Bul qaı júıe?

Únsiz beriletin vaýcher

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy 1 qyr­kúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Biz balalardyń mek­tepke deıingi jan-jaqty damý máselesin sheshýimiz kerek. 2025 jylǵa qaraı 6 jasqa deıingi balalardy mektepke deıingi tárbıemen jáne oqytýmen 100 paıyz qamtamasyz etýdi mindetteımin. Bul túıtkil memle­kettik balabaqsha salýmen ǵana sheshil­meıdi. Osy iske jeke bıznesti tartyp, qoldaýdyń jańa túrlerin, sonyń ishinde qarjylandyrýdyń vaýcherlik tásilin oılastyrý qajet. Ata-analar kez kelgen balabaqshany tańdap, memleket bergen vaýchermen tólem jasaı alady», dedi. Tapsyrma qalaı iske asyp jatyr? Suraqqa jaýapty ómirdiń ózinen izdelik.

Maqsat Erlanuly 3 jasqa ja­qyndaǵan tuńǵyshyn balabaqshaǵa bergisi kelip izdendi. Qazir vaýcherge qol jetkizgen, dese de ata-ana ózi kózdegen memlekettik bala­baqshadan oryn ala almaǵanyn jetkizdi. Munyń sebebin ol júıeniń kemshiliginen kóredi.

– Men vaýcherge naýryzda kezekke tur­dym, áýeli zerttep, eskertýlerin oqyp aldym, únemi qosymshaǵa kirip otyr­dym. Kirgen saıyn 5 200-den ­
4 800-orynǵa túskenimizdi, solaı jyl­jyp jat­qanyn kórsetip turdy. Mun­daı qarqynmen kúzge qaraı vaýcher alyp qalatyn shyǵarmyz dep oılap júrdik. Sol kúnige 40–50 orynǵa jyljyp jatqan kezekti kórsetip otyrsam, jubaıym qosymshadaǵy eleýsiz turǵan «vaýcher berildi» degen jazbaǵa nazar aýdardy. Mańaıdaǵy balabaqshalarǵa baryp sony suradyq, sóıtsek, kezekke qara­mastan, vaýcher, ıaǵnı balabaqshaǵa jol­dama bir emes, eki ret berilip qoıyp­ty jáne sońǵy aıda dál meniń balam­nyń qurdastaryna berilipti, demek kóbi memlekettik balabaqshalardan oryn alyp aldy. Vaýcher berilgenin ne bir sms, ne qońyraý, ne dybystyq esker­tý arqyly habarlamaǵan. Bul pysyq­tarǵa, júıeniń belgili-belgisiz qyrlaryn arnaıylap oqyp alǵandarǵa qolaıly bolyp kórindi. Balalary bar áriptesterimnen surap edim, bıyl kishkentaıy balabaqshany bitiretin bireýi «Oı, mynaý nómirge habarlas, memlekettikten oryn alyp beredi. Biz solaı aldyq», dedi. Aıtaıyn degenim, sol ındıgo kezindegideı qosymshanyń uńǵyl-shuńǵylyn bilmeıtin, sıfr­lyq saýaty az adamdar baıaǵydaı «kómekteskishterge» jem bolady, – dedi M.Erlanuly.

Onyń oıynsha, vaýcher berilgenin kezektiń jyljyp jatqanymen shatas­tyrý – naǵyz manıpýlııasııa. Adam kezegimen keledi dep senedi, al mynaý jaǵynda vaýcher berilip turady, árıne, tez berilgeni qýantady, biraq ony kisiniń nazaryn basqa jaqqa bura otyryp jazyp qoıǵan durys emes. Vaýcher beril­genin ata-ana ótkizip almaıtyndaı jaǵ­daı jasaý kerek, qońyraý shalý arqy­ly eskertý tetigin qarastyrý qajet. Vaýcher berilgende ony alatynyńyzdy 2 kún ishinde rastaýyńyz kerek, sony qosymshanyń ishindegi únsiz kelgen eskertpeni ashyp qana bilýge bolady, ata-analardyń kóbi balalarymen, jumystarymen júrip bilmeı, ótkizip alady. Osyǵan qosa vaýcher berilgen soń balanyń qujattaryn retteýge nebári 3 jumys kúni beriledi, emhanalardaǵy jyljymaıtyn kezek, pedıatrǵa jazy­lýdyń ózine aptalap, arnaıy mamandarǵa jetýge aılap ýaqyt ketetini bar, tym az merzim beriletini qısynǵa kelmeıdi, osy máselege túzetý engizgen durys.

Al Oqý-aǵartý mınıstrligine qaras­ty Mektepke deıingi bilim berý depar­tamentiniń basshysy Manar Adamova jańa júıe kerisinshe sol burynǵy sy­baı­lastyq faktilerin boldyrmaý úshin engizilip otyrǵan tásil ekenin aıtady.

– Vaýcherlik qarjylandyrý júıesi memlekettik tapsyrys ornalastyrý­dyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, qara­jattyń tıimdi jumsalýyn qadaǵalaý úshin engizildi. Qazir osy júıege
15 qala, 6 aýdan qosyldy. Qalǵan ob­lys­tyq deńgeıdegi 5 qala qyrkúıekke deıin, aýdandar jyl sońyna deıin vaýcherlik qarjylandyrýǵa kóshedi. 100% memle­kettik jáne 90% jekemen­shik balabaqsha balalarǵa memleket­tik tapsyrys alady. Memlekettik te, jekemenshik te biryńǵaı kelisim shartqa óz erkimen qol qoıady, vaýcherlik qarjylandyrý júıesimen jumys isteý mindettelmegen. Degenmen balaǵa berilip otyrǵan memleket qarjysyn alýǵa bári de yntaly. Sonymen qatar biryńǵaı kelisim shartqa qol qoıý óz erkińde degen sóz vaýcher júıesimen jumys istemeıtin jeke balabaqshalar talapqa saı tekseristen ótpeıdi degendi bildirmeıdi. Bilim salasynda sapany qamtamasyz etý komıtetiniń kestesi boıynsha memlekettik attestasııadan ­
5 jylda 1 ret barlyq mektepke deıingi uıym ótedi. Budan bólek, 2027 jyldyń 1 qańtarynan lısenzııalaý engiziledi, – dedi M.Adamova.

Mınıstrlik ókiliniń pikirinshe, kezekte vaýcher kútip otyrǵan ata-anaǵa habarlama kelgen jaǵdaıda oǵan «ıá» nemese «joq» dep jaýap berýge 2 kún jetkilikti. Ári qaraı 3 kún emes, 5 kún beriledi. Ata-ana úlgermeı jatsa, 28-kúnge soza alady. Ol kezde taǵy 28 kúnniń ishinde habarlama alady. Jalpy, vaýcherlik qarjylandyrý algorıtmi – №372 buıryqpen bekitilgen, 46 betten turatyn qosymsha. Qanatqaqty rejim bolǵandyqtan, ózgerister eske­rilip jatyr. Mamyr aıynda №105 buıryqpen tolyqtyryldy. 2024 jyldan beri ár qala, aýdan kirgen saıyn, olardyń bar­lyq eskertpesi eskerilip keledi. Sy­naq rejimi – sol úshin de synaq. Bul de­genimiz – qoldanýshylardyń eskert­pesi men shaǵymdary qaralyp, áli de óz­gerister engizilip qalýy múmkin ­degen sóz.

Jaı-japsaryn qoldanǵan biler

Taqyrypqa tereńdeý maqsatynda biraz ata-anamen tildestik. Solardyń ishinde júıege oń baǵa bergender de bar. Qalamqas Toqtamys:

– Vaýcherlik qarjylandyrýdy synap jatqandar kóp eken. Jańa júıe kerisinshe maǵan unady. Burynǵydaı tańmen kózińdi tyrmalap ashyp, orynǵa talaspaısyń. Orynnyń bári kezekten tys turǵandarǵa ketip qalmaıdy, teń bólinedi. Qysqasy, ádil júıe. Iá, óte yńǵaıly eken. Álde bıyl biraz ata-ana vaýcherlik júıeni túsinbeı, kezek az boldy ma, áıteýir tańdaǵan balabaqshamyzǵa oryndar birinen keıin biri keldi, tipti qaısysyn tańdaıtynymyzdy bilmeı qaldyq. Tórt balabaqshaǵa deıin tańdaı alatynyń, ásirese «Bul balabaqshany alaıyn ba?» dep oılanýǵa 24 saǵat bere­tini unady. Burynǵy ındıgo naǵyz jemqorlyq júıe edi. Talaı adam «oryn alyp beremiz» degen kómekteskishterge jem boldy. Al qazirgi júıede eshkim de aralasa almaıdy. Júıe oryndardy ­avtomatty túrde ózi jiberedi. Eń bas­tysy vaýcheriń bolsa, kútý paraǵynda tursań boldy, – deıdi.

Máseleni zerdeleý kezinde vaý­cher júıesine qatysty kóp vıdeo, buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan maqala, sıýjetterdi qaradyq, sonda basa nazar salǵanymyz – sol materıaldarǵa jazylǵan ata-analardyń pikirleri. Basym bóligi júıeniń kemshilikterin jipke tizgen. Mysaly, bir jeli qoldanýshysy (árbirinen pikirin jarııalaýǵa ruqsat al­maǵandyqtan, aty-jónin kórset­peý­di jón kórdik) joǵarydaǵy «kómek­teskishterge jem bolmaısyń degen ata-ana Q.Toqtamystyń pikirin joqqa shyǵarypty. «Jeke balabaqsha – qymbat, ne isterińdi bilmeısiń. Vaýcher alý úshin 50 myń teńge tólep oryn aldyq, jeke balabaqshaǵa 80 myń teńge tólegenshe oryndy ustap beredi, 1 ret qana 50 myń­ beremiz ǵoı dedik», dep jazypty jeli qoldanýshysy. Odan ekinshi bireýi «Vaýcher satyla ma, kimge tólep aldyńyz, bilim basqarmasyna ma?» dep surapty. Oǵan aqsha bergen ata-ana: «Joq, vaýcher emes, júıemen qalaı jumys isteıtinin bilmeımin, sosyn qosymsha alyp beremin degen mamandarǵa júginemiz», dep jaýap bergen.

Al mynaý bir jeli qoldanýshysynyń ýájin jarııalamaýdyń ózi aıypty sııaqty, ol: «Jańa júıe boıynsha men qolymda vaýcher bola tura tikeleı ózim tańdap turǵan balabaqshanyń kútý paraǵyna kezekke tura almaımyn. Sebebi kútý paraǵy tek bir balabaqshadan ekinshisine aýysýǵa arnalǵan. Faktige keletin bolsaq, maǵan vaýcher alǵannan keıin 2 kúndik merzimim kúıip ketpeý úshin qaı jerden oryn tabylady, sol jerge balany tirkeýim kerek. Sodan keıin ǵana meniń balam úshin kútý paraǵyna turý múmkindigi ashylady. Vaýcher alǵan sátten bastap nege men ózim tańdaǵan balabaqshaǵa kútý paraǵyna tura almaımyn? Men oryn joq ekenin túsinip turmyn, ózim qalaǵan balabaqshany kútýge daıynmyn dep turmyn», deıdi. Dál osy olqylyq «ata-analarǵa balabaqshany tańdaýǵa jaǵdaı jasaıdy» degenderge qarsy salmaqty sóz bolatyndaı. Ata-analar kez kelgen balabaqshany tańdaı alatyndaı jaǵdaı jasaýdy tapsyrǵan Prezıdenttiń de mindettemesi tolyq oryndalmaı turǵan sekildi.

Joǵarydaǵy ata-ana M.Erlanulynyń pikiri mınıstrlik ókiliniń «Júıe qara­jattyń tıimdi jumsalýyn qadaǵa­laý úshin engizildi» degenine shák kelti­retindeı. Júıemen vaýcher alyp balasyn balabaqshaǵa bergen áke:

– Balamyzǵa vaýcher alyp, balabaq­shamen onlaın kelisimshartqa otyryp, qabyldaýǵa ótinish tastadyq. «Balany qabyldaý 18 shildege deıingi ýaqytta júrgiziledi» degen habarlama shyqty. Kún saıyn júıege kirip júrdik, eskertpelerge, hattarǵa dybysyn ashyp qoıdyq, biraq «balany balabaqshaǵa qabyldaý» degen aqparattan basqa eshqandaı jańalyq bolmady, qabyldaý júrgizilip jatyr ǵoı dep kúttik. Bir kúni ádettegideı qosymshaǵa kirsek, «balańyzdyń kelgen kúni – 3 kún» dep tur. Ol kezde biz áli bala­baqshanyń tabaldyryǵyn da attaǵan joqpyz. Balabaqsha meńgerýshisinen suraǵanymyzda jaýap jazbady, keıin tólemdi aıtqanda sol barmaǵan kún­derimizdi qosyp eseptedi. «Balańyz bala­baqshaǵa qabyldandy» dep habarlasa, qýana-qýana ýaqyt ótkizbeı barýshy edik, ózimiz de sony kútip júrmiz emes pe? «Qabyldaý» men «qabyldandy» degenniń aıyrmashylyǵy bar ǵoı? Sodan soń taǵy bir kemshilik – tańdaýdyń tym azdyǵynda, tipti joqtyǵynda. Mysaly, biz ázirge jaqyn jerden tabylǵan jeke balabaqshaǵa bere turdyq. Kútý paraǵyna kirip, balamyzdy mańaıdaǵy úsh memlekettik balabaqshaǵa kezekke qoıǵymyz keldi. Tezirek oryn tabyl­ǵanyna berýdi kózdeımiz, óıtkeni jekege qalta kótermeıdi. Biraq kútý paraǵynda tek 1 balabaqshaǵa kezekke qoıýyń kerek. Qysqasy, júıeniń shıki tustary barshylyq, – depti.

Osy maqalany jazý barysynda Astanadaǵy birqatar balabaqshany araladyq. Sonda keı mektepke deıingi uıym ókilderiniń ózi júıeniń qyr-syryn áli tolyq meńgere almaı júrgenin jetkizse, endi biri bastysy ata-analarǵa yńǵaıly degen pikirde, al keıbiri jańa júıe engizilgeli aılyq keshigip túsip jatqanyn aıtty. Jaldanyp jumys isteıtin jurt úshin jalaqy – jandy jeri. Sol sebepti bul jaıttyń mánisin mınıstrlik ókilinen suraǵanbyz. Buǵan M.Adamova:

– Bul – tek jekemenshik mektepterge qatysty másele. Vaýcherlik júıede ata-ananyń maquldaýyn kútpeıdi. Qarjy ár aıdyń 21-nen keıin túsedi, qaıta esepteý tek kelesi aıda júredi. Ata-ana maquldaýdy 2 aıdan keshiktirmeı jasaýy kerek. Eger 60 kúnnen artyq rastaý jasamasa vaýcherin joǵaltady, biraq ol aqsha balabaqshadan qaıtarylmaıdy. Balabaqshanyń esebinde qalady, sebebi pedagogterdiń eńbekaqysy tólenedi, – dep jaýap berdi.

Bul taqyrypty qaýzaý birazdan beri oıǵa kelgen. Buǵan áldebir kitaptyń tanystyrylymynda kezdesip qalǵan Astana qalalyq máslıhat depýtatymen bir taksıdi jaldap qalýymyz sebep bolǵan edi. Sol kezde ózi de birneshe jekemenshik balabaqshaǵa quryltaıshy bolyp otyrǵan ol vaýcher júıesin birshama synaǵan bolatyn, áli pispegen júıe dep baǵa bergen. Jaqynda sol depýtatqa taqyrypty ishten biletin ári qoǵamnyń oıyn joǵaryǵa jetkizetin halyqtyń ókili retinde oıyn aıtýdy suraǵanbyz, áýelde kelisip, sodan soń ýaqyty joǵyn aıtyp keıinge shegere berip, 1 apta sozyp júrip, aqyr aıaǵy bul taqyrypta pikir bildirýden bas tartty.

Syn men shyn

Kez kelgen salada reforma, joba, ózgeris aldyn ala tolyq zerdelenip, ǵylymı negizdelse ǵana túpki nátıje­sinde jumys minsiz bolmasa da kem­shilikteri men qatelikteri óte az bolatyny belgili. Jańa júıege qatysty ǵalymdar ne deıdi? Suraqqa jaýap alý úshin osy taqyrypty jiti zerttegen bilim berý quqyǵy salasyndaǵy zańger, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, Abaı Myrzahmetov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń professory Aısın Saıkenniń saraptamasyna zer salyp, sózine qulaq túrdik. Ol vaýcherlik qar­jylandyrý jobasynan jemqorlyq faktilerin anyqtapty.

– 2025 jylǵy qańtarda Aqmola jáne Túrkistan oblystary boıynsha qazaqstandyq úzdiksiz bilim berý qa­ýymdastyǵynyń fılıaldary óz bastamasy boıynsha Oqý-aǵartý mınıstriniń buıryqtaryna jáne vaýcherlik qar­jylandyrý boıynsha qosylýdyń úlgilik shartyna sybaılas jemqorlyqqa qar­sy taldaý júrgizdi, onda: 23 sybaılas jemqorlyq normasy, zań tehnıkasynyń 5 óreskel qateligi, balabaqshalarǵa qaı­shy keletin 15 jaǵdaı anyqtaldy. Mysaly, №53 buıryq algorıtminiń 7-tar­maǵy 2-tarmaqshasy men №372 buıryq algorıtminiń 47-tarmaǵy 8-tar­maq­shasynda qosylý shartynyń úlgi nysanyn Qarjy ortalyǵy bekitedi. Al shartta qanatqaqty jobaǵa qatysý­shylardyń tólemi men ózara is-qı­mylynyń egjeı-tegjeıli talaptary kózdeledi. Mundaı shartta mıllıard­taǵan bıýdjet qarajatyn ıgerý qaras­tyrylatynyn eskergen jón. Alaıda Oqý-aǵartý mınıstrligi Qarjy ortalyǵyna ákimshilik rásimderdiń barysyn derbes anyqtaýǵa, ózgertýge múmkindik berip otyr. Sondaı-aq Qarjy ortalyǵynyń aktileri, onyń ishinde sharttyń úlgilik nysanyn bekitý týraly buıryqtar sybaılas jemqorlyqqa qarsy mindetti ǵylymı saraptamaǵa jatpaıtynyn qosa ketý kerek.

№53 buıryq algorıtminiń 7-tarmaǵy jáne №372 buıryq algorıtminiń 47-tarmaǵynyń 22-tarmaqshasy bo­ıynsha mektepke deıingi uıym tárbıe­lenýshileriniń qatysý tabelin ata-analar jáne (nemese) zańdy ókilder aıdyń sońǵy kúninen keshiktirmeı toltyrýǵa tıis. Tabel ýaqtyly toltyrylmaǵan, kelgen kúnderin rastamaǵan jaǵdaıda, ony ata-ana nemese zańdy ókil avtomatty túrde rastaǵan bolyp esepteledi. Mun­daıda mınıstrlik bastapqy maqsa­tyna qol jetkize almaıdy, ıaǵnı joq adam­darǵa, kelmegen balalarǵa da qarjy bólgen bolyp shyǵady. Artsport, Damu bala jobalaryndaǵydaı ótirik qatysqandardyń qataryn kóbeıtedi, – deıdi zańger.

A.Saıkenniń aıtýynsha, shartta Qarjy ortalyǵy, bilim bólimi, mektepke deıingi uıym, tárbıelenýshiniń ata-anasy jáne bank atynan 5 tarap kelisimge otyrady. Biraq Qarjy ortalyǵy óz atynan ǵana emes, bilim bóliminiń atynan da, esebinen de sóıleýge quqyq berip qoıǵan. Bul Azamattyq kodekstiń 163-babynyń 3-tarmaǵyna qaıshy keledi, oǵan sáıkes ókil ózine de, ózi bir mezgilde ókili bolyp sanalatyn basqa adamǵa da ókildik etýshiniń atynan mámileler ­jasaı almaıdy.

Shyndyǵynda, zańger ǵalymnyń zertteýinen anyqtalǵan faktiler áli de bar, biz ishinen iriktep aldyq. Spıkerimiz osy faktilerdiń jazbasha tolyq nusqa­syn Qarjy ortalyǵyna, Oqý-aǵartý mınıstrligine, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy agenttikke joldanǵanyn aıtty. Agenttik jaýabynda taldaý jumysyna alǵys bildirgen jáne qazirgi ýaqytta bul salada sybaılas jemqorlyqqa qarsy monıtorıng júrgizilip jatqanyn, osy faktiler ýákiletti memlekettik organ­darǵa usynymdar berýde eske­riletinin habarlaǵan. Al mınıst­rlik pen Qar­jy ortalyǵy ár faktige jeke-jeke jaýap bergen. Mysaly, Qarjy orta­lyǵynyń jaýap hatynda shartqa qa­tysty: «Bilim berý salasyndaǵy ýáki­letti organ operatorynyń qosylý shartynyń nysanyn aıqyndaýy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2022 jylǵy 14 qańtardaǵy №12 buıryǵymen bekitilgen Memlekettik satyp alý veb-portaly arqyly memlekettik bilim berý tapsyrysy qyzmetteriniń sharttaryn jasasý qaǵıdalarynyń 9-tarmaǵy 3-tarmaqshasy sheńbe­rin­de qoldanystaǵy zańnamanyń ta­laptaryna tolyq saı keledi. Atalǵan buı­­­ryq Qazaqstan Respýblıkasynyń nor­matıvtik quqyqtyq aktilerin mem­lekettik tirkeý tiziliminde 2022 jylǵy 14 qańtarda №26502 bolyp tirkeldi, bul onyń Ádilet mınıstrligi tarapynan zańnama talaptaryna sáıkestigi turǵysynan zań saraptamasyn júr­gizý týraly kýálandyrady», delingen. Osy máselege mınıstrlik: «№53 jáne №372 buıryqtar normatıvtik aktige jatpaıdy, sondyqtan olarǵa muny ázirleý, kelisý jáne tirkeý tártibi týraly zańnamanyń talaptary qoldanyl­maıdy. Sol sııaqty, bilim salasyndaǵy operatorǵa («Qarjy ortalyǵy» AQ) qosylý shartynyń nysanyn aıqyndaý quqyǵy berildi. Mundaı tájirıbe 2022 jyldan bastap jeke uıymdarda orta bilimge memlekettik tapsyrysty ornalastyrý kezinde qoldanylady. Bul kezeńde zańnamany buzý nemese sybaılas jemqorlyq táýekelderi anyqtal­ǵan joq. Osylaısha, operatordyń qosylý shartynyń nysanyn anyqtaýy eshqandaı qaýip tóndirmeıdi», dep ­jaýap bergen.

Al tabelge qatysty synǵa mınıstr­lik hatynda: «№372 buıryqtyń 47-tar­ma­ǵynyń 22-tarmaqshasyna sáıkes ata-anaǵa deıin toltyrylǵan mektepke deıingi uıym tárbıelenýshileriniń qatysý tabeliniń derekterimen kelis­pese, rastaıtyn qujattardy (bolǵan jaǵdaıda) kórsetip, sebebin toltyrady. Solaı ashyqtyqqa qol jetkizemiz. Bul rette №372 buıryqtyń 51-tarmaǵy­­­nyń 3) tar­maqshasyna sáıkes, onda qamtylǵan derektermen kelispeý sebebinen ony rastamaǵan jaǵdaılardy qospaǵanda, ata-ananyń mektepke deıingi uıym tárbıelenýshilerine barý tabelin eki ret (qatarynan eki aı) rastamaýy tıisti kórsetiletin qyzmetti alýshyǵa qatysty vaýcherdiń kúshin joıýǵa negiz bolatynyn atap ótken jón. Áreketsiz ata-analardy jobadan shyǵaryp tastaýǵa múmkindik beredi, osylaısha, kelmegen balalarǵa qarjy bólý qaýpin mınımýmǵa deıin tómendetedi», delingen.

Qarjy ortalyǵyna bilim bóliminiń atynan da, esebinen de sóıleýge quqyq berip qoıǵany týraly ýájge mınıstrlik: «Bilim salasyndaǵy ýákiletti organnyń operatory men bilim berýdi basqarý organynyń arasynda jazbasha tapsyrma sharty bolady, ony jasasa, sońǵysy operator biryńǵaı satyp alý platformasynda (burynǵy «Memlekettik satyp alý veb-portaly) ornalastyrǵan qosylý shartyna otyrady. Osyǵan baılanysty qoldanystaǵy zańnamaǵa qandaı da bir qaıshylyqtar bolmaıdy», dep jaýap bergen.

Suraq pen jaýapty saraladyq, syny men shyny qaısy? Muny endi oqyr­mannyń óz enshisine qaldyrdyq.