Brexit qatelik boldy ma?

Ekonomıka quldyrady

Jyl basynda júrgizilgen YouGov saýalnamasyna sáıkes, brıtandyqtardyń 62 paıyzy Brexit-ti sátsiz qadam dep sanap, Eýroodaqqa qaıta múshe bolýdy qoldaıtynyn aıtqan.

Eske salsaq, Ulybrıtanııa 5 jyl buryn Eýroodaqtan resmı túrde shyqty. 2016 jyldyń maýsymynda ótken referendýmda halyqtyń 51,9 paıyzy Brexit-ti qoldap daýys berdi. Eýroskeptıkter EO-ǵa múshe bolý elge tym qymbatqa túsetinin halyqtyń esine jıi salyp otyrdy, sondaı-aq mıgranttardan mezi bolǵan turǵyndar eldiń kóshi-qon saıasatyna rıza bolmaı, odaq elderinen shyǵýǵa qarsylyq bildirmedi. Sonyń ishinde Brıtanııa (Londondy qospaǵanda) jáne Ýels Brexit úshin daýys berdi, al Shotlandııa men Soltústik Irlandııanyń turǵyndary qarsy boldy. Olar bul sheshim ekonomıka men ómir súrý deńgeıiniń tómendeýine ákeledi dep eseptedi. Osylaısha, Brexit Ulybrıtanııany ekige bóldi.

Bul bastamany kótergen «Ulybrıta­nııa­­ny reformalaý» ońshyl popýlıstik partııasynyń negizin qalaýshy jáne jetekshisi Naıdjel Faradj boldy. Ony burynǵy premer-mınıstr Borıs Djon­son men Ádilet mınıstri Maıkl Goýv jaqtady. Jalpy, Brexit-ti sol kez­degi basqarýshy Konservatıvtik partııasy da qoldady, alaıda onyń jetekshisi, sol kezdegi premer-mınıstr Devıd Kemeron, sondaı-aq brıtan úkimetiniń basqa eki burynǵy kóshbasshysy – leıborıster Tonı Bler men Gordon Braýn Eýroodaqty jaqtady.

Cambridge Econometrics zertteýi­ne súıensek, EO-dan shyqqaly Ulybrı­ta­nııa ekonomıkasy 2023 jylǵa qaraı 6 paıyzǵa quldyraǵan. 2021 jyldan 2023 jylǵa deıin el taýarlarynyń EO-ǵa eksporty 27 paıyzǵa qysqaryp, ımport 32 paıyzǵa tómendegen. Odaqqa jiberiletin brıtandyq ónimderdiń assortımenti de 1 645 taýar túrine qysqarǵan. 2020 jyly Ulybrıtanııanyń IJО́-si 10,3 paıyzǵa tómendegen. Brexit Ulybrıtanııaǵa 140 mlrd fýnt sterlıngke shyǵyn kel­tir­gen. Ortasha ómir súretin brıtandyq shamamen 2000 fýnt joǵaltqan.

Sarapshylar 2035 jylǵa qaraı shy­ǵyn 311 mlrd fýnt sterlıngke nemese ekonomıkanyń 10 paıyzyna jetýi múm­kin deıdi. Sol ýaqytqa deıin elde 3 mln jumys orny da azaıady, al ınves­tısııa 32 paıyzǵa, ımport 16 paıyzǵa azaımaq.

Brıtandyq ónerkásiptik kásiporyn­dar­dyń Eýropada ónimderin satýy qıyndaı túskendikten, Brexit naqty sek­tor­ǵa qatty áser etti. Eger 2015–2019 jyldary el ónerkásibi 4,3 paıyzǵa ósse, 2020–2023 jyldary 1,8 paıyzǵa qysqar­ǵan. «Máselen, 2022 jyly brıtan­dyq avtokólik ónerkásibi bar bolǵany 775 014 kólik qurastyrǵan, bul 1956 jyldan bergi eń tómengi jyldyq kórsetkish», dep jazdy The Guardian. О́ndiris kóle­mi 2021 jylmen salystyrǵanda 9,8 paıyzǵa, 2019 jylmen salystyrǵanda 41 paıyzǵa tómendegen. Degenmen aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri azdap bolsa da paıda kórgen. Aýyl sharýashylyǵy 2019 jyldan 2,2 paıyzǵa ósken.

Brıtandyqtardyń Brexit-ke daýys berýiniń bir sebebi olar úshinshi elderden baqylaýsyz aǵylǵan mıgrattardan qoryqty. Brexit mıgrasııany retke kel­tirýge ýáde berdi. Biraq EO-dan shyǵý bul jaǵdaıdy aıtarlyqtaı ózgerte qoımady. 2020 jyldan bastap, kerisinshe, Azııa jáne Afrıka elderinen jumys vızasyn alýshylardyń sany kúrt ósti: 2019 jyldan 2023 jylǵa deıin sáıkesinshe 2,8 jáne 9,8 ese eselendi. Afrıka elderi arasynda 2024 jyldyń alǵashqy úsh toqsanynda eń kóp jumys vızalaryn Nı­gerııa (21 473), Zımbabve (15 610) jáne­ Gana (8 027) azamattary aldy. Azııa el­deri arasynda Úndistan (69 028), Pákis­tan (29 610) jáne Fılıppın (18 410) kósh bastap tur. Al Brexit-ke deıin EO aza­mattary Ulybrıtanııada erkin turyp, jumys isteı alatyn, endi olarǵa da jumys vızasyn alý min­detteldi. 2024 jyly Fransııanyń 4 192, Germanııanyń 3 131 jáne Italııanyń 2 449 azamatyna jumys isteýge ruqsat berildi.

2023 jyldyń qańtarynda jarııalan­ǵan Centre for European Reform jáne UK in a Changing Europe birlesken zertteýine sáıkes, EO eńbek mıgranttarynyń aıtarlyqtaı qysqarýynan kólik, qoıma, saýda, qonaqúıler men qoǵamdyq tamaq­taný sektorlary qatty zardap shekti, 330 myń jumys kúshiniń tapshylyǵyna ákeldi.

Ulybrıtanııa EO-ǵa qaıta orala ma?

NatCen Social Research áleýmettaný­shysy Djon Kertıs VVS-ge EO quramyna qaıta enýge Ulybrıtanııa da, Eýroodaq ta daıyn emes degen pikirin bildirdi.

«Qazir Brexit nátıjelerine qana­ǵattanbaý negizinen ımmıg­rasııanyń qarqyndy ósýimen, eko­nomıkanyń baıaýlaýymen, memle­kettik qyzmet kórsetý sapasynyń tómendeýimen jáne densaýlyq saq­taýdaǵy daǵdaryspen baıla­nys­ty bolyp otyr. Bılik jaǵ­daı­dy túzetý úshin sharalar qabyl­dap jatyr. Eger olar ná­tı­jege qol jetkizse, Brexit elde­gi daǵda­rystardyń bir sebebi retin­de umytylady», dep jazady Ulybrıtanııa zertteýshileri UK in a Changing Europe baıandamasynda.

Taǵy bir másele – EO Ulybrı­ta­nııa­nyń odaqqa qaıta qosylýyn qoldaı ma?

«Bul ekitalaı. Ekonomıkalyq ja­ǵy­nan brıtandyqtar ǵana ózgeristi qalaıdy. Al EO qazir­gi jaǵdaıǵa óte rıza. Meniń oıymsha, Eýropa odaǵy Uly­brı­tanııanyń odaqqa oralýy týra­ly kelissózderdi bastamas buryn, saıasatkerler men Uly­brıtanııadaǵy qoǵamdyq pikirde eýropalyq másele boıynsha tu­raqty konsensýs bolǵansha kútedi», deıdi UK in a Changing Europe sarapshysy Anand Menon.

Negizi Eýropa bıligi kezin­de odaqtan shyqqan Uly­brıta­nııanyń sońynan basqa elder de erip, shyǵa bastaıdy dep qaýiptendi. Biraq bul pessımıstik boljamdar oryndalmady. Esesine toǵyz el – Albanııa, Bosnııa jáne Gersegovına, Grýzııa, Moldova, Soltústik Makedonııa, Serbııa, Ýkraına jáne Chernogorııa EO músheligine enýge kelissózder júrgizip jatyr.

Al Donald Tramp AQSh-ty IýNESKO qu­­ramynan shyǵarý týraly she­shim qa­byldady. Sebebi uıym amerı­kalyq múddelerge saı kelmeıtin bastamalardy qol­dap otyr.

«Prezıdent D.Tramp AQSh-ty IýNESKO-dan shyǵarý týraly sheshim qabyldady. Uıym aqylǵa qonymdy saıasat­qa tolyǵymen qaıshy keletin pro­gressıvti, alaýyzdyq týdyratyn mádenı jáne áleýmettik bastamalardy qol­dady», dedi Aqúı baspasóz hat­shysynyń orynbasary Anna Kellı «New York Post» gazetine bergen suhbatynda.

Elimizdi aıtar bolsaq, ótken jyly 6 halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq et­tik. Táýelsiz el bolǵaly BUU, ShYU, DSU, UQShU sekildi uıymdardyń qura­myna endik. Jalpy, Uly­brıtanııanyń my­salynda kórip otyrǵanymyzdaı, halyq­ara­lyq uıym­darǵa múshe bolýdyń artyq­­shylyǵy basym.