Foto: chastnosti
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqtyń aıtýynsha, bul tusta azamattardyń ózderin ǵana kinálaýǵa bolmaıdy. Mysaly, Túrkistanda, Shymkentte ortasha jalaqy 130-140 myń teńge bolsa, ortalyq óńirlerde nemese Astanada azamattar shamamen 300-400 myń teńgege ómir súrip jatyr. Biraq elimiz boıynsha azyq-túlik pen kommýnaldyq shyǵyndardyń ortasha mólsheri shamamen birdeı.
«Keıde adam óz múmkindiginen tys nársege umtylady: bireýden qalmaý úshin, bireýge elikteý úshin artyq shyǵynǵa barady. Sonyń ishinde toı shyǵyndary, sán-saltanat, áldeńeler boıynsha básekelesý – osylardyń barlyǵy qosylyp, negizgi tabystyń 50%-y bilinbeı 60-70%-ǵa deıin ketip qalady», deıdi ekonomıst B.Ysqaq.
Kóp adamdar shyǵyndaryn tıimdi basqara almaı otyr, bul – josparlaý jetispeıtindigin kórsetedi. Máselen, eń únemshil halyq sanalatyn japondarda kerisinshe – naqty jospar, naqty menedjment bar. Olar qarajatty qaıda jumsaıtynyn naqty tizip qoıady: balalaryna ketetin shyǵyn, turaqty jáne turaqsyz tólemder – bárin naqty josparmen rettep otyrady.
Jalpy, azyq-túlikke jumsalatyn shyǵynnyń artýynyń bir sebebi – jergilikti azyq-túlik óniminiń jetispeýshiligi, ıaǵnı ımportqa táýeldilik. Taǵy bir sebebi – azyq-túlik dúkenderge jetkenshe, onyń quny birneshe deldal arqyly ótip baryp kóteriletini, sonyń bári azyq-túlik baǵasynyń sharyqtaýyna, saldarynan halyqtyń tabysynyń basym bóliginiń soǵan jumsalýyna ákelip otyr.
Ysyrapshyldyqqa ákeletin taǵy bir másele – toı. Toı shyǵyny týraly Májilis depýtaty Bolat Kerimbek te sóz alyp júr.
«Qazaq toıshyl halyq, «Toı – yrys, toı – qazyna» deımiz. Biraq toıdyń ózindik mádenıetin qalyptastyrsaq, ysyrapshyldyqty bir jónge keltirýge bolady. Onyń bir aıqyn aıǵaǵy – as sharalarynda «jeti taǵamdy» ustanyp ótkizedi. Ereje bekitilgen, ony ımamdar meshit arqyly jıi nasıhattaıdy. Kelesi kezeńde biz úlken toılardy bir retteýimiz kerek», deıdi depýtat.
Onyń aıtýynsha, qazir toıdyń sany kúrt ósip ketti.
«Mysaly, túrki halyqtary «negizgi toı – úılený toıy» deıdi de, sol úılený toıǵa bar shyǵynyn shyǵaryp ótkizedi. Al bizde bala týǵanda, balanyń tusaýy kesilgende, tili shyqqanda, mektepke barǵanda, quda kelgende, quda shyǵaryp salǵanda da jasaı beredi. Toılardyń kóptigi qazaq qoǵamynda ysyrapshyldyqqa ákeldi. Jalpy, toı degenimiz – bas qosý, bir-birine tilek bildiretin shara ǵoı. Sol sebepti dastarhandy fýrshet túrinde jasap, azdap tamaqtanyp, ary qaraı tilek aıtý formatyna birtindep kóshken jón sııaqty. Únemshildik mádenıetin qalyptastyryp, tamaq daıyndaý boıynsha zańdy negizdegi talaptar engizý qajet», deıdi depýtat.
Jalpy zertteýlerge súıensek, qandaı toı bolmasyn kóp taǵam jelinbeı qalady eken. Mysaly, bir stolda 8 túrli salat bolyp, árqaısysy 300 gramnan eseptegende – 2,5-3 kg salat jınalady jáne tort, kámpıt, órik, meıiz, fıstashka, t.b – bul taǵy 5-6 kg. Jemis-jıdek bólek. Sonymen qatar, eki ystyq taǵam beriledi. Barlyǵyn eseptesek, bir stolǵa 30-35 kılogramm tamaq qoıylady. Otyratyn adam sany – 12.
Al áleýmettanýshy, sarapshy Aqnur Imanquldyń aıtýynsha, halyq tabysy artqan saıyn, azyq-túlikke jumsalatyn úles azaıady. Mysaly, AQSh-ta XX ǵasyrdyń basynda halyq tabysynyń 50 paıyzy azyq-túlikke jumsalǵan. Búginde bul kórsetkish 10-15 paıyz aralyǵynda ǵana.
«Olar bizden azyraq tamaqtana ma? Joq. Aıyrmashylyq – tabys deńgeıinde. Olarda tabys joǵary, bizde tabys tómen. Sondyqtan azyq-túlikke ketken shyǵyn – bizdiń tabysymyzdyń jartysynan asyp ketedi. Zertteý júrgizdik, «Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty» júrgizgen saýalnamaǵa 3000 adam qatysty. Biz halyqtyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn 5 kategorııa boıynsha suradyq. Mysaly: 1) Aqsha bárine jetedi. 2) Aqsha iri turmystyq tehnıka (tońazytqysh, shańsorǵysh) alýǵa da jetedi. 3) Aqsha tek azyq-túlikke jetedi. Osy sońǵy jaýapty «aqsha tek azyq-túlikke jetedi», dep bergender sany dál 50% boldy. Bul – resmı statıstıkamen sáıkes kelip tur», deıdi áleýmettanýshy.
Jalpy aıtqanda, Italııada nemese basqa damyǵan elderde eger tamaq buzylmaı, artylyp qalsa, qoqysqa tastaǵany úshin aıyppul salynady eken. Al eger ony balalar úıi, muqtajdarǵa berse – salyqtyq jeńildikter qarastyrylady. Iаǵnı, olar ysyrapty – ekonomıkalyq mehanızmdermen shekteıdi. Al, toı máselesine keletin bolsaq, máselen, toı týraly zańdy О́zbekstan 2019 jyly qabyldady. Onda adam sany boıynsha standarttar bekitilgen. Mundaı usynystar Parlamentte birneshe ret kóterilgeni málim. Biraq bizdiń qoǵam áli О́zbekstan, Tájikstan sekildi zańmen qatań retteýge daıyn emestigi baıqalady.
