý quraly men ádistemelik nusqaýlyq, óndiriske engizgen tyń jańalyǵy – otandyq sport ǵylymynyń altyn qoryna qosylǵan qundy dúnıeler.
Erǵalı aǵa ómirlik jary Toıjan apaımen birge ulaǵatty urpaq tárbıelep, jolyn jalǵastyryp kele jatqan uly Erjan men qos qarlyǵashy Gúlnara men Janaranyń óristi ómirine qýanyp, quldyrańdaǵan nemere-shóbereleriniń shattyǵyna kenelip otyr.
«Adam bolý – qasıet, azamat bolý – mindet, otanshyl bolý – paryz» degen taǵylymdy sózdi sanasymen qabyldaǵan, táýelsiz elimizdiń maıtalman mamany, tarlan azamaty Erekeń qandaı qurmetke de laıyq. Oıy ushqyr, aqyly alǵyr jastar kimge qarap úlgi alyp, kimge qarap boı túzeýi kerek dep surasa, biz Erǵalı Muhıddınuly bıigin esh oılanbastan kórseter edik. Onyń ómirlik ustanymy – kópke úlgi-ónege, artynan ilesken inilerine zor mártebe.
Jandos ESIRKEPOV,
Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıtetiniń
professory, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty
