– Aqmaral Sháripbaıqyzy, MÁMS júıesi bir emes, birneshe jyl ábden zerttelip, saralanyp, súzgiden ótken soń ǵana qabyldanǵanyn jaqsy bilemiz. Sodan beride 5 jyl ótkenimen, júıeniń kemshin tustary rettele qoımady. Tipti, «medısınalyq saqtandyrý júıesin alyp tastaý kerek» degen syńaıda pikir aıtqandar boldy. Shynynda, MÁMS bizge qanshalyqty tıimdi boldy, áńgimeni osydan bastasaq.
– Iá, MÁMS-ke qatysty túrli syn-pikir aıtyldy, aıtylyp ta jatyr. Qalaı degende de, mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi – densaýlyq saqtaý salasyndaǵy iri, mańyzdy reforma. MÁMS týraly Zań 2015 jyly qabyldanǵanyna qaramastan, aýdarymdar tek 2018 jyly jınaqtala bastady. 2020 jyly COVID-19 pandemııasy tusynda júıe salaǵa tolyq endi. Zań qabyldaý úderisinde júıege árbir pasıentten túsetin jarna men tólemderdiń mólsheri bolashaqta olardy bastapqy kólemge deıin odan ári ulǵaıtý josparymen eki esege jýyq azaıtylǵanyn eske salǵym keledi. Pandemııa jaǵdaıynda MÁMS júıesi densaýlyq saqtaýdy qosymsha qarjylandyrýdyń mańyzdy kózi bola otyryp, tıimdiligin dáleldedi. Jınaqtalǵan aýdarymdardyń arqasynda saqtandyrý qorynyń qomaqty qarajaty pandemııamen kúreske bólindi. MÁMS kemshilikteriniń biri retinde aıtar bolsaq, alǵashqy jyldarda kómektiń bir túrin kórsetý kezinde qarjylandyrýdyń eki arnasy boldy. Nátıjesinde, MÁMS baǵdarlamasymen bekitilgen kóptegen mindettemege qajetti qarjy tımedi. Sodan kelip qarajattyń jumsalýyn baqylaý da qıynǵa soǵa bastady. Osydan soń el azamattary reformaǵa narazylyǵyn bildirdi. Mundaı model azamattardy saqtandyrý júıesine qatysýǵa yntalandyrmady. Osyǵan baılanysty el Prezıdenti byltyr Joldaýda Úkimetke naqty, ádil model qurýǵa baǵyttalǵan medısınalyq qamtamasyz etý júıesin reformalaýdy, memlekettiń múmkindikteri men mindettemeleri turǵysynan teńdestirilgen biryńǵaı bazalyq paketti qalyptastyrýdy tapsyrdy. Memlekettiń mindettemeleri júıeniń qarjylyq múmkindikterine sáıkes kelýge tıis. MÁMS-ti engizý kezeńinde qarjylandyrý kólemin ulǵaıtyp, bólingen qarajattyń tıimdiligin qamtamasyz etýimiz qajet. Sol turǵyda álemde tıimdiligin kórsetken densaýlyq saqtaýdyń saqtandyrý modeline kóshý barysy negizsiz sozyldy.
– Zańǵa mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý, medısınalyq qyzmet kórsetý máseleleri jóninde ózgerister, tolyqtyrýlar engizildi. Bul saladaǵy kemshilikterdi qanshalyqty retteıdi dep oılaısyz?
– Zań aldymen salany turaqty qarjylandyrýǵa kóp kómegin tıgizedi. Shyǵystardyń tıimdiligin arttyrady. Medısınalyq saqtandyrý júıesi barshaǵa birdeı ádil bolady. Júıe eldiń árbir azamatynyń múddesine jumys isteıdi. Budan bylaı densaýlyq saqtaý mamandary da erteńgi kúnge senimmen qaraıdy. О́ıtkeni júıeniń qarjylyq turaqtylyǵy negizgi komponentterdiń birine aınalady. Reforma densaýlyq saqtaý júıesinde turalap kelgen máselelerdi sheshýge arnalǵan. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Medısınalyq saqtandyrý qory saraptamalyq deńgeıde egjeı-tegjeıli qaralǵan, maquldanǵan medısınalyq kómektiń biryńǵaı paketin qalyptastyrýǵa qatysty biraz jumys istedi. Naýryz aıynyń basynda zań jobasyn Parlamenttiń qaraýyna jiberdik. Qujat tórt aıdyń ishinde qabyldandy. Bul – usynylǵan is-sharalar men sheshimderdi aldaǵy úsh jylǵa arnalǵan bıýdjettik josparmen birge jiti qaraýǵa múmkindik berdi.
Negizi, álemde medısınalyq saqtandyrýdyń minsiz modeli joq. Olaı deıtinimiz, júıeni ár el óziniń yńǵaıyna, halyqtyń suranysyna, talabyna qaraı beıimdep alady. Kóptegen elde jańa model birden tımdiligin kórsetpegen. Olar óz júıelerin mezgil-mezgilimen qoldanystaǵy talaptarǵa saı jetildirip otyrady. Zańnyń negizgi maqsaty – densaýlyq saqtaý júıesin ornyqty, uzaq merzimdi damytýǵa baǵyttalǵan. Onda shyǵystar memlekettiń, turǵyndar men jumys berýshiniń arasynda salystyrmaly túrde ádil bólinedi.
Zańda negizgi mindettemelerdi Tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi (TMKKK) paketinen MÁMS júıesine kezeń-kezeńimen aýystyra otyryp, bazalyq memlekettik medısınalyq kómektiń biryńǵaı paketin qalyptastyrý tetikteri qarastyrylǵan. Bul qadam 2027 jylǵa qaraı qarjylandyrýdyń basym saqtandyrý modeline kóshýge múmkindik beredi. Munda shyǵystardyń araqatynasy TMKKK-ge 35%, MÁMS-ke 65% bolady. Búkil álemde paketterdi bólýdiń mundaı modeli múmkindiginshe áleýmettik baǵdarlanǵan bolyp sanalady. Alaıda qarajatty baqylaýdyń qatań erejelerin belgilep, resýrstardy barynsha únemdeý qaǵıdattaryn engizý arqyly ǵana júıeni tıimdi ete alamyz. Bosatylatyn qarajattar tarıfterdi kóterý, medısınalyq kómektiń jekelegen túrlerin qarjylandyrý tapshylyǵyn jabý sııaqty salanyń birinshi kezektegi qajettilikterine baǵyttalady.
– Medısınalyq kómektiń tıimdiligin arttyrý men qarjylandyrýǵa qatysty biraz ózgeris qarastyrylǵan eken. Degenmen, qarjylyq máselelerdi aıtpaǵanda, medısınalyq saqtandyrý júıesiniń modelin áli kúnge túsinbeı júrgen turǵyndar bar.
– Kez kelgen medısınalyq saqtandyrý júıesiniń turaqtylyǵyna memleket pen turǵyndar jaýapty. Azamattardyń barlyǵy óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qarasa, bul medısınany ǵana emes, búkil qoǵamdy damytýdyń basty baǵdary bolady. Qazirgi kezeńde turǵyndardyń densaýlyǵyn memlekettiń kúsh-jigeri esebinen ǵana saqtap, nyǵaıtý múmkin emes degen tujyrymǵa kelý kerek. Ár adam joǵary ómir sapasyna jetýde óziniń saýlyǵyna yntaly bolǵany jón. Biz asa kúrdeli aýrýǵa shaldyǵyp, syrqatyna shıpa izdegen naýqastarǵa qamqor bolyp, qoldaýǵa tıispiz. Medısınalyq saqtandyrý júıesiniń bizdegi modeli osy ustanymǵa saıady. Bul bizde ǵana emes, barlyq básekege qabiletti elderdiń densaýlyq saqtaý júıelerinde kezdesetin trend.
Búginde MÁMS qarajaty esebinen halyqtyń 16 sanatyna, onyń ishinde 18 jasqa deıingi balalarǵa, júkti áıelderge, zeınetkerlerge, aýyr naýqastarǵa, múgedekterge, azamattardyń basqa da áleýmettik osal sanattaryna medısınalyq kómek kórsetiledi. Sondaı-aq MÁMS-tiń arqasynda medısınalyq qyzmetterdiń kóbi, onyń ishinde joǵary tehnologııalyq kómek qosymsha shyǵyndarsyz qoljetimdi boldy. Pasıentter konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq qyzmetterdi 8 ese kóp aldy. KT/MRT-ǵa tekserý seanstary 6 ese ósti. Joǵary tehnologııalyq medısınalyq kómektiń kólemi 3,5 ese kóbeıdi. Bul jaı ǵana sandar emes, olardyń artynda kúrdeli dıagnozdar, aýyr jaǵdaılar, kómek alǵan naqty adamdar tur. MÁMS-ti engizý jyldarynda densaýlyq saqtaý júıesin qarjylandyrý 2019 jylǵy 1 trln teńgeden 2025 jyly 2,9 trln teńgege deıin ulǵaıdy.
Saqtandyrý júıesiniń negizgi mıssııasy – azamattardy kútpegen medısınalyq shyǵystardan qorǵaý. Mysaly, MÁMS engizilgenge deıin pasıentter kóptegen joǵary tehnologııalyq qyzmetterge, qymbat taldaýlarǵa óz qaltasynan aqy tóleıtin. Tipti, keıbir operasııalar, mamandandyrylǵan konsýltasııalar men qazir tegin beriletin dári-dármekter aqyly boldy.
– MÁMS pen Tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi paketterin biriktirýden qarapaıym pasıentke qandaı jeńildik bolady?
– Biryńǵaı paketke kezeń-kezeńimen kóshý bastaldy. 2025 jylǵy 25 sáýirdegi zańnamalyq aktilerge jańa ózgerister engizilip, el azamattaryna MÁMS júıesindegi saqtandyrý mártebesine qaramastan onkoskrınıngten ótý qoljetimdi boldy. 2026 jyldan bastap áleýmettik máni bar aýrýlardyń barlyq tizbesine kúdik týyndaǵan jaǵdaıda tegin konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq kómek kórsetý josparlanyp otyr. Osylaısha, azamattar tegin dıagnostıkadan óte alady. Dendegen syrqatyn ýaqtyly anyqtaıdy. Bul pasıenttiń densaýlyq jaǵdaıyn, jalpy ómir sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Búginde TMKKK sheńberinde dıagnostıka tek týberkýlez, AITV ınfeksııasyna kúdik bolǵanda usynylady. Basqa áleýmettik máni bar aýrýlar MÁMS sheńberinde qaralady. Sonymen qatar saqtandyrylmaǵan adamdardyń ózi medısınalyq qyzmetterdiń úlken spektrine qol jetkize alady. Mysaly, vaksınasııalaý, erte dıagnostıkaǵa onkoskrınıngter; ÁMA kúdiktengen jaǵdaıda dıagnostıka; jedel medısınalyq kómek; ómirge qaýip tóndiretin jaǵdaılarda pasıentterdiń shuǵyl JMK; dıagnostıka, emdeý, profılaktıka, barlyq ÁMA úshin tegin ADQ; ınfeksııalyq aýrýlar kezindegi medısınalyq kómek; qan preparattarymen qamtamasyz etý; pallıatıvtik kómek jáne syrqaty aýyr pasıentterge uzaqmerzimdi kútim.
Bul ózgerister medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin jaqsartýǵa, paketterdegi qyzmetterdi naqty ajyratýǵa, TMKKK jáne MÁMS sheńberinde medısınalyq kómektiń kepildikteri týraly medısına qyzmetkerleri men halyqqa durys túsindirýge múmkindik beredi. Eń mańyzdysy, barlyq azamattar saqtandyrý márbesine qaramastan, birqatar ómirlik mańyzdy medısınalyq qyzmetti tegin alady. Qyzmetterdiń tolyq paketin alý úshin ekonomıkalyq áleýeti táýir turǵyndar mindetti medısınalyq saqtandyrý júıesine qatysýǵa tıis.
– Búginde halyqtyń bir bóligi, ıaǵnı 3 mıllıonnan astam azamat MÁMS júıesinen únemi tys qalyp qoıady eken. Sebebi olardyń tólem jasaýǵa múmkindigi joq, áleýmettik jaǵdaıy kelmeıdi. Olarǵa qaıtpek kerek?
– 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap elimizde otbasynyń sıfrlyq kartasy (OSK) iske qosyldy. Onyń basty maqsaty – otandastardy memlekettik qoldaý júıesine túgel, teńdeı tartý. OSK málimetteri áleýmettik qorǵaý sharalarynda áleýetti muqtaj adamdardy (otbasylardy) anyqtaýǵa múmkindik týdyrdy. Búginde MÁMS júıesinen tys turǵan 3 mıllıonnan astam otandastyń ishinen memlekettik qoldaý sharalaryna muqtaj 1 mıllıonǵa jýyq adam áleýmettik ál-aýqattyń daǵdarystyq, shuǵyl deńgeılerindegi adamdarǵa jatady. Jańa zańda halyqtyń áleýmettik osal toptaryna memleketten qoldaý kórsetý úshin MÁMS jarnalaryn tóleý jónindegi is-sharalar kózdelgen. Mysaly, keıbir sanattaǵy tulǵalar úshin MÁMS jarnasyn jergilikti ákimdikter tóleıdi. Bul sheshim ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattardy qoldap, olardyń medısınalyq qyzmetti tegin alýyna járdemdesedi. Eńbekke qabiletti jastaǵy azamattardyń qalǵan tobyndaǵy 2,3 mln adamǵa saqtandyrý júıesine kirý aıyna 4250 teńge nemese jylyna 51 myń teńge jarna túrinde qala beredi.
– Qazir barlyq derlik salany sıfrlyq tehnologııalarsyz elestete almaıtyn kúnge jettik. Prezıdent medısınada sıfrlandyrý kesheýildep jatqanyn da aıtty. Osy baǵyttaǵy jumystar qalaı úılesip jatyr?
– Iá, ras. Qazir biz MÁMS júıesin engizip, onyń sharapatyn turǵyndar kórip otyr dep qol qýsyryp otyratyn kúıde emespiz. Aldymyzda medısınalyq kómektiń sapasyn arttyrý mindeti tur. Biz resýrstardy durys bólip, qarajatty ashyq jumsaýdy qamtamasyz etýge umtylamyz. Biz syn-qaterlerdiń barlyǵyn sıfrlyq sheshimdersiz eńsere almaımyz. Ári sıfrlyq júıelerdi únemi zaman talabyna qaraı jańǵyrtyp otyrý qajet. Sóz joq, mıllıondaǵan medısınalyq qyzmetterdi baqylaýǵa múmkindik beretin sıfrlyq sheshimder jumysty ájepteýir ilgeriletedi. Byltyr keıbir medısınalyq uıymdardaǵy qyzmetkerlerdiń kelmegen pasıentti keldige sanap, jalǵan derek toltyrǵany anyqtaldy. Osydan keıin baqylaý kúsheıdi. Tek osy «jalǵan derek» kórsetý faktilerin tyıý úshin de mınıstrlik 10-nan astam buıryqty ózgertti. Bul baǵyttaǵy jumystar toqtaǵan joq, jalǵasyp jatyr.
2026 jylǵy 1 qańtardan bastap MÁMS júıesine jarnalardy esepteý úshin bazanyń joǵarǵy shegin arttyrý (qyzmetkerler úshin 10-nan 20 ETJ, jumys berýshiler úshin 10-nan 40 ETJ-ǵa deıin), qyzmetkerler men jumys berýshiler úshin jarnalar men aýdarymdardyń nomınaldy mólsherlemelerin saqtaý kózdelgen. Bul MÁMS júıesine joǵary aqy tóleıtin qyzmetkerlerdiń jarnalary men aýdarymdaryn tóleý jónindegi jeńildikterdiń kúshin joıady. Osy is-shara barlyq jaldamaly qyzmetkerlerdiń (500 myńǵa jýyq adam), olardyń jumys berýshileriniń 9%-na qatysty bolady. Qazir tabysy joǵary adamdar proporsıonaldy túrde jarnany az tóleıdi. Joǵarǵy shekti alý esebinen saqtandyrý júıesine jyl saıyn qosymsha 200 mlrd teńge túsedi. Osylaısha, júıeni qarjylandyrý jalpyǵa ádil bolady. Jarnalar azamattardyń tabys deńgeıine qaramastan teń bolady. Nátıjesinde, memleket qabyldaıtyn is-sharalar densaýlyq saqtaý júıesiniń qarjylyq turaqtylyǵyn nyǵaıtýdy, mindetti medısınalyq saqtandyrý modeliniń turaqty damýyn qamtamasyz etedi.
– MÁMS júıesine taǵy qandaı aýqymdy ózgerister enedi?
– Zańda MÁMS salasyndaǵy memleket qyzmetiniń quqyqtyq, uıymdastyrýshylyq negizderin jetildirýge baǵyttalǵan normalar kózdelgen. Mysaly, MÁMS júıesinde 5 jyl boıy úzdiksiz tólem jasap kelgen adamdar jarna tóleýdi toqtatqanda birden MÁMS paketindegi qyzmetterden qaǵylmaıdy. Alty aıǵa deıin MÁMS esebinen medısınalyq kómek ala alady. Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynyń, densaýlyq saqtaý sýbektileriniń qarjylyq qyzmetinde ashyqtyq qaǵıdatyn saqtaýǵa burǵydan da kóbirek basymdyq beriledi.
Jalpy, zań normalary densaýlyq saqtaý júıesiniń aldyna qoıǵan mindetterin josparly iske asyrýdy, júıeniń uzaq merzimdi qarjylyq turaqtylyǵyn, el azamattaryna sapaly medısınalyq qyzmetterdiń keń qoljetimdiligin qamtamasyz etýge arnalǵan. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi kún saıyn pasıentterdi qabyldap, emdep, qajet bolsa jedel kómek kórsetýge ábden mashyqtanǵan júzdegen myń dárigerdiń, orta jáne kishi medısına qyzmetkerleriniń eńbegin laıyqty baǵalaýǵa shaqyrady. Jeke adamdardyń qate-kemshilikteri qoǵam aldynda búkil salanyń jumysyn, ulttyń saýlyǵy jolynda kún-tún demeý eńbek etip júrgen aq jeleńdilerdiń eńbegin teriske shyǵarmaýǵa tıis.
Áńgimelesken –
Sándibek ASANÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
