Ulttyq qatynastardy fılosofııalyq turǵydan zertteýmen turaqty aınalysyp kele jatqan Rekeń – saıasattyń salasyna qatysty ondaǵan maqalasyn bylaı qoıǵanda, 2007 jyly jaryq kórgen «Saıasattaný jáne onyń problemalary», 2011 jyly baspadan shyqqan «Saıasattaný negizderi» atty kólemdi de irgeli eki tomdyq oqý quralynyń avtory.
Fılosof, saıasattanýshy ǵalymnyń eńbekteri týraly az-kem oıymdy bildire keteıin. Bul eńbekterdi jazýǵa Rekeńniń osy ǵylymı pánnen kópjyldyq oqytýshylyq tájirıbesi negiz bolǵany aıqyn ańǵarylady. Eger birinshi oqý quralynda saıasattanýdyń ǵylym, oqý páni retindegi tarıhy, uǵymdary men kategorııalary, zańdary men ádisteri, saıasattaný ǵylymynyń qoǵamdyq ómir men saıası bılik júıesindegi, memleket pen azamattyq qoǵam qurýdaǵy, adamdardyń saıası sanasy men mádenıetin qalyptastyrýdaǵy róli, t.b. másele keńinen sóz bolyp, jan-jaqty tarqatylǵan. Al eki tomdyq oqý quralynda qazirgi qoǵam bolmysyndaǵy saıasattanýdyń negizgi uǵymdary, ádister júıesi men saıası tehnologııasy, Qazaqstan men álemdik qaýymdastyqtaǵy saıası damýdyń ózekti máseleleri, saıası qurylymdar men úderister, bılik júıesindegi qarym-qatynastar, jınaqtaı aıtqanda, búgingi saıasattanýdyń ǵylym jáne oqytý pán retindegi máselesi keńinen sıpattalǵan. Bul oqýlyqtar Rekeńdi saıasattanýshy ǵana emes, bul pánniń tamasha oqytýshysy retinde, saıasattaný ǵylymynan týyndaıtyn qoǵamdaǵy kúrdeli máseleni oqý pánine aınaldyra alǵan tereń bilimdi, keń oıly ustaz, bar bilim-ilimin shákirtter sanasyna naqty jetkize biletin sheber uıymdastyrýshy retinde de tanytqan.
Jaqynda Rekeń «О́negeli ómir» serııasymen shyqqan «Raýshanbek Ábsattarov» atty kitapty syılady. Onda negizinen barlyǵy alpystan astam aǵa býyn ǵalymnyń, zamandas pen áriptestiń, shákirti men izbasarynyń jyly lebizi berilipti. Sonymen qatar on shaqty saıasattaný men áleýmettaný týraly tańdaýly maqala bar eken.
Kitaptaǵy «Áleýmettik memleket: máni men anyqtamasy» degen maqalasynda Rekeń «Áleýmettik memleket» degen uǵymdy eń alǵashqy ret HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda tujyrymdaǵan nemis ǵalymy Lorens Fon Shtaıner usynǵanyn aıta kelip, onyń mynandaı anyqtamasyn keltiredi: «Áleýmettik memleket óz azamattaryn ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq damýǵa daǵdylandyryp úıretýge mindetti, óıtkeni biriniń damýy – ekinshisiniń damýyna shart bolýy qajet, áleýmettik memlekettiń negizgi máni osy bolyp tabylady». Bul anyqtamadaǵy «Áleýmet» degen uǵymnyń máni jamaǵat, qaýym, jurtshylyq degen bolsa, áleýmettaný ǵylymynyń basty mindeti – qaýymnyń, jurtshylyqtyń, jamaǵattyń saıası-áleýmettik qurylymyn anyqtaý, olardyń qoǵamdyq ómirdegi orny men rólin, ózara baılanystaryn, bir-birimen árekettestigin, qarym-qatynastary men birligin zerdeleý. Mundaı kúrdeli úderisti jan-jaqty zertteý qoǵamnyń, halyqtyń da jaǵdaıyn jaqsarta túsip, ilgeri jyljýyna jol ashatyny daýsyz.
Saıasattanýshy Raýshanbek Boranbaıulynyń kelesi «Saıasat – óner» degen maqalasyndaǵy tujyrymdarmen kelispeý qıyn. Jeke ómirde, ásirese, qoǵamdyq ómirde saıasattyń erekshe mánge ıe ekenin adamzat tarıhy kórsetip keledi. Rekeńniń saıası qaıratkerlerdiń óneri qoǵamdyq damýdyń jaýapty kezeńderinde halyqtyń talabyna, olardyń saıası-áleýmettik mádenıetine sáıkes keletin túrlerin tańdaı alýynda degeniniń de ózindik máni jetkilikti. Biz Táýelsizdikpen birge Batystyń naryqtyq jolyn qabyldadyq. Biraq Alash jetekshileriniń kez kelgen syrtqy úderisti qabyldaǵanda ózimizdiń tarıhı, ulttyq erekshelikterimizdi eskerý kerek degen tamasha ósıetin qatań ustaı almadyq. Bizder ıslam dinin de bardy kóshire salmaı, ózimizdiń turmys jaǵdaıymyzǵa saı qabyldaǵan bolatynbyz.
Qoǵamdyq úderister ylǵı qaıshylyqty kúıde bolatyny, onsyz damý, ósý bolmaıtyny belgili. Sodan naryqtyq ekonomıkanyń qaıshylyqty jeke baıý úderisin hakim Abaı aıtqan «qanaǵatty» mise tutpaı, bılikke, qarjyǵa jaqyndar baıýǵa umtylyp, mıllıarder, mıllıoner bolmaǵany qalmady. 155 adam elimizdiń jarty baılyǵyna ıe boldy. Eń jamany – adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasta qarjy beleń aldy. Bul ımansyzdyqpen kúres áli júıelilikke ıe bola almaı otyr.
Saıası-áleýmettik ómirde kez kelgen memleket, kez kelgen halyq azattyqqa, táýelsizdikke umtylatyny aıan. Táýelsizdik árbir memlekettiń asa qajetti atrıbýty bolsa, azattyq pen erkindik sol memlekettiń árbir múshesiniń asqaq armany men ómir súrý tásili. Sondyqtan Mustafa Shoqaıdyń sonaý osydan bir ǵasyr buryn kótergen «Ulttyq táýelsizdik» uǵymyn biz qalaı túsinip júrgenimizge azyn-aýlaq toqtaı ketkendi jón kórip otyrmyz.
Ras, bul buryn ǵasyrlar otarlyq jaǵdaıda, saıası qyspaqta bolǵan, óz bıligine ózi ıe bola almaǵan elimiz úshin óte kúrdeli ózgeristi qajet etti. 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi qabyldaǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń kirispesinde: «Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi Qazaqstan halqynyń erkin bildire otyryp, adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynda bekitilgen jeke adamnyń quqyǵy men bostandyǵynyń basymdyǵyn, qazaq ultynyń azamattyq qoǵam men quqyqtyq memleket qurýǵa degen sheshimin negizge ala otyryp, ózin-ózi aıqyndaý quqyǵyn rastaıdy» delingen. Sondaı-aq Zańda: «Qazaqstan Respýblıkasy – táýelsiz, demokratııalyq jáne quqyqtyq memleket. Ol óz aýmaǵynda tolyq bılikke ıe, ishki jáne syrtqy saıasatty derbes anyqtaıdy jáne júrgizedi» dep jazyldy.
Alaıda bizder ulttyq rýhpen, halyqtyń saıası sanasymen, shynaıy áleýmettik erkindikpen, qoǵamdaǵy demokratııalyq úderispen, quqyqtyq saýattylyqpen, t.b. tolyp jatqan uǵymdarmen tikeleı taǵdyrlas, baǵyttas, ajyramas tutastyqtaǵy «Táýelsizdik» sóziniń asa qasıetti mánin áli tereńirek ári keńirek túsine bermeımiz. Bul árqaısymyzdyń saıası sergektik pen azattyq sanaǵa ıe bolýymyzdy qajet etedi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2021 jyly 5 qańtarda jarııalanǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda: «Táýelsiz el bolý ony jarııalaýmen nemese memlekettiń irgetasyn qalaýmen shektelmeıdi. Táýelsizdik úshin naǵyz kúres kúndelikti eńbekpen, úzdiksiz ári dáıekti eldik saıasatpen máńgi jalǵasady. Biz qýatty táýelsiz memleketimizben ǵana ult retinde jer betinde saqtalamyz» dedi.
Bul oılar bizdiń túgendeıtin de, tyńnan izdeıtin de máselelerimizdiń jeterlik ekenin baıqatady. San ǵasyr ańsap, osydan 30 jyl buryn jetken táýelsizdik buqara halqymyz arasynda shynaıy rýhanı hám saıası serpilis týǵyza alyp otyr ma? Búgingi táýelsizdik, shyn mánisinde, óziniń tolyqqandy mánine ıe bolýy úshin bardy jasaı aldyq pa? Táýelsizdigimiz tuǵyrly bolýy úshin alda áli ne isteýimiz qajet? Osy máselelerdi árbir qazaqstandyq, eń birinshi ózimiz, osy jerdiń, eldiń ıeleri tereń de qatty oılanýymyz kerek.
Sondaı-aq kitaptaǵy «Saıası jańǵyrtý, máni, tıpteri, anyqtamasy» degen maqaladaǵy «jańǵyrtý» degen termınge qatysty pikirdi ortaǵa salýdyń oraıy kelip tur. Biz «modernızasııa» termınin durys aýdarmaı júrgen sııaqtymyz. Bul áste «janǵyrtý» emes. Biz ulttyq memleket quramyz degende, jańǵyrtý degendi paıdalanýǵa bolady. О́ıtkeni ondaı memleket otarlyq zamanǵa deıin boldy. Bolmaǵan nárseni jańǵyrtý múmkin emes. Muny aıtyp otyrýymnyń taǵy bir sebebi, «jańǵyrtýdy» resmı sózderimizde de durys paıdalanbaı júrmiz. «Modernızasııa» sóziniń tórkini áste «jańǵyrtý» emes, jańarý degen maǵyna beredi.
Ǵalymdyqty azamattyqpen tyǵyz baılanystyrǵan kisiler kóp dep aıta almaımyn. Menińshe azamat bolý abyroı, ǵalym bolý óz tirligiń. Raýshanbek Ábsattarov – otbasy kafedrasynyń qurmetti meńgerýshisi ekenin de aıta ketkimiz kelip otyr. Zaıyby Merýert Asqarova – pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, qyzy Maııa da ǵylym jolynda, uldary Marat pen Ǵalymjan – zań jáne saıası ǵylymdar kandıdattary.
Kezinde Kıev memlekettik ýnıversıtetiniń fılosofııa fakýltetin bitirip, uzaq jyl QazMÝ men QazPI-de qyzmet etip, ǵylym shyńyn baǵyndyrǵan ǵalymnyń mereıli belesi elimiz úshin, sala men shákirtteri úshin ortaq qýanysh dep bilemiz.
Ábdijálel BÁKIR,
saıası ǵylymdar doktory, professor
