Jýyrda satylymǵa shyǵatyn aeromobılder (foto, vıdeo)

ASTANA. 19 naýryz. Qazir aqparat pen tehnologııanyń zamany. Saǵat saıyn jańa bir dúnıe jaryq kóredi. Buryn kóz kórip, qulaq estimegen, tipti adam sanasyna kirip-shyqpaǵan keıbir zattar búginde kúndelikti turmystyq qural retinde qolymyzda júr. Soǵan baılanysty múmkin emes deıtin sózdiń aıasy da tarylyp kele jatqandaı. Sebebi, qazirgi kúni kádimgi qara sýdan qýat alatyn kólikter jasaý qolǵa alyna bastady. Ázirge tek Japonııa ǵana bul salaǵa qyzyǵýshylyq bildirýde. Al jýyq arada adamdar qandaı kólik túrin taqymdaıdy degen suraqqa keler bolsaq, eń joǵary múmkindikke ıe – ushatyn kólikter. Iá, buryn tek fantastıkalyq fılmderden kórip kelgen ushatyn avtokólikterge búginde sanamyzǵa shaq keletin dúnıe retinde qaraıtyn boldyq. Sebebi, qazirgi tańda adamzat mundaı kólikterdi jasap shyǵarýdyń sońǵy satysyna qol jetkizdi. Búginde ushqysh basqaratyn aeromobılderdiń barlyq tehnologııalary daıyn tur. Olardyń borttyq kompıýterleri de jerde júretin kólikterdikinen áldeqaıda aqyldy. Al oǵan qajetti jabdyqtardyń bári qazir qoljetimdi. Sondyqtan adamnyń aeromobılmen ushatyn kúni de alys emes. Bul týraly egemen.kz habarlady. Sonymen jýyq arada qandaı kóliktermen ushýymyz múmkin degen suraqqa jaýap izdep kóreıik.

1. Flying Roadster (Aeromobil 3.0)

Taıaýda álem nazary Flying Roadster dep atalatyn slovakııalyq aeromobılge aýdy. Slovaktar bul kólikti 2017 jyldan bastap shyǵaramyz dep otyr. Osy jumysty qolǵa alǵan kompanııanyń basshysy Iýraı Vasýlıktiń aıtynsha, mundaı kólikterdi shyǵarý úshin úsh ólshemdi keńistikti eskerý kerek. «Bizdiń kompanııa 1990 jyldan beri osy salada jumys júrgizip keledi. Búginde sol armanymyzǵa qol jetkizýge óte az ýaqyt qaldy. Bul rette sońǵy ýaqyttaǵy tehnologııanyń jedel damýy men olardyń qoljetimdi bolýy mańyzdy ról atqardy. Osydan on jyl buryn kómirtekti talshyqty materıaldar men joǵary tehnologııalar qolymyz jete bermeıtin, óte qymbat dúnıe edi. Tipti biz óz kóligimizge ornatqan avtopılot júıesi osydan bes jyl buryn oryndalmas armandaı kórinetin», degen ol mundaı ıdeıanyń osydan bir ǵasyr buryn buryn paıda bolǵanyn aıtty. «Negizi ushatyn avtokólik jasaý týraly áńgimeler 100 jyl buryn aıtyla bastaǵan. Men avıasııa tarıhyn óte jaqsy kóremin. Ushatyn kólikterdi daıyndaý 1917 jyldan bastap qolǵa alynǵan eken. Sodan beri 100 jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Sondyqtan adamdardyń ushatyn kóliktermen qatynaıtyn kúni óte jaqyn», deıdi Vasýlık myrza.

Curtiss Autoplane

Rasymen, áýede ushatyn avtokóliktiń jospary osydan 100 jyl buryn jasalǵan. Amerıkalyq Glen Kertıs alıýmınıı eritindisinen aýyr jáne burylmaıtyn qural jasap shyqty. О́zi ushatyn kólik dep ataǵan sol agregattyń 12 metr quraıtyn qanattary men artqy jaǵynda 4 qulaqty qalaǵy bolǵan. Alaıda, kólik jerden sanaýly santımetrler kóterilgeni bolmasa, eshqashan ushqan emes. Soǵan qaramastan, Glen Kertıs ushatyn kólikti jasap shyǵýǵa bolatynyna kózimizdi sol kezde-aq jetkizip ketti.

ConvAirCar

Sodan beri birneshe qanatty kóliktiń nusqalary jasaldy. О́kinishke qaraı, synaq kezinde basym bóligi qaıǵyly jaǵdaımen aıaqtaldy. Mysaly, 1947 jyly ConvAirCar (Model 118) dep atalatyn aeromobıl ushý kezinde apatqa ushyrady. Bul kóliktiń bir ereksheligi, ózderińiz kórip otyrǵandaı kádimgi ushaq pen qarapaıym avtokóliktiń qosarlanýy arqyly jasalǵan. Bastapqy kezde kólik óte jaqsy nátıje berdi. 72 shaqyrymǵa 5 lıtr janarmaı shyǵyndaıtyn ol kezekti synaq saparynan aman qonbady. Apat janarmaı júıesindegi aqaýdyń saldarynan bolǵan. Eki jyldan keıin jumys qaıta qolǵa alynǵanymen, qarjy kóziniń tapshylyǵyna baılanysty múldem toqtap qaldy.

A-40

Ushatyn kólikterdiń tarıhyna zer salsaq, ushaq pen tankti qosý arqyly da daıyndalǵan nusqasyn kóremiz. A-40 dep atalatyn bul kólik 1942 jyly Máskeý túbinde synaqtan ótken. Joba avtory – KSRO avıakonstrýktory Oleg Antonov. Degenmen, onyń bul jobasy óte sátsiz boldy. Ushatyn tanktiń salmaǵy tym aýyr bolýyna baılanysty kólik jerden 40 metrge zorǵa kóterilgen. Sońǵy 50 jylda avıasııa salasy óte joǵary qarqynmen damydy. Sonyń nátıjesinde, barlyq derlik tehnıkalyq qıyndyqtar joıyldy. Qazirgi aeromobıl jasaýshylar úshin negizgi eki kedergi bar. Birinshisi, áýege kóterilip ketý úshin qajetti jyldamdyq alatyn jerdiń jetispeýi. Sondyqtan ushatyn kólikterge jeke aerodrom qajet dep sanaıdy. Al ekinshisi, keıbir kólikterdiń qanattary 5-6 metr bolýyna baılanysty olarmen qala ishinde ushyp-qoný ońaı emes, deıdi.

Aeromobil 3.0

Desek te, ǵalymdar joǵarydaǵy máselelerdiń jarasy jeńil ekenin aıtady. Tipti Flying Roadster-de (Aeromobil 3.0) atalǵan máseleler tolyq sheshilgen. Bul kóliktiń jınalmaly qanaty 2,25 metrden aspaıdy. Iаǵnı 6 metrlik ádettegi kólik turaqtaryna emin-erkin ushyp-qonýǵa bolady. Sondaı-aq, ol kez kelgen jerden ushýǵa qabiletti. Jyldamdyq alý úshin 250 metr jer qajet bolsa, qoný kezinde 50 metrdiń ózi jetip jatyr.

Flying Roadster-diń ishki kórinisi qarapaıym kólikten góri ushaq kabınasyn eske salady.

Aeromobil 3.0-ke Rotax 912S qozǵaltqyshy ornatylǵan. Janarmaı retinde kádimgi benzın qoldanylady. Qýaty 100 attyń kúshine teń (~75 kVt). Bul aeromobılge saǵatyna 200 shaqyrym jyldamdyqpen ushýǵa múmkindik beredi. Al jerde kóliktiń maksımaldy jyldamdyǵy saǵatyna 160 shaqyrymǵa teń. Bir márte toltyrylyp quıylǵan janarmaı 500-700 shaqyrymǵa deıin jetedi. Saǵatyna 8-15 lıtr janarmaı ketedi. Kólikti basqarý úshin ushqysh lısenzııasynyń bolýy mindetti. Aeromobılde eki adamǵa ǵana oryn qarastyrylǵan. Onyń biri ushqysh úshin bolsa, ekinshisi jolaýshyǵa arnalǵan. Kólik ótken jyldyń kúzinen beri turaqty synaq ushýlaryn ótkizip keledi. Mamandardyń aıtýynsha, Flying Roadster jaǵdaıy bar adamdarǵa arnalǵan. Dese de, alǵashqy baǵasy qandaı bolatyny ázirge belgisiz.

2. Krossblade Sky Cruiser

Jýyq arada daıyn bolatyn kelesi ushatyn kólikti AQSh-tyń Krossblade Aerospace Systems (KAS) kompanııasy jasaýda. Kompanııa dırektory Denıel Lıýbrıchtiń aıtýynsha, bolashaqta kvadrokopter syndy vertıkaldi ushyp-qonatyn kólikter suranysqa ıe bolmaq. Sondyqtan KAS Sky Cruiser kóligi sol talaptardy eskere otyryp daıyndalýda. Bul kólikke jınalmaly qanattar, jınalmaly jáne elektr jetegine qosylǵan 4 rotor, sondaı-aq, Vankel rotor qozǵaltqyshy ornatylǵan. Jalpy, atalǵan aeromobıldiń konstrýksııasy «Temnyı rysar: Vozrojdenıe legendy» fılmindegi betmobılge uqsaıtynyn aıta keteıik. Sky Cruiser-diń Aeromobil 3.0-den aıyrmashylyǵy ushyp-qoný úshin eshqandaı jer qajet emes. Kólik ózdiginen vertıkaldi kóterilip, qona alady. Bul ásirese, kólik tyǵyny kezinde asa qolaıly. Degenmen, kóliktiń kólemi tym úlken. Qanattary «jaıylǵan» kúıde 9,5 metrge teń. Al óziniń jalpy uzyndyǵy 8,4 metr. Mundaı kólikti turaqqa qoıý ońaı bolmaıtyny anyq. Denıel Lıýbrıchtiń aıtýynsha, HH ǵasyrda jasalǵan ushatyn kólikterde kompıýterdiń bolmaýyna baılanysty, ushqysh barlyǵyn qolmen basqarýǵa májbúr bolǵan. «Ol kezde ushqyshtar toqtaǵan jáne burylǵan kezderde rotordyń salmaǵyn qolmen rettep otyrǵan. Bul sala ushqyshsyz basqarylatyn qurylǵylar paıda bolǵan kezden bastap qarqyndy damydy. Qazir bizde bort kompıýteleri bar. Ol jerde bir tetikti basyp qoıyp búkil kólikti basqarýǵa bolady», deıdi D.Lıýbrıch.

3. My Copter

My Copter jobasyn Eýropalyq Odaq qarjylandyryp otyr. Injenerlerdiń jospary boıynsha bul aeromobıl negizinen kólik tyǵynyn azaıtýǵa baǵyttalǵan. Iаǵnı aldynda kedergi tap bolsa, kólik ózdiginen ushyp kez kelgen bógettiń ústinen áýe arqyly basyp ótýi tıis. Ázirge mundaı mashınanyń synaǵy áli ótken joq. Soǵan qaramastan, EO avıabasqarý máselelerin sheship, ushqysh lısenzııasyn kóptep taratýdy qolǵa alýda. Sol úshin búginde aeromobılderdi qoldaný erejesin oqytýda.

Eýropalyq ınstıtýttar My Copter jobasyn daıyndaýda kóliktiń ishki kórinisine erekshe mán berýde. Olar mundaı qatynas quraldarynyń kabınasy kádimgi avtokóliktermen birdeı bolýy kerek dep esepteıdi. Sondaı-aq, My Copter kóligin kez kelgen adam basqara alatyndaı qolaıly qylyp jasaý kózdelýde.

4. ONE (Pal-V)

Keıbir ushatyn kólikter qazirdiń ózinde shyǵaryla bastady. Mysaly, Nıderlandynyń  Pal-V kompanııasy One jobasynda motosıkl men tikushaqtyń qosarlanǵan túrin jasap shyǵardy. Tiginen kóterilý úshin jınalmaly, ádettegi tikushaqtardikindeı eki qulaqty qalaǵy bar. Qalaq erkin aınalmaly rotordyń kómegimen jumys isteıdi.

ONE aeromobıli úsh dóńgelekti

Bul kólik te eki oryndy. Biri ushqyshqa arnalsa, ekinshisi jolaýshy úshin. Qýaty 160 kVt qozǵaltqysh mashınaǵa jer men áýede saǵatyna 180 shaqyrym jyldamdyqpen júrýge múmkindik beredi. Ushý kezinde eń aýyr júk kóterý múmkindigi 910 kg-ǵa teń. Qajet janarmaı – benzın. Pal-V kompanııasy 2012 jyly ONE aeromobılin synaqtan sátti ótkizdi. Al 2014 jyldyń mamyr aıynda tapsyrys qabyldaı bastady. Alǵashqy serııasy sanaýly ǵana danamen shyqpaq. Bastapqyda tek 45 kólik shyǵarýdy josparlaǵan kompanııa árqaısysyn 500 myń eýroǵa baǵalap otyr. Tapsyrys berýshilerge kólikterin 2016-2017 jyldardan bastap jetkizip beredi. 5. TF-X (Terrafugia) Amerıkalyq Terrafugia kompanııasy usynyp tyrǵan TF-X dep atalatyn kólik naǵyz «transformer». Elektrli qozǵaltqyshpen jumys isteıtin aeromobıldiń ushyp-qonýy kvadrokopterge uqsas. Kóliktiń tartý kúshin eki gıbrıdti-elektrli qozǵaltqysh qamtamasyz etedi. Ár qozǵaltqyshtyń qýaty 670 attyń kúshine teń (~500 kVt).

TF-X úsh oryndyq kólik. Onyń bireýi ushqyshqa arnalǵany belgili. Ushý kezindegi maksımaldy jyldamdyǵy saǵatyna 322 shaqyrymǵa teń. Bir márte toltyryp quıylǵan janarmaı 800 shaqyrym júrýge jetedi.

Bul kólik túriniń alǵashqy nusqalary 6-12 jyldan keıin shyǵady dep josparlanyp otyr. Al synama túrlerin odan erterek kóremiz. Elaman Qońyr. Derek: egemen.kz. Sýret: hitech.vesti.ru.