Eýropalyq Odaqtyń negizgi seriktesi, túrki álemindegi jetekshi el jáne damyp kele jatqan Ortalyq Azııa derjavasy – Qazaqstan Jańa Jibek jolynyń eń mańyzdy tiregine aınalyp keledi.
Maýsym aıynda Qazaqstan Slovakııa Premer-mınıstrin, Bolgarııa Prezıdentin qarsy alyp, Bolgarııamen ǵaryshtyq zertteýler, qorǵanys ónerkásibi jáne t.b. salalarda yntymaqtastyqty bekemdeı tústi. Italııa Premer-mınıstri Djordjııa Melonı de elge kelip, Astana halyqaralyq forýmyna qatysty. Elde Ortalyq Azııa-Italııa sammıti men Ekinshi Ortalyq Azııa-Qytaı sammıti ótti. Jýyrda Prezıdent Q.Toqaev Ankarada bolyp, Túrkııamen ekijaqty 20 kelisimge qol qoıdy.
Qazaqstan – teńdestirilgen jáne pragmatıkalyq kópvektorly dıplomatııanyń aıqyn úlgisin kórsetip otyrǵan sanaýly elderdiń biri, al bul ony aımaqtyq jáne jahandyq derjavalarǵa taptyrmas seriktes etip otyr. Eýropaǵa munaı, ýran, mańyzdy shıkizat pen kómirdiń senimdi jetkizýshisi jáne Ortalyq Azııadaǵy eń iri saýda seriktesi. Sonymen qatar Qazaqstan Qytaı jáne Túrkııa elderimen berik damyp kele jatqan áriptestik qarym-qatynasty saqtap keledi.
Sondaı-aq Qytaı, Túrkııa jáne Reseı sııaqty elder Qazaqstanǵa strategııalyq qyzyǵýshylyq tanytyp otyr, Eýroodaq ta aımaqpen baılanystardy tereńdetýde artta qalyp qoımaýyn qamtamasyz etýi kerek. Al Sı Szınpınniń jaqynda Astanaǵa jasaǵan sapary barysynda Qazaqstan óziniń alǵashqy atom elektr stansasynyń qurylysyn júrgizetin kompanııalardy jarııalady. Olar – Reseıdiń «Rosatom» jáne Qytaı ulttyq ıadrolyq korporasııasy (CNNC). Keń aýqymdy dıplomatııalyq kúsh-jigerge qaramastan, Fransııanyń EDF kompanııasy qysqa tizimge engizilgen eýropalyq jalǵyz úmitker edi, biraq irikteýden óte almady.
Qazaqstan álemde tıimdi dıplomatııalyq tepe-teńdik ornatýdy jalǵastyryp keledi. Muny 29 shildede qol qoıylǵan strategııalyq kelisimder taǵy bir dáleldedi. Ankarada prezıdentter Rejep Taıyp Erdoǵan men Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen birneshe mańyzdy qujatqa qol qoıyldy. Sonyń ishinde Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy 5-Joǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesiniń sheshimi men birlesken deklarasııasynyń mańyzy zor. Sonymen qatar Túrik munaı korporasııasy men «QazMunaıGaz» UK» AQ arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim jasaldy. Bul Qazaqstan jahandyq munaı saýdasyndaǵy mańyzdy oıynshy bolǵandyqtan óte ózekti másele. Osy kelisim arqyly Qazaqstannyń munaı eksporty odan ári keńeıe túspek. Buǵan qosa, logıstıka jáne kólik salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý jónindegi kelisimder de bar.
Qazaqstannyń Eýropa men Azııa arasyndaǵy kópir retindegi geografııalyq jáne geosaıası róli – Erdoǵannyń Q.Toqaevty Ankarada qabyldaý týraly bastamasynyń negizgi bir sebebi. Eýropanyń da aımaqta, ásirese Reseıdi aınalyp ótetin Ortalyq Azııa, Kaspıı teńizi, Kavkaz jáne Túrkııa arqyly Azııany Eýropamen baılanystyratyn mýltımodaldy saýda jolynyń (temirjol, teńiz jáne avtomobıl joldary) Orta dálizdi damytýda kúshti strategııalyq múddeleri bar.
Jalpy, Túrkııa men Qazaqstannyń tyǵyz yntymaqtastyǵy Qytaıdaǵy Lıanıýngannan Ystanbulǵa deıin sozylyp, Qazaqstan, Kaspıı teńizi, Ázerbaıjan jáne Grýzııa arqyly ótetin Orta dálizdi ilgeriletýdegi mańyzdy qadam bolyp otyr. Sarapshy Iý.Mak-Glandıer atap ótkendeı, Aqtaý porty ejelgi Jibek jolynyń osy zamanǵy qaıta jańǵyrýynda ortalyq ról atqarady degen úmit bar.
Sondaı-aq Qazaqstan ózin aımaqtyq tehnologııalyq hab retinde de tanytyp otyr. Túrkııanyń Indýstrııa jáne tehnologııalar mınıstrligi men Qazaqstannyń Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi arasynda jasandy ıntellekt, ınnovasııa jáne ǵarysh qyzmeti salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa jáne basqa da birqatar kelisimge qol qoıyldy.
Qazaqstan sıfrlyq transformasııa boıynsha jahandyq kóshbasshy retindegi pozısııasyn da nyǵaıtty, elektrondyq úkimetti damytý boıynsha álemdegi 25 úzdik eldiń qataryna endi. Sıfrlyq dáýirdiń jıyrma jylynan soń el qazir eń ozyq memlekettermen básekelesýge qabiletti. Máselen, ótken jyly Qazaqstandaǵy sıfrlandyrý jańa beleske jetti, memlekettik qyzmetterdiń 92 paıyzy elektrondyq túrde kórsetildi, al IT sektory 18 600-den astam tehnologııalyq kompanııany qamtyp, úsh jyl ishinde 16 paıyzǵa ósti.
Qorytyndylaı kele, Qazaqstan qazir Eýropa, Taıaý Shyǵys, Qytaı jáne Túrkııa úshin ortalyq jáne strategııalyq seriktes bolyp otyr. Kópvektorly dıplomatııanyń naǵyz kóshbasshysy retinde ol strategııalyq tepe-teńdikti saqtaı otyryp, túrli jahandyq derjavalarmen baılanys ornata aldy. Onyń bir mysaly Eýropalyq Odaqtyń Qazaqstannan Reseıdiń belgilengen porttary arqyly kómir tranzıtine ruqsat berýi Eýropanyń qazaqstandyq eksportqa táýeldiligin kórsetedi.
Qazaqstan Eýropalyq Odaqpen strategııalyq seriktestigin saqtaı otyryp, Túrkııamen, Qytaımen, Taıaý Shyǵyspen jáne Reseımen baılanysyn nyǵaıtyp keledi. Osylaısha qazirgi geosaıası shıelenisken, ári básekege qabiletti álemde Qazaqstannyń negizgi oıynshy bolyp otyrǵan áleýetin eskere otyryp, Eýropa bul elmen yntymaqtastyǵyn keńeıtýdi jedeldetýi kerek.
Derıa SOISAL,
jýrnalıst (Brıýssel), «EU Reporter» jáne «Bruxelles Korner»-diń Ortalyq Azııa boıynsha sarapshysy
