Jarkent jaısańy

Ádilshaıyq Ybyraımoldaev týraly tilge tıek etkende eń aldymen onyń alǵyrlyǵy, qashan da shalt qımyldap, shapshań sheshim qabyldaıtyndyǵy birden eske túsedi. Ádette, ondaı áreketke beıim adamdar kóbine-kóp qatelikke boı aldyryp jatady emes pe? Al ol kisiniń isinde mundaı jaǵdaı az, tipti múlde kezdespeıdi dese de bolady. О́ıtkeni, ony ómirdiń ózi shyńdap, ózi tárbıelep, sanasyna mol taǵylymyn tereń sińirgen desek, artyq aıtqandyq emes. Orta mektepti bitirgen soń tórt jyldaı týǵan sharýashylyǵynda jumys istep, sodan soń Almatydaǵy aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa túsken. Injenerlik mamandyq alyp shyǵyp, týyp-ósken Qońyróleń aýylyndaǵy mashına-traktor stansasynda eńbek etti. Týmysynan shıraq, iske myǵym jigerli jas uzamaı-aq basshylyqtyń nazaryna iligip, bas ınjenerlikke joǵarylatyldy. Odan keıin «Oktıabr» keńshary partııa uıymynyń hatshysy, et kombınatynyń dırektory, «Kóktal» keńsharynyń dırektory, aýdandyq agroónerkásip birlestiginiń tóraǵasy, Taldyqorǵan aýdanyndaǵy «Zarıa kommýnızma» keńsharynyń dırektory, taǵy basqa da birqatar mańyzdy tetikterdegi laýazymdardyń tutqasyn ustaǵan. Tereń bilimimen, utqyr uıymdastyrýshylyǵymen erekshe tulǵalanyp turatyn ol qandaı istiń bolsyn kúrmeýin tez sheship, aınalasyndaǵylardy ortaq izgi maqsatqa jumyldyra biletin. Qajet kezinde aqyryn aıtyp ta, batyryp aıtyp ta sózin ótkizetin. Biraq, eshqashan qarapaıymdylyǵynan aınyǵan emes. Shendilermen sheńdese, buqaramen bite qaınasyp qyzmet etetin. Úlkenmen úlkendeı, kishimen kishideı til tabysatyn. Negizi, naǵashysy Qojbanbet bı emes pe, tilinen maı tamyzatyn. Onyń ústine Qońyróleń óńiri Yryskeldideı sheshen shyqqan qazaqy qaımaǵy qalyń orta ǵoı. Úlkenderdiń úzdik úrdisin boıyna molynan sińirgen ol orys tiline de óte júırik edi. Osy arada eriksiz ákesi Ybyraımolda О́tegenulynyń qaıratkerligi, suńǵylalyǵy eske túsedi. Biz búginde «shekara» desek, onyń basshylyǵynda bolǵan bir kezdegi Bas hatshy Konstantın Chernenkony, onyń seriktesi Nıkolaı Golovaskııdi aıtyp tańdaıymyz taq ete qalady ǵoı. Shyndyǵyna kelsek, onda komandır bolǵan Qasymqan Shanyshov, sondaı-aq, solarmen qarýlas bolyp, tap kúresiniń dál qandy oqıǵalarynyń ortasynda osy Ybyraımolda atamyz júrgen eken. Onyń ózi bólek bir úlken áńgimeniń taqyryby. Bul arada aıtaıyq degenimiz: atamyz sol kezdegi zaman aǵymyn durys baǵamdap, balasy Ádilshaıyqty oryssha jetik bolsyn degen oımen aýylda jetinshi synypty bitirgen soń, ádeıi Kóktaldaǵy orys tamyrynyń úıine turǵyzyp oqytypty. Sóıtip, bala Ádilshaıyq mektepte ǵana til syndyryp qoımaı, kúndelikti turmysta da orystarmen etene aralasqan. Osylaısha qos tildi de qatar jetik meńgergen ol keıinnen onyń jetistigin bir kisideı kórdi. Ádekeńniń qaıratkerliginiń sharyqtaý shyńy ásirese, sonaý táýelsizdigimizdiń tańy atqan alǵashqy kezeńde aıqyn ańǵaryldy. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev bir sózinde aıtqandaı: «Sana-sezimniń shıelenisi men shıryǵýy erekshe bolǵan...» osynaý toqsanynshy jyldary Ádekeń týǵan óńiri Panfılov aýdanynyń eń alǵashqy ákimi bolyp taǵaıyndalǵan bolatyn. Eski men jańa taıtalasyp, qarapaıym halyq tyǵyryqqa tirelgen sol bir alasapyran kezeńde ol óziniń naǵyz týǵan jeriniń patrıoty, el úshin týǵan er ekendigin kórsetti. Qarym-qabileti men uıymdastyrýshylyq qasıeti bar qyrynan jarqyraı ashyldy. Qysyltaıań kezinde halyqqa eń keregi nan ekenin uǵynǵan ol aýdanda kúrt betburys jasap, eldi egin­shilikke, onyń ishinde eń qajettisi – bıdaı egýge beıimdedi. Aqıqatyn aıtý kerek, Jarkent jerine «Erkin ekonomıkalyq aımaq» mártebesin áperýdiń quqyqtyq negizi ol aýdanǵa ákim bolyp kelerdiń aldynda qalanǵan bolatyn. Al ony is júzinde paıdalaný jumysyn tikeleı Ádekeń júzege asyrdy. Ol kezde memleketimizde osy aýdannan basqa eki-aq jerde ǵana osyndaı aımaq bar edi. Biri kezinde Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń vıse-spıkeri bolǵan Muhambet Kópeı basqarǵan Jáırem óńirinde, ekinshisi Qazaqstan Respýblıkasy Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstriniń birinshi orynbasary bolǵan Albert Raý jetekshilik etken Lısakov jerinde qurylǵan edi. Osy qurylymdar arasynda tyǵyz iskerlik baılanys bolýy – isti ilgeriletýge óziniń ıgi áserin tıgizdi. Onyń artyq­shylyǵyn paıdalanýda Ádekeń óziniń tapqyrlyǵy men iskerligin meıilinshe molynan qoldandy. Qolda bardy uqsatýǵa tyrysyp, Jarkent jerinde kóterme bazar sal­ǵyzý arqyly aýdan bıýdjetine qyrýar qarjy quıǵyzdy. Aýdan aýmaǵy arqyly kún saıyn ary-beri aǵylyp ótip jatatyn júzdegen avtokólikterdiń ekologııaǵa tıgizgen keri áseri óteýin qaıtarýdy da qadaǵalady. Qashan da jańalyqqa jany qumar, tyńnan túreń salýǵa talpynǵysh Ádekeńniń sol bir kezderi Almaty, Taldyqorǵan sekildi qalalarda oqyp júrgen jarkenttik jastarǵa jasaǵan jaqsylyǵy tipten tánti eterlik. Ozat stýdentterge aýdannan shyqqan ataqty óner, bilim, ǵylym, eńbek maıtalmandarynyń atynda shákirtaqy taǵaıyndatyp bergizdi. Jylyna eki ret mereke kezinde arnaıy avtobýstar jiberip, olardy aýyldaryna tegin tasymaldaýdy uıymdastyrdy. Qazirgi kúnderi egemen elimizdiń túpkir-túpkirinde ár salada qyzmet etip júrgen bir kezdegi sol bozbalalar men boıjetkender búginde sol el aǵasynyń ákelik qamqorlyǵyn tamsana eske alady. Ádilshaıyq Ybyraımoldaulynyń esimi sonymen qatar alǵash sonaý 1993 jyly búkil alty alashqa saýy­n aıtyp, Qazaq eliniń tarıhyndaǵy aıryqsha orny bar aıtýly oqıǵa – Orbulaq shaıqasyndaǵy Uly Jeńistiń 365 jyldyǵyna arnalǵan ulan-asyr toı ótkizýmen este qaldy. Bul jaı basqosý emes, ulttyq rýhtyń tirilý, rýhanı jan dúnıemizdiń jańǵyrý toıy edi. Kelmeske ketken keńestik kezeńdegi tarıhı jadymyzdy buǵaýlap tastaýǵa tyrysqan áreketterge qaramastan bul orasan zor oqıǵa týraly kórnekti zertteýshi-jazýshy jerlesimiz Beksultan Nurjekeuly sanany qursaýlaǵan qyryq qatparly saıasatqa synalap enip, óziniń «Jaılaýdaǵy jıyrma kún» atty povesinde tuńǵysh ret kórkem shyǵarmanyń kórinisi retinde oqyrman qaýymǵa pash etken bolatyn. Keıinnen alys-jaqyn shetelderdegi arhıvterdi aqtaryp, qujattardy anyqtap, kóz maıyn taýysyp, derekti dúnıeler jazyp, onyń aqıqattylyǵyn qarapaıym buqara halyqtan – búkil bıik dárejeli laýazymdylar men zııaly qaýym arasynda naqty ǵylymı derektermen qalamynyń qýaty arqasynda dáleldep shyqty. Sonymen, Bekeńniń bekem de bedeldi iskerliginiń nátıjesinde oı-armany memlekettik dárejedegi is-sharaǵa ulasyp, basshylyǵynda Qýanysh Sultanovtaı eljandy jerles baýyrymyz otyrǵan respýblıka Úkimetiniń arnaıy qaýlysy da shyqty. Baıaǵyda batyrlary at tuıaǵymen dúbirletken, osy er babalarynyń erlik isterin qalamger perzenti batyl oı-pikirimen dáleldegen óńirde emirengen elin eleýli sharany júzege asyrýǵa jumyldyra biletin júrekti el aǵalary da joq emes eken. Ony ońdy isimen kórsetip, el men jer degende júregin julyp berýge ázir ekenin baıqatqan taǵy da osy Ádekeń. Ol jaratylysynan eńbekqor Jarkent jurtyn jarty álem nazaryn tikken úlken mereıtoıdy uıymshyldyqpen ótkizýge jumyldyra bildi. Ádekeń shekaralyq shepke qonys tepken aýda­nymyzdaǵy áskerı bólimder basshylyǵymen árdaıym tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, «Ásker men halyq – birtutas» degen qaǵıda qalpyn saqtaı bildi. Respýblıkamyzdaǵy shekara áskerleriniń joǵarǵy qolbasshylyǵyndaǵy Bolat Zákıevtiń ózimen tikeleı baılanys jasap, bul baǵyttaǵy istiń ilgerileýin qamtamasyz etti. Sol tusta Jarkent shekara otrıadyna komandırlik etken Shyntas О́tepov, Asqat Shoıynbaev sııaqty ofıserler búginde esimderi elge belgili generaldar. Jaqsy adamdar qashan da bir-birin jatsynbaı, jaqyn týys­tardaı bolyp ketedi emes pe. Shákeń Ádekeńmen tek qyzmet babynda emes, otbasylarmen de aralas-quralas bolyp, aǵaıyndardaı syılasyp ketti. Sol týystyq tini – jylylyq jibi qazir de úzilmeı, tipten bekı tústi. Ádekeńniń Talǵaty úshinshi ulyn óskende general bolsyn dep yrymdap, atyn Shyntas dep qoıdy. Kózi tirisindegi keleli isi, kemel qalpy qazir de kómeski tartpaı, qaıta Ádekeńniń kisilik kelbetin odan ári kóriktendirip kele jatqanyna mundaı mysal óte kóp. Kezinde qyzmet babynda tyǵyz baılanysta bolyp, keıinirek tanysa-bilise kele syılas azamatqa aınalǵan Sekeń – Parlament Májilisiniń depýtaty Serik Úmbetovtiń ózi Ádekeń týraly áńgime bola qalsa, aǵynan aqtaryla adamı qasıetterin, qaıratkerlik qabiletin maıyn tamyza aıtady. Oraıyn taýyp habarlasyp, ol kisiniń otbasy múshelerine udaıy qaraılasady. El úshin, eliniń qazirgi qamy men tarıhı jady úshin jan-tánin aıamaıtyn aıaýly aǵa sol kezderi «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol» degen qaǵıdany buljytpaı oryndap, ózine de, el bıliginde júrgen ózgelerge de qatań talap qoıatyn. Taldyqorǵanǵa kelgen bir saparynda Elbasymyz ákimderdiń el-jurttyń jaǵdaıy jaıly esebin tyńdapty. Sonda Ádekeń ózine tán jigerli de ashyq daýsymen aýdan týraly jan-jaqty aıta kelip, tek jaǵymdy derekter men dáıekterdi ǵana tilge tıek etpesten barlyq aýyrtpalyqty, tipti qylmys jasap, isti bolǵandar jóninde, olardyń qaıda, qandaı jaǵdaıda ekendigi jaıly naqty mysaldarmen aıshyqtap aıtyp beripti. Ony estigen Nursultan Ábishulynyń ózi: «Naǵyz ákim degen osyndaı bolady» dep Izraıldiń ozyq isterimen tanysý saparyna birge aparǵan eken. Is barysynda aıbarly Ádekeń jaıshylyqta óte jaıdarly edi. «Segiz qyrly, bir syrly» deýge ábden laıyq onyń mýzykalyq talǵam-qabiletin aýdan ónerpazdarynan qurylǵan úlken orkestrdiń oryndaýshylyq sheberligin rettep, basqaryp bergen bir sátinen óz kózimizben kórgen edik. Al oraıy kelgende oryp túsetin til sheberligine talaılar tánti bolǵan. О́zi án de aıtyp, dombyra da tartatyn. Úlkenge qandaı izetti bolsa, kishige de sonshalyqty qamqor edi. Olarǵa senim artyp, jigerine jiger, qaıratyna qaırat qosatyn. Ol kisiniń qamqorlyǵymen, shyńdaýymen shırap ósken birtalaı azamat kezinde bir-bir mekeme, sharýashylyq, okrýg, aýdandy basqarǵan. Qazir aldy mınıstrlikte, qalǵandary ár alýan deńgeıdegi is basynda tizgin ustap otyr. Súıikti shákirtteriniń biri, kezinde partııa uıymynyń hatshylyǵynan ósip, keńshar dırektory bolǵan, aýdan basqaryp, Orman jáne ań sharýashylyǵy komıtetiniń tizginin ustaǵan, eki márte Parlament depýtaty bolyp saılanyp, qazir Almaty oblystyq máslıhatynyń hatshysy qyzmetin atqaryp júrgen Ermek Kelemseıit: – Men aǵamen aýyldaspyn. Es bilgeli ol kisi týraly el-jurttan jaqsy pikir estip, eliktep óstim. Keıinnen «Oktıabr» keńshary partııa uıymynyń hatshysy kezinde qyzmettik kóliginiń júrgizýshisi bolǵanda tipten etene aralastym. Aǵanyń ózgelerdi óz isine baýraı, baýlı biletindigi sonshalyq, júre kele men partorgtyń shofery ǵana emes, dál bir partııa uıymynyń nusqaýshysy deńgeıine jetkenimdi keıin ańǵardym. О́zi qat-qabat qarbalas sharýalarmen bas ala almaı jatqan kezinde meni keıbir jeńil-jelpi partııalyq jumystarǵa da jegip jiberetin. Sóıtsem, jaryqtyq aǵamyzdyń: «Jas qoı, jan-jaqty jetilip úırene bersin», degen aǵalyq qamqorlyǵy eken ol. Osy qamqorshyl qalpynan eshqashan aýytqyp kórmegen aǵam toqsanynshy jyldardyń ortasynda on úshinshi shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńes tarap, respýblıkamyzda eki palataly Parlament saılanatyn kezde Májilistiń depýtattyǵyna úmitkerlikke túsýge keńes berdi, baǵyt-baǵdar siltedi... Qazir mine, ózimiz de alpystyń asqaryna shyqtyq. Alaıda, áli kúnge deıin qandaı da bir syndarly sát týa qalsa aldymen «Mundaı jaǵdaıda sol kisi ne ister edi?» dep ákemdeı bolyp ketken qaıran Ádekeńdi esime alamyn, – deıdi tebirenip. Ádekeńdi qarapaıym halyqtyń qanshalyqty qurmetteıtinine taǵy bir mysal sol: Eskeldi aýda­nyndaǵy «Zarıa kommýnızma» keńsharynda dırektor bolǵan kezdegi onyń kózin kórgender óz aýyldarynan bir kósheniń atyn beripti. «Jaqsynyń jattyǵy joq» degen osy bolar, sirá! Onsha kóp merzim bolmasa da az ýaqyt ishinde eldiń yqylasyna bólengen Ádekeńniń esimin olar osylaısha ulyqtady. Qazir ózi alǵash ákim bolǵan aýdan ortalyǵy – Jarkent qalasynyń úlken bir kóshesi de ol kisiniń esimimen atalady. Kóp jyl qyzmet etip, kósegesin kógertýge kóp kúsh jumsaǵan Kóktal aýylynyń ortalyq kóshesi de aǵamyzdyń atynda. Jalpy, Ádekeńniń el qyzmetinde eren eńbegimen tanylyp, erekshe kózge túsýinde qaı kezde de qasynan tabylyp, jan jary ǵana emes, janashyry bola bilgen marqum Maıra jeńgemizdiń eńbegi óte zor. Únemi aǵamyzdyń tileýin tilep, densaýlyǵyna qorǵan bolyp júretin. Aǵamyzdyń bala-shaǵasy da tárbıeli bolyp ósip, ákeleriniń ataq-dańqyna qylaý túsirgen joq. Búginde Ádekeńniń Talǵaty – keden qyzmetkeri, Nazary – prokýror, Gúlǵaıshasy – qazynashylyq qyzmetkeri, Gúljany   esep-qısap salasynda. Iá, ómir – ózen degen, mine, osy. Eger de ol kisiniń kózi tiri bolsa, ortamyzda júrer edi ǵoı mereılenip. Nurádil BEGIMBET, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Almaty oblysy, Panfılov aýdany.