Bıyl elimizde tarıh boıynsha alǵashqy akademııalyq basylymnyń jaryqqa shyqqanyna 82 jyl tolady eken. Osy kúnge deıin Otan tarıhynyń akademııalyq basylymy 5 ret jaryq kóripti. Altynshy basylymynyń bul kúnderi Memleket basshysynyń qoldaýymen jazylyp jatqanynan kóziqaraqty oqyrman habardar.
1960–1970 jyldary Qazaqstan áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-ǵylymı damý jaǵynan KSRO boıynsha alǵashqy 3-4 oryndarǵa berik ornyqty. Bul úderis tarıh ǵylymyna da áser etti. Ǵylym akademııasy quramyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń kásibı mamandardan quralǵan ǵylymı qyzmetkerleri otandyq tarıhtyń ártúrli jáne kúrdeli teorııalyq-ádistemelik máselelerin derbes sheshe alatyn deńgeıge kóterildi. 1974 jyly osy ınstıtýtta «Ejelgi jáne ortaǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhy» bólimi qurylyp, ony basqarý tarıh ǵylymdarynyń jap-jas kandıdaty, arabıst Bolat Eshmuhameduly Kómekovke júkteldi. Akademııalyq dástúrdi, tarıhshylar arasyndaǵy sabaqtastyqty saqtap ári jalǵap otyrǵan ǵalym keıingi jarty ǵasyr ishinde birneshe ret akademııalyq basylymdarǵa tikeleı jaýapty redaktor boldy.
Qazirgi kúnde tarıh ǵylymynyń eń bıik shyńyna kóterilip, barlyq asý-belesti baǵyndyrǵan akademık Bolat Kómekovtiń ómir joly ónegege toly. Kómekov otbasy ońtústik óńirde dinı bilimdi meńgergen, aǵartýshylyqpen aınalysqan áýlet sanalady. Ákesiniń týǵan aǵasy – Ábdimútálip Kómekov Orta Azııa qalalarynyń birinde dinı joǵary bilim alyp, Saıram medresesinde sabaq berip, naǵyz sopylyq ǵumyr keshken. Onyń yqpalymen inisi Esmuhamed te (Eshmuhamed) jastaı dinı bilimge umtylyp, qarı atanady. Akademıktiń aıtýynsha, 10 jasqa deıin oǵan sopy atasy – Ábdimútálip (ákesiniń aǵasyn olar ata degen) óte qatty áser etedi. Atasy jas balalarǵa dinı taqyryptaǵy tárbıelik máni bar áńgimeler men qıssalardy jıi aıtatyn. Bir áńgimesinde akademık ustazymyz «Mende atamnan juqqan bir qasıet bar, ol – materıaldyq dúnıege qyzyqpaý jáne qarapaıymdylyqty ónege tutý» dep aıtqany bar.
Orta mektepte úzdik oqyǵan Bolat Kómekov joǵary synypta ınjener bolýdy armandaıdy. О́z betinshe et týraǵysh mashınanyń syzbasyn úsh vatman qaǵazyna túsirip, muǵalimine kórsetedi. Aǵaıy oqýshysynyń qabiletine tańǵalyp, ol syzbany talaı kórmege qatystyrady. Jas balany ınjener bolýǵa beıimdeıdi. Sóıtip, ol 17 jasynda Tashkent polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń mashına jasaý mamandyǵyna qujattaryn tapsyrady. Emtıhandardan oıdaǵydaı ótken soń, Tashkent memlekettik ýnıversıtetinde arab bólimi ashylǵaly jatqanyn estip, qujattaryn polıtehtan qaıtaryp alady da, Shyǵys fakýltetine tapsyrady. Sóıtip synaqtan oıdaǵydaı ótip, stýdent atanady.
Tashkenttegi joǵary oqý ornynyń sırek mamandyǵyn bitirip, 1961 jyly Baǵdat ýnıversıtetinen taǵylymdamadan ótedi. Odan keıin 1965 jylǵa deıin Mysyrdaǵy Asýan sý bógeti qurylysynda aýdarmashy, aǵa aýdarmashy qyzmetin atqarady. Bul tek qurylys basshylary arasynda ǵana emes, memleket, úkimet basshylary arasyndaǵy kezdesýler aýdarmasyn da qamtıtyn. Árıne, oǵan úlken bilim men qabilet kerek edi. Daryndy jas Bolat Eshmuhameduly osy jumysty abyroımen oryndady.
Úsh jyldan soń elge oralǵan jas jigitti Tashkentte birge oqyǵan dostary birden Ǵylym akademııasyndaǵy Tarıh ınstıtýty basshylyǵymen jolyqtyrady. Instıtýt dırektory akademık Aqaı Núsipbekov arab tilin ana tilindeı biletin jas jigitpen sóılese kele, birden jumysqa qabyldaıdy. Bul – 1965 jyl bolatyn. Sol kezden búginge deıin týra 60 jyl boıy Bolat Eshmuhammeduly akademııada otandyq ǵylymǵa adal eńbek etip keledi. Sol kezderi «álemniń ekinshi ustazy» atanǵan Ál-Farabıdi qazaq halqy jańadan tanyp-bilip jatqan kez bolǵandyqtan, Á.Marǵulannyń ǵylymı jetekshiligimen oǵan «Farabıdiń tarıhı kózqarastary» atty taqyrypty kandıdattyq dıssertasııa etip bekitedi.
Lenıngrad qalasy sol kezeńde tek odaqta ǵana emes, dúnıe júzi boıynsha Shyǵystaný ǵylymy ortalyqtarynyń biri sanalatyn. Tarıhı shaharda esimderin álem moıyndaǵan shyǵystanýdyń ár salasynan ataqty ǵalymdar qyzmet atqaratyn. Solardyń biri – ataqty túriktanýshy Sergeı Klıashtornyı edi. Osy ǵalym Kómekovti shákirt etip qabyldaıdy.
KSRO Shyǵystaný ınstıtýty Lenıngrad fılıalynyń arabıst ǵalymdary ishindegi arab tiliniń bilgirleri arasynda sóz salystyrǵanda qazaq jigitiniń bilimin bári moıyndaıdy. Ekinshi tańǵaldyrǵan jaıt, jas ǵalym 17 kún ishinde ınstıtýttyń qoljazba qoryndaǵy qoljazbalardy aqtaryp, qajetti materıaldardy jınap, kandıdattyq dıssertasııaǵa qatysty referat daıyndaıdy. Buǵan senimsizdik bildirgen basshylyq arnaıy jumys tobyn quryp tekseredi. Arnaıy qurylǵan jumys tobynyń arabıst músheleri ony tekserip shyǵady da, taǵy da tańǵalady. О́ıtkeni referatta kórsetilgen siltemeler men sansyz qoljazba arasynan alynǵan mátindik aýdarmalar týra sáıkes keledi.
Odan keıingi úshinshi ereksheligin ǵylymı jetekshisi aıtypty. Ol qýanyshyn bylaı jetkizipti: «Kolýmb Amerıkany ashyp, búkil álemdi tańǵaldyrsa, Bolat Kómekov Qazaqstan tarıhynda jańa memleketti taýyp, álem ǵalymdaryn tańǵaldyrdy». 1970 jyly Bolat Kómekov «IX-XI ǵǵ. arab derekteri boıynsha Qımaq memleketi» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵanda Lenıngrad ǵalymdary rıza bolǵan. Tipti onyń osy zertteýiniń avtoreferatyna Batys Eýropa men AQSh ǵalymdary qyzyǵýshylyq tanytyp, pikirlerin jibergen. Qazirgi kezdegi eń myqty amerıkalyq túriktanýshy, shyǵystanýshy, ıslamtanýshy Pıter Bendjamın Golden jas ǵalymǵa oń baǵa beripti. Arada elý jyl ótkende bul aqıqatty «Kazahstanskaıa pravda» gazetinen oqydyq.
Ǵylymı dıssertasııasyn qorǵap, Almatyǵa oralǵan jas ǵalymdy qyzmetke shaqyrýshylar kóbeıedi. Alǵashqy bolyp Orta Azııa musylmandar múftııatyna qarasty Qazaqstan qazııatynyń basshysy, din qaıratkeri Sádýaqas Ǵylmanı shaqyryp, óziniń ornyna usynady. Sondaı-aq Qazaq keńes ensıklopedııasynyń basshysy da osyndaı iri qyzmetke shaqyrady. Al Bolat Eshmuhameduly akademııadaǵy ǵylymı qyzmetti tańdaıdy. Mine, sol kezden osy kúnge deıin tarıhshy ǵalym kásibı salasynda adal eńbek etip keledi. Akademık Bolat Kómekov ǵylymı áleýetin otandyq tarıh ǵylymyna, onyń ishinde ortaǵasyrlyq kezeńniń zerttelýine tolyq jumsaǵan, osy salanyń kóshbasynda turǵan tulǵa dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Birinshiden, ol elimizdiń erte kezeńi men ortaǵasyrlyq tarıhyn júıeli túrde zertteý úshin ınstıtýt qurylymynda jeke bólim – «Ejelgi jáne ortaǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhy» atty bólimniń ashylýyna muryndyq bolyp, oǵan arab, parsy, túrik, qytaı, shaǵataı, eýropalyq tilderdi jetik biletin tarıhshy mamandardy shoǵyrlandyrdy da, ony shırek ǵasyrdaı ýaqyt basqardy.
Ekinshiden, 1972–1978 jyldary alǵash ret qazaq tilinde jaryq kórgen 13 tomdyq «Qazaq keńes ensıklopedııasynyń» ár tomyna shamamen ortaǵasyrlyq arab-parsy avtorlarynyń tarıhı-geografııalyq shyǵarmalary men olardyń avtorlary týraly 12-15 ǵylymı maqala berdi. Onyń 150-deı maqalasy osy ensıklopedııada jaryq kórdi. B.Kómekovtiń arqasynda qazaq oqyrmandary musylman áleminiń ortaǵasyrlyq avtorlarymen, olardyń týyndylarymen tanysty.
Úshinshiden, B.Kómekovtiń jeke ózi jáne onyń bólimi 1978–1983 jyldary jaryq kórgen bes tomdyq «Qazaq SSR tarıhy» akademııalyq basylymynyń I jáne II tomdaryn shyǵarýǵa atsalysty. Bes tomdyqtyń I tomyna ol onnan asa ǵylymı maqala daıyndap berse, al II tomǵa tikeleı jaýapty redaktor boldy.
Tórtinshiden, 1984–1985 jyldary B.Kómekovtiń bólimi Shoqan Ýálıhanovtyń 150 jyldyǵyna oraı onyń tańdamaly shyǵarmalarynyń 2 tomyn jáne tolyq shyǵarmalarynyń 5 tomdyǵyn daıarlap shyǵardy.
Besinshiden, B.Kómekov 1985 jyly 4 tomdyq «Qazaq KSR ensıklopedııasyna» qazaq jáne orys tilderinde 20 maqala daıyndady.
Altynshydan, B.Kómekovtiń ǵylymı keńesshiligimen 9 adam ǵylym doktory, 15 adam ǵylym kandıdaty jáne birneshe jas ǵalym PhD dárejesin qorǵady. Akademık jetekshiligimen kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan shákirtteriniń biri – osy joldardyń avtory.
Jetinshiden, ol 1994 jyly Reseı ǵylym akademııasynyń Shyǵystaný ınstıtýtynda «VIII-XIII ǵǵ. qypshaq, quman jáne qımaq tarıhyna qatysty arab derekteri» atty taqyrypta doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Al 1995 jyly UǴA korrespondent-múshesi bolyp saılandy.
Segizinshiden, akademık Bolat Kómekov óz zertteýlerin zamana talabyna saı júrgizý úshin «Qypshaqtaný» ortalyǵyn ashyp, keıin ony Halyqaralyq «Qypshaqtaný» ınstıtýtyna aınaldyrdy.
Ultymyzdyń birtýar tulǵalary – M.Áýezov, Á.Marǵulan, Ǵ.Músirepov, S.Muqanov, E.Bekmahanov «Qazaq SSR tarıhynyń» akademııalyq birneshe basylymynyń redkollegııasyna qatysyp, tomnyń shyǵýyna jaýapty redaktor bolǵany belgili. Odan keıingi basylymdarda Bolat Kómekov syndy qazaq ǵylymynyń jańa býyn ókilderi osy dástúrdi jalǵastyrdy. Ol 1979 jyly orys tilinde, 1983 jyly qazaq tilinde jaryq kórgen «Qazaq SSR tarıhy» atty bes tomdyqtyń II tomyna jaýapty redaktor boldy. X-XVII ǵasyrlardaǵy tarıhymyzdyń eń kúrdeli kezeńin zerdelegen Bolat Eshmuhameduly esimi búkil odaqtan asyp, álemge tanyldy.
1991 jyly elimiz táýelsizdik alǵannan keıin tarıhshylar aldynda jańa kózqaras pen órkenıettik qaǵıdatqa negizdelgen «Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhy» atty akademııalyq basylymdy shyǵarý mindeti turdy. Bul joly da akademık B.Kómekov pen ol basqaratyn bólimge Otan tarıhynyń ortaǵasyrlyq kezeńin zerttep jazý júkteldi. Akademıktiń bilikti toby bul mindetti abyroımen atqaryp shyqty.
Ádiletti Qazaqstan tusynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jeti tomdyq akademııalyq tarıhty jazý qolǵa alynǵany belgili. Osy keshendi jobanyń 2-tomyn oryndaý tarıh ǵylymynyń biregeı tulǵasy, akademık Bolat Kómekovke júktelip otyr. Biz akademııalyq basylymnyń bul bólimin bastaǵan top joǵary deńgeıde oryndap shyǵatynyna senimdimiz.
Biraýyz sóz Bolat Eshmuhamedulynyń el joǵary oqý oryndaryna sińirgen eńbegi týraly. Ál-Farabı atyndaǵy QazUMÝ, Qazaq gýmanıtarlyq-zań ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, basqa da ǵylym-bilim mektepteri – tarıhshy-akademıktiń turaqty dáris oqyp, shákirt tárbıelegen oshaqtary.
Búginde abyz jasyna kóterilgen tarıhshy-akademıktiń qoǵamdyq, halyqtyq, ustazdyq qyzmeti jalǵyz ǵylym salasymen shektelmeıdi. Bolat Eshmuhameduly – ómirde de, kásipte de parasatty el aǵasy, qaǵıdatshyl tulǵa, adamshylyǵy asqaq jan. Akademıktiń osy qasıeti ózinen keıingi bar býynǵa juǵysty bolǵaı.
Bereket Káribaev,
UǴA akademıgi, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory
