Qansha jerden «Kúrkirep kúndeı, ótti ǵoı soǵys», (Q.Amanjolov) dep keı tusta toqsan saqqa júgirtkenimizben sol kúrkireýdiń arǵy jaǵynda mıllıondardyń taǵdyry jatqany anyq. Sol mıllıondardyń arasynda mıllıonǵa jýyq qarakóz baýyrlarymyz, onyń ishinde bes myńnan astam qyzdarymyz bolǵany jáne bar. Sol taǵdyrly jyldar jyljyǵan saıyn kúńgirttenip bara jatqany da ras. Tóbe shashyńdy tik turǵyzar sumdyqtardy kózimen kórip: «Ústimde sur shınelim, Aqsańdaı basyp kelemin. Qandy qyrǵyn, qyzyl ot, Qaptap júr ajal degeniń» (Q. Amanjolov) dep shybyn janyn shúberekke túıip, «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» dep aman oralǵandar da kún sanap aq seleýdeı seldirep, keı eldi mekenderde tuıaq qalmady deýge bolady. Keıingi urpaq soǵys ardageri degendi bir kezderi baıaǵynyń batyrlaryndaı elesteteri sózsiz. Solaı bola berse eken dep tileıik, laıym.
Soǵys ataýlynyń ońǵany joq. Soǵys – myqtynyń álsizge ústemdiginen, ne saıasattyń satpaǵynan bolatyn qyrǵyn. Eń ókinishtisi, mundaı alapatta kóbinde qarapaıym halyq zardap shegip, álsizdikten tili baılanyp, tıtyqtap júrip jer qushady.
Tórtkúl dúnıeni tórt jyl boıy titiretken sol surapyl soǵysqa bastan aıaq qatysyp, «О́lim – jaýym, ómir – dos, Nege ólemin bostan-bos!» (Q.Amanjolov) dep ár tańyn úmitpen qarsy alǵan, sol úmiti aqtalyp jeńisti Elba ózeniniń boıynda estip, Berlındegi Jeńisti kórgen ekinshi toptaǵy múgedek, qazir 103 jasty eńserip, 104-ke bet alǵan, kózi ashyq, kóńili oıaý, jady myqty shejire aqsaqal, Almaty oblysy men Uıǵyr aýdanynyń qurmetti azamaty – Kúrishbek Kójekbaıuly edi. Ǵasyrdan asqan ómirinde kórgeni kóp, túıgeni mol, sanasy sara abyz kisi bizben áńgimesin qazaq qadirleıtin, asylym dep ardaqtaıtyn alyptardy qosqan: «Ata sózi daryp mol, Aq ýyzǵa jaryp mol! Abylaıdaı alyp bol, Shoqan syndy jaryq bol. Atyń shyqsyn alashqa-aı! Abaıǵa uqsap mıly bol. Qurmanǵazydaı kúıli bol. Qamyn oılap halqyńnyń, Sultanmahmuttaı syıly bol, Baýyrjandaı batyr bol, Raqymjandaı batyl bol. Marǵulandaı shejire, Qasymdaıyn aqyn bol. Baǵyń janyp árdaıym, Jaqsylarǵa jaqyn bol!» dep keletin batasymen bastady.
«Alty alashtyń ótken ǵasyrdaǵy arysy Dımekeń (Qonaev) ekeýmiz bir jyldyń tóli edik. Ol kisi menen bir-eki aı ǵana úlken bolatyn. Bıik adam edi ǵoı. Boıy ǵana emes – oıy, kemeldigi, kemeńgerligi. Qanysh ta solaı bolatyn. Qanysh dep otyrǵanym – Sátbaev! «Soǵys ardagerisiz, bos áńgimeni qysqartyp sol soǵys týraly aıtyńyz», dep otyrsyń-aý, shamasy! Qıpaqtaýyń sony ańǵartqandaı. Bala, soǵystyń aldynda da qıly zamandar ótken. Muhtar Áýezov «Qıly zaman» degen shyǵarmasyn aspannan alyp jazbaǵan, – dedi de bir tynystap alyp, odan keıin: – Oı, shirkin-aı, kórgenniń kózi toıatyn, aq qubanyń qyzyl shyraılysy, ádemisi edi. Shashy taý ormanyndaı qoıý, kózi botanyń kózindeı jaınap turatyn. О́zine tiri pendeni eriksiz tartatyn zııalynyń zııalysy, ushqyr uıymdastyrýshy, sózge sheber, sheshen, ushan-teńiz bilimimen de úıirip áketetin, jurt súısingendikten «krasnyı professor» atap ketken bir dara qazaqty keıinginiń esine sala keteıin. Ony kórip, sózin estigennen tiri qalyp, jer basyp júrgen jalǵyz men shyǵarmyn. Keıde ádemi murtyna saı etip, kishkene ǵana shoqsha saqal qoıatyn. Artynan qyryp tastaıtyn. Áıeli tatar jurtynyń qyzy edi. Kelisti bolatyn. Ol kezdegi bastyqtar halyqtyń ortasynan tabylatyn. Búgip qalatyn qýlyqtary kóp bola qoımaıtyn. Eńbegim halyq úshin deıtin. Ol qazaq kim eken degende degbiriń qashyp otyrsa aıtaıyn, ol – Oraz Jandosov. Oǵan kıgen kıim de jarasyp ketetin. О́tken jyly 115 jyldyǵyn atap ótti, jańylmasam».
«Joq, jańylmadyńyz».
«E, báse! Sol qıly zaman jyldary baı men kedeı qaqtyǵysy bastaldy. Qyzyldar bılikke kelgen. Bizge naýqannyń shetin shyǵarsań, arǵy jaǵyn kókpar tartqandaı ala jóneletin ádetimiz bar emes pe? Sondaı naýqan Hantáńiriniń baýraıyndaǵy eldi ala taıdaı búlindirdi. Álgi qyzyldyń qysymyna shydamaǵan jurt bas saýǵalap irgedegi Qytaıǵa aýdy. Sodan jurtty baıypqa shaqyrý úshin joǵarydaǵylar kemel aqyl ıesi Oraz Jandosovty sol tustaǵy Kegen aýdanynyń birinshi hatshysy etip jiberipti. Men 1930 jyly jeti jyldyq mektepti aıaqtap, Almatydaǵy alty aılyq muǵalimder kýrsyn bitirip kelip, saýat ashý mektebinde júrgenmin. Búgingideı saıly mektep qaıda. Kıiz úıdiń ishinde saýatsyzdarǵa sabaq berem. Ol kezdegi kolhoz basshylarynyń ózi – shalahat edi. Burynǵy birinshi hatshy Ámir Tájibaev degen kisi bolatyn. Ol Orazdy tanystyrdy. Odan keıin oǵan sóz berdi. Orazdyń daýysy zor eken. Aıbyndy. Kúndeı kúrkireıdi. Kúrkirinde zil emes, meıirim bar. Qazaqshaǵa da, orysshaǵa da juqpaıdy, aǵyp tur. Úlkender jaǵy: «Myna kisini qandaı ana dúnıege ákeldi eken!» desti. El men jerdiń tarıhyn aıtqanda, shejiredeı shertedi», dep alyp, aýdan kólemin qaq qaldyrmaı aralaǵanyn, Qudaıqulov degen qyrǵyzdy raıspolkomǵa orynbasar etip qoıǵanyn, onyń saýaty az bolǵanmen, keýdesi sara, arǵy-bergini tereń biletinin eske túsirip, bilim basqarmasyna О́rkenbaı Dinásilov degen jaqsy jigitti bekitkenin, asyl zatty azamattyń maıdanǵa ketip, oralmaı sol jaqta qalǵanyn qolmen qoıǵandaı jetkizdi. «Men bulardy nege tizip otyrmyn, olardy biz bilgenmen, ózgeler bilmeı, umytylyp barady. Búgingi el irgesin bekitýge ondaı adal jandar az úles qosqan joq. Olardy da umytpańdar, hatqa túsirip, keıingige tanystyryp júrseńder esh artyqtyǵy joq. Qazaq aldyndaǵylardy keıingige marjandaı tizip aıtyp otyrǵan. Jeti atasyn bilmegenderdi – jetesiz degen. Biz de sol joldy jalǵaýǵa tıistimiz. О́zim ǵana deý – ultty ósirmeıdi, ózegin taldyryp, óshirip tynady», dep bir qaıyryp tastady.
Zerdeli qarııa Orazdyń keremet aqyl ıesi ekenine el aralap júrgende kýá bolǵanyn aıtyp, shal-kempirlerdiń aldyn qıyp ótpeı, sálem beretinin, hal-jaǵdaılaryn surap, ne jetip, ne jetpeıtinin bilip, meıirimdi ekenin bala da bile me, olar aldynan júgirip shyqsa, mańdaıynan sıpap, atyn suraıtynyn, tilge tıek etti. «Oraz Muhtar Áýezov jazatyn ataqty Qarqara óńiri maldyń jeri ekenin, baılyq osynda jatyr dep, ony oblystyń sol kezdegi basshylary orys Tobolev pen qazaq Moldajanovtarǵa dáleldep, sharýashylyqtar uıymdastyrdy. Bar kúsh-jigerin sol sharýashylyqtardy órkendetýge saldy. Ol kezdegi jigitterdiń bári dóı bolatyn. Shetinen iri, isker edi. Baıdaly Dúkenbaev degen kisi sharýashylyq basqardy. Aqyn jandy, kelisken jigit edi. Qapez Baıǵabylov, Nurbek Balabekov, Qajym Basymov degen muǵalimder boldy».
«Qapezdi kórdińiz be?».
«Kórmegende, ózimdi oqytqan muǵalim ǵoı, ol kezde mektep tabaldyryǵyn 10-12 jasta attaı beredi».
«Qandaı adam edi?».
«Saqal-murty joq, kelisti, pysyq edi. Baıtursynov eńbekterin kóp paıdalanatyn, bizderge konspekti jasatyp, sony oqytatyn. Ahmet Baıtursynov dese, ishken asyn jerge qoıyp, ony oqymasań janyńdy shyǵaratyn. Ol kezde jaspyz, Ahmettiń kim ekenin bile qoımappyz. Endi uǵyp júrmiz, ultymyzdyń kózin ashqan ulysy eken ǵoı. 1923-1924 jyldary sol Baıtursynov eńbekteri tóte jazýda bolatyn. Keıin latynǵa kóshtik, odan osy kúngi áripke aýystyq. Qapez bilimdi de ónerli edi. Oı jiberip qarap otyrsam, aıtatyn ánderimniń birazy óziniki eken. Esil er «halyq jaýy» bolyp, atylyp ketti. «Japalaq jalp etedi jar basynda, Nemene joqtyń kúni bar qasynda», dep keletin ándegi muńly úni áli kúni qulaǵymnyń túbinde shyńyldaıdy da turady. E, e, biraz nárse bilýshi edim, kárilik qýsyryp barady».
Osylaı dep júzdi eńsergen esti qart bulaq syńǵyryndaı sylq-sylq kúlgeni. Jalt qaradyq, júzi bal-bul janyp, janary ot shashady. Bul da bolsa Qudaıdyń ol kisige oń kózimen qaraǵany bolar. «Mynaý kim? – Baı ǵoı! Bir kezdegi Qudaı ǵoı! Baı, molda tize qosyp, Ne qylmady? Oı-boı!», dep qarap otyr. «Bul óleń kimdiki?», deıdi. Tutyǵyp baryp, «Beıimbettiki», dedik. «Beıimbet mundaı óleńdi kóp jazǵan».
«Beıimbetti kórdińiz be?».
«Ol kezdiń jazýshylary myqty bolǵan, bala! Sáken, Beıimbet, Ilııas... oı, tolyp jatyr». «Kórdińiz be olardy da?» «Almatyda muǵalimdik kýrsta, bilim ósirip júrgende sabaq bergen». «Sáken qandaı adam edi?». «Árli adam ǵoı, ultshyldyǵy bar. Orysqa qatań ketedi. El aıtatyn orysqa qatań dep. Ras eken, biz de baıqadyq». «Beıimbet... bet-beınesi qandaı edi?» «Ol óte jaqsy adam edi, salmaqty bolatyn, keń pishilgen, syqaqty óltirip jazatyn, betinde sekpili bar edi. Qoıý shashyn artyna qarata qaıyratyn. Al Ilııastyń aqyndyǵy bólek edi». «Sáken, Ilııas, Beıimbettiń qaısysy sózge alǵyr edi?». «Úsheýi de qazaq sóziniń tamyryn taza ustaǵandar ǵoı. Sovet mınıstri bolǵan Sáken ekpindi bolatyn».
Qytaıǵa bosqan qazaqty toqtatý, jerdi bos qaldyrmaý úshin bel sheship, kirisken Orazdan keıin aýdandy egdeleý Qasenbaı Qasenovtiń, Jaıyq qazaǵy, eki tilge birdeı júırik, tarıhty da taldap beretin Sultanǵalıevtiń (atyn esine túsire almady), Goloshekınmen jaǵalasqan Jaǵypar Soltanbekovterdiń basqarǵanyn, sol kezdegi ıdeologııa úshin aýdandyq gazet róliniń ereksheligin, oǵan elge belgili azamattar kelip redaktorlyq etkenin, sonyń bir mysaly, M.Sholohovty qazaqsha sóıletken Hasen О́zdenbaev ekenin atady. «NKVD degen boldy, onyń adamdary eshkimmen sóılespeıtin, raıkomyńyz olardyń aldynda aıaǵyn tarta basatyn. Qyzmetkerlerin kórgende, úlken túgil, jylaǵan balanyń úni óship qalatyn. Keńsesiniń aldynan el qorqaqtap áreń ótetin. Komsomolmyz, bizdi tártip saqtaý úshin kezekshilikke qoıýshy edi. Nebir jaqsylar naızanyń ushynda, bir túıir qorǵasynnyń bodaýynda ketti ǵoı...».
Aqsaqal osylaı dep suraýly júzben qarady da: «Bar tileýim qazaqtyń ústinde, myna táýelsizdigi baıandy bolsa eken. Ozbyrlar qaıta qazaq topyraǵyn baspasa eken. Endigi sózdiń betin surapyl soǵysqa buraıyn. 1941 jyldyń kúzinde maıdanǵa attanyp, 1945 jyldyń qysynda elge aman oraldym», degen Kúrishbek Kójekbaıuly Almatyda jasaqtalǵan 100-shi atqyshtar brıgadasynyń quramynda barlaýshy bolyp maıdanǵa kiripti. Máskeýdi qorǵaýǵa qatysypty. Kalının, Velıkıe Lýkı, Nevel, Novosokolnıkov qalalaryn, Latvııa, Estonııa, Lıtva, Belorýssııa, Polsha elderin tegeýrindi jaýdan bosatýǵa óz úlesin qosypty. Nevel qalasy degende qulaǵymyz eleń etip, qazaqtyń qaharman qyzy Mánshúk Mámetova kóz aldymyzǵa kele qalady.
«Nevel qalasy úshin bolǵan shaıqasta Mánshúk Mámetovamen birge boldyńyz ba?». Qarııanyń qyzyl shyraıly júzi qabaryp, erni dirildep: «Qazaqtyń qyzy jaman bolmaǵan, shetinen sulý, shetinen batyr. Mánshúk qaratorynyń árlisi de ádemisi edi, qaǵilez edi. Boıy óte bıik te, alasa da emes, shymyr bitken edi. Bir rotada boldyq. Men barlaýshymyn. Ol bas shtabta istedi. Oǵan kúnde málimet tapsyramyn. Orysshasy da myqty, saýatty bolatyn. Almatyda oqyǵan. Sheshesi Ámına ǵalym bolǵan. Mánshúk týrashyl edi, bet qaratpaıtyn. Orystar qatty moıyndaıtyn, syılaıtyn. Adamǵa qasiret ákelgen jaýǵa pýlemetten oq jaýdyrǵanda, qyz emes baıaǵynyń ańyz batyrlary sekildi qaırattanyp ketetin. Bylaıǵy kezde meıirimdi, jaıdary bolatyn. «Soǵystan aman oralsam, bárińdi Almatyǵa shaqyramyn, oqısyńdar», deıtin. Halqymyzdyń aqyldy analary osyndaı qyzdardyń arasynan shyqqan ǵoı. Nevel qalasyn fashısterden azat etý úshin Izocha stansasyndaǵy 173,7 metr bıikte keskilesken urys boldy. Mánshúktiń basyna oq tıdi. Bar kúshin jınap, sońǵy demi bitkenshe tistenip alyp, pýlemetinen jaýǵa oq boratyp, bizdiń jaýyngerlerge jol ashty. Qudanyń qudireti, sondaı ólim men ómir aıqasynda, adam ólimnen buryn, ómirge talpynady eken. Bul zańdylyq, árıne. Ketpen shaýyp júrgendeı alǵa umtylatynyn qaıtersiń. Bir Alla qaqpasa, oqqa baılanyp kete barasyń. Amal ne, qazaq qyzynan sol kúni kóz jazyp qaldyq. Qyzymyzdaı kóretinbiz (qart kózine jas aldy). О́tkinshi ómir-aı, boljaýsyz kelgen ajal-aı!.. Arýlap jerledik. Qabirine óz qolymmen topyraq saldym. Onyń erligin keıin aqyndar «Silkintip zeńbirekter jerdiń júzin, Oq borap, snarıadtar qaqqanda yzyń, Qaptaǵan qalyń jaýdan taısalmaǵan, Men kórdim pılotkaly qazaq qyzyn. Qolynda pýlemeti «Maksım» onyń, Boıynda kúsh-jigeri tasqyn onyń. Erlermen tize qosyp shabýylda, Oǵymen Batys maıdan ashty jolyn», dep batyr qyzdyń batyldyǵyn dál sýrettegen. Bul eki shýmaqtan ózge de jalǵasy bar edi. Kárilik qurǵyr jańyldyryp otyrǵanyn qarashy. Batyr Mánshúkti kórgen adamdardan tiri qalǵan taǵy da men ǵana shyǵarmyn. Atqyshtar polkinde Mánshúkpen qatar Márııam Syrlybaeva degen dáriger qyz boldy. Ár ulttan quralǵan 4890 jaýyngerdiń ishinde ekeýi telqońyrdaı, ádemi órilgen qos burymdaı qatar, juptaryn jazbaı birge júretin. Jaýyngerler sol ekeýine qarap boı túzeıtin, izet saqtaıtyn. Inabatty bolýǵa tyrysatyn, beıpil sózge bara bermeıtin. Keıin Márııam Máýlen Isın degen jaqsy jigitpen otaý tikti. Uldy bolyp, atyn – Otan qoıdy, bilem, – degen Kúrishbek aqsaqal maıdanda birge bolǵan qarýlastarynyń qamqorlyǵyn alǵa tartty, – Ádil Bilálov degen azamat boldy. Ákemizden artyq qamqorlyq kórsetti. Komandır rotamyz Ánýarbek Seıdahmetov edi. Ol qatal adam bolatyn. Biraq tóńiregine qamqorlyq jasaýǵa kelgende minezi maqtadaı úlpildep turatyn», – dep alapat maıdannyń nebir hıkaıalaryn qyzyqty etip shertip otyrǵanda, soǵysta erlik jasaý jaıyn suradyq: «E, «Maıdan etip dúnıe tórin, Temir gúrzi qaqtap otqa, Jekpe-jek kep ómir, ólim, Soqqylasyp jatqan joq pa?», dep Qasym aqyn aıtpaqshy, ony oılaıtyn ýaqyt qaıda? Oılaıtynyń qaı jerde oqqa ushamyn, qarsylasymnan buryn bir oq atsam deısiń. Jaýdy jer jastandyryp, ózim aman qalsam, degen oı sanańda júredi. Komandır jumsaıdy, ketesiń. Jolda ne bolmaıdy. Erlik jasaımyn, sol úshin maıdanǵa bardym dep ótirik bósýdiń keregi ne? Maqsatyń bir túıir qorǵasynǵa baılanbaı, tankiniń tabanyna taptalmaı, plenge túspeı, jaman atqa qalmaı, otbasyna oralý – kókeıińniń túkpirinde júredi. Árıne, erlik jasaý keıde kezdeısoq ta bolyp jatady. Qarap ólgenshe, jaýdyń jaǵasyna jarmasyp, bireýin bolsa da ala jyǵaıyn degen oıdyń janyńda jańǵyryp júretin kezi de bolady. Eki aǵaıyndy edim. Ádilbek degen inim Stalıngrad maıdanynda bir aıaǵyna oq tıip elge oralǵan edi. 96 jasynda, 2012 jyly ómirden ozdy. Meni kóbinde sol izdeıtin, kelip jaǵdaıymdy suraıtyn», – degen aqsaqal muńaıyp qaldy.
«Jambyldyń batasyn alyp edik, surapyl soǵystan aman kelýime sol da sep bolǵan shyǵar», degendi qosyp qoıdy.
Soǵystan soń ataǵy jer jarǵan marshal Georgıı Konstantınovıch Jýkovtyń qol astynda, 36-shy Tartý dıvızııasynyń 1-shi polkinde aǵa baılanysshy, rota partııa uıymynyń hatshysy bolǵanyn, aǵa serjant dárejesinde kindik qany tamǵan Otanyna oralǵanyn tilge tıek etti. Odan keıingi tirlik tynysy bala oqytý, olarǵa tárbıe berý isimen ushtasqanyn, ol partııalyq jumyspen jalǵasqanyn aıtyp, «45 jyl ómirimdi jas urpaqqa arnadym, 5 baladan 24 nemere, 23 shóbere súıdim. Ulym – Baqytjan, qyzym – Baqyt, kelinim – Gúlbaný alaqandaryna salyp, baladaı mápelep otyr. 3-shi synyp oqıtyn, qolymnan jetelep meni maqtan etetin Lázzatymnan bastap, oblys ákiminiń orynbasarlary bolyp júrgen S.Turdalıev, B.Máken, mınıstrdiń orynbasary E.Nysanbaev sekildi, taǵy basqa ul-qyzdarym, búkil el-jurtym, aýdan ákimderi tik turyp qurmet kórsetedi. Omarov degen muǵalim dosym bolyp edi. Sonyń balasy aýdanymyzdy basqarýshy edi, oblysqa aýysyp ketipti. «Ákemniń kózindeısiz!» dep jıi at izin salýshy edi. Úıde otyrǵan adamnyń serigi oı ǵoı. Aýyldy kóterý kerek. Aýyl quldyrap barady. Jastardyń kóbi úısiz-kúısiz qala jaǵalap júr. Aýyldaǵy keshegi keıbir ádemi úılerdiń sıqy ketip, kósheler jyrym-jyrym bolyp barady. Bulaı kete berse, babalarymyzdan qalǵan jer bos qala ma, qaıdam. Baıaǵyda Oraz Jandosov aýyldy kóterip edi. Uıymdastyrý jaǵy kúshti boldy ma, qımyldamaı otyrǵan pende tappaıtynsyń. Qazirgiler aqsha-aqsha deıdi, óńkeı bir suramsaqtar, berip te jatqan sekildi. Biraq aýyldyń ilgerileıtin túri joq. Onyń sebebine, meniń sharadaı basymdaǵy bir shókim mıdyń óresi jeter emes. Maǵan búginginiń bilim berýi unamaıdy. Bárin aqshaǵa ákep tirep qoıdy. Al anaý joǵary oqý oryndary degenińiz aýyldaǵylardyń malyna «qyrǵıdaı» tıip jatyr. Oqý baǵdarlamasy jylda ózgeredi. Aýyl muǵalimderi sharshady. Balalar sany bar, sapasy kemshin kitaptardan qajydy. Bizdiń kezimizde oqýlyq joq edi. Bir kitap bárimizge jetetin. 4-shi klasty, 7-shi klasty bitirip, qyzmet etip kettik. Bizden keıingilerdiń ishinen de nebir myqtylar shyqty. Joǵary oqý oryndaryn bylaı qoıyp, tehnıkým, ýchılıshe bitirgenderdiń ózi áýlıe edi. Qalaǵan jerine baryp, jumys isteıtin. Qazir bir emes, birneshe dıplom ustaǵandar jumys tappaı sandalyp júr. Osy qalaı degen bir suraq kókeıimnen ketpeıdi. Árıne, ony men sheshe almaımyn. Biraq qoldaǵy azyn-aýlaq malyn satyp, tyrashtanyp oqytqan ata-analar balalarynyń sendelip júrgeni arqamdy aıazdaı qarıdy. Men sondaı urpaqqa aıtar bir ǵana tilegim bar. Ol tilek ata-babalarymyzdan qalǵan ósıet qoı: «Bos júrseńder de úmitterińdi úzbeńder, bireýdiń ala jibin attamańdar, ıne-jibine qas qylmańdar», deımin. Bul babalardan qalǵan sabaq, ol sabaqty men zaman osylaı eken dep úzýge qandaı qaqym bar. Baıqaımyn, keıbir jas buzyq jolǵa túsip barady. Ondaıdy qulaq ta shalady. Mynaý – tórden oryn alǵan «kóksandyq» ta kól-kósir etip aıtyp jatady», dep sál oı keshti de: «Sumdyq-aı, az qazaq baı-kedeı dep bólinetin bolypty. Bul úlkenderdi qoıyp, balalardyń arasyna shoq bolyp túse bastapty. Qaradomalaqtar anaý baıdyń balasy, mynaý kedeıdiń balasy deıtin-di shyǵaryp júr, «Táıt», dep ses kórsetemin. Kim bilsin. Munyń aıaǵy qalaı bolatynyn, burynǵy baılardyń kóbi momyn bolýshy edi, kıiz úıde turdy. Jıektegen shalbar kıdi, úıinde bir kilem bolsa, azyn-aýlaq jaqsysyn sonyń ishine salyp býyp, teńetip tórine qoıdy. Ol endi burynǵydan jalǵasqan tirlik qoı. Qazirgi baılardyń qalaı baıyp ketkenin bilmeımin. Bári kóz aldymyzda óskender, al olardyń keıbireýleriniń salǵan úıleri basty aınaldyrady. Keı tirligi júregińe ınedeı qadalady. Alshań-alshań basyp júrgenderi, ózgege tize batyratyndary da joq emes. Qadirin uqsa, túsinse, qazirgi zaman jaqsy. Bir mysal, biz Eýropaǵa sum soǵystyń kesirinen azyp-tozyp, belsheden balshyq keship, amalsyzdyqtan jaıaý bardyq. Qazirgiler samoletpen kirlemeı baryp júr. Táýbe, deý kerek. Ásirese, baımyz, baǵlanbyz dep shalqaıǵandar.
«Kóp jasaýdyń syry nede?»
«Minezden, shydamdy bolýdan, aram pıǵyldan, jaman oılaýdan aýlaq bolýda da jatsa kerek. Izgi nıette júrý qajet. Paıdakúnem bolsań, búkil sanańdy sonyń san túrli qıturqylary shyrmaýyqtaı shyrmap, berekeńdi ketiredi. Júıkeńdi tozdyrady. Qamshynyń sabyndaı delinetin qysqa ǵumyrda tek júrseń, toq júresiń. Men bir adamnyń syrtynan ǵaıbat oılamaımyn. Aıtarymdy betke aıtamyn. Urpaǵymdy da solaı tárbıeleımin. Keń bol, keń bolsań, kem bolmaısyń, uzaq ómir súresiń deımin. Munyń bári meniń ómirden kókeıime túıgenderim ǵoı» degen baılamyn alǵa tartqan, omyraýynda «Dańq» ordeni, ózge de marapattary jarqyraǵan Kúrishbek Kójekbaıuly Alataýdyń bir sileminiń baýraıyna oryn tepken, Súmbe aýylynda turady. Qadirli qarttyń kórgeni kómbe toly altyndaı, oı qaınarlary sabaq alarlyq. Sonyń bárin zerdesine zerdeı toqyǵan netken zerektik deseńizshi. Jadyna súısinesiń. Biz úıden shyǵa bergende, ázilge buryp: «Burynǵynyń adamdary iri bolýshy edi, qazirgiler nege kishireıip, domalanyp barady?», dep 103-ten asqan aqsaqal aınalasyna suraýly júzben qaraǵanda, qyzyl shyraıly júzi jaınaı tústi. Burynǵynyń sarqyty, búginginiń aldynda turǵan abyz aqsaqaldyń budan da ózge aıtqandaryn qaǵazǵa túrtip aldyq. Ýaqyt jetip jatsa, taǵy bir oralarmyz degen úkili úmit bar.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty oblysy,
Uıǵyr aýdany,
Súmbe aýyly.
