Ult danalyǵynyń torqaly toıy

Er Tóstik ertegisinde Er­nazar qarttyń «Segiz ulym bir tóbe, Er Tóstigim bir tóbe» deı­tini sekildi, Abaı toıyndaǵy tamyl­jyǵan tamyzdyń toǵyz kúni bir tóbe de, Qaraýyltóbedegi onyn­shy kúni bir tóbe. Bul kúngi toı naǵyz eldiktiń toıy boldy.

Qaraýyltóbeniń baýraıy qu­jynaǵan halyq, qazdaı tizilgen aq shańqan úıler kishigirim qalashyq ispetti. Qaradan shyǵyp han bolǵan, násilin Táńir ar­tyq jaratqan, jeti atasynan tektilik úzilmegen áıgili qarakók áýlet buǵan deıin О́skenbaıdyń, Keńgirbaı bıdiń, Qunanbaıdyń asyn bergen el emes pe? Ege­men­diktiń eleń-alańynda hakim­niń 150 jyldyq toıy­nyń dabysy dúnıe­ge jetkeni bar. Ol – dúnıejúzilik kólem­de ótse, bul toıy oblystyq aıada bas­talǵan. Alaıda «adamzattyń bárin súı baýyrym dep» nasıhat qylǵan aqyn toıyna kim kelse de, Abaı eliniń esigi qashanda, qaı zamanda da aıqara ashyq. Túıindeı aıtsaq, bul toı buǵan deıingi jaqsylyqtyń rekordyn jańartyp jatqandaı sezildi.

Memleket basshysynyń uıǵarymymen 10 tamyz Abaı kúni dep bekitilgeni belgili. Osyǵan oraı, bıylǵy mereıtoıǵa baılanysty ulttyń torqaly toıy áýeli tańǵy toǵyzda «Jıdebaı-Bórili» tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq mýzeı qoryǵynda hakim rýhyna Quran oqylyp, qurban shalý rásiminen bastaldy. Oǵan Astanadan arnaıy kelgen Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev, Abaı oblysynyń ákimi Berik Ýálı, Halyq jazýshysy Tólen Ábdik, Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly jáne elimizdiń ár túkpirinen jınalǵan aqyn-jazýshylar, sonymen birge sheteldik meımandar qatysty. Olar Abaı mýzeı-úıin tamashalap, Jıdebaı qoryǵynda jatqan ulylar mazaratyna zııarat jasady.

Saltanatty sát

«Abaı kúnine» arnalǵan saltanatty rásimge Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Nurymbet Saqtaǵanov, Abaı ob­ly­synyń ákimi Berik Ýálı bastaǵan qur­metti qonaqtar qatarynda Parlament depýtattary, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Tólen Ábdik, Bas múftı Naý­ryzbaı qajy Taǵanuly, Jazýshylar oda­ǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenov qatysty.

Máýlen Áshimbaev «Abaı kúnine» arnal­ǵan saltanatty sharanyń ashylýynda sóz sóılep, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń mereıtoıǵa arnaǵan quttyqtaý hatyn oqyp berdi.

«Abaı – tól mádenıetimizdi damytýǵa ólsheýsiz úles qosqan álemdik deńgeıdegi kemeńger tulǵa, halqymyzdyń sana-sezimin jańǵyrtqan uly aqyn.

Ol jańa ádebıetimizdiń negizin qalap, dú­nıetanymymyzdyń kókjıegin keńeıt­ti. О́skeleń urpaqty bilimpaz, eńbek­qor, adal azamat bolýǵa shaqyryp, ulttyń jańa sapasyn qalyptastyratyn qasıet­terdi keńinen dáriptedi. Otanǵa degen súıis­penshiliktiń jáne el múddesi úshin qalt­qysyz qyzmet etýdiń ozyq úlgisin kórsetti.

Hakim Abaıdyń mol murasy – qazaq halqynyń ǵana emes, barsha adamzattyń ónege alatyn asyl qazynasy. Onyń oı-tolǵamdary men ósıetteriniń ózekti­ligi eshqashan joǵalmaıdy. Sondyq­tan Abaıdy taný jáne tanytý, shyǵarma­shylyǵyn tereń zerdeleý óte mańyzdy. Búgingi saltanatty is-sharanyń túpki máni de – osynda.

Bul óńir – Abaımen qatar Shákárim Qudaıberdiuly, Muhtar Áýezov syndy ulttyń uly perzentterin dúnıege ákelgen kıeli ólke. Memleket osy aımaqty ulttyq qundylyqtar mekeni retinde órkendetýge basa mán beredi.

Uly oıshyldyń ómirsheń óleńderi men qasterli qara sózderi áli talaı urpaqqa rýhanı azyq bolary anyq.

Uly Abaıdyń amanatyna adal bolaıyq!», delingen quttyqtaý hatta.

Budan keıin sóz alǵan oblys ákimi Berik Ýálı jurtshylyqty aıtýly kúnmen quttyqtap, Abaıdyń 180 jyldyǵy bıyl alǵash ret onkúndik retinde atalyp ótkenin aıtty.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna arnaǵan jańajyldyq quttyqtaý sózinde «Uly Abaıdyń 180 jyldyq mereıtoıyn laıyqty atap ótýimiz kerek» dep arnaıy tapsyrma bergen bolatyn. Abaı toıy eń aldymen, toı toılaıtyn emes, oı oılaıtyn basqosý bolmaǵy lázim ekenin barsha jurt aıtady. Mereıtoı tek sahnalyq mereke ǵana emes, ultqa paıdaly mura qaldyratyn naqty jobalar kezeńi de bolýǵa tıis. Bul toıdyń bederinde elge ıgilikti biraz sharýa atqaryldy. Toı tarap, ábiger basylǵan soń da el ıgiligine qyzmet ete beretin dúnıeler jasaýdy murat ettik», dedi óńir basshysy.

Oblysta mereıtoıǵa oraı Prezıdent­tiń qoldaýymen «Abaıǵa qurmet» aksııa­sy bastaldy. Elimizdiń ár óńiri bir nysannan salyp beredi. Mańǵystaý Dostyq úıiniń qurylysyn bastasa, Shym­kent shyǵarmashylyq ortalyqty, Túr­kistan kórme ortalyǵyn, Astana kele­shek mektebin, Aqtóbe jekpe-jek orta­ly­ǵyn, Pavlodar oblysy Ústel tennısi orta­ly­ǵyn salýdy, Shyǵys Qazaqstan Ertis ja­­ǵalaýyn abattandyrýdy josparlap otyr.

«Abaı-Shákárim» kesenesi aýmaǵynda «Etnoaýyl Jıdebaı» kesheni boı kóte­redi. Abaı aýdanynyń týmasy, mesenat Bektas Medǵatovtyń bastamasymen júzege asatyn, 60 gektar aýmaqty qamtıtyn keshen óńirdegi týrızmdi damy­typ, rýhanı-mádenı murany dáriptep, Jıdebaıdy halyqaralyq týrıstik baǵyttardyń birine aınaldyrady.

Sonymen qatar Jıdebaı men Bórilide antenna-dińgekti qurylǵy ornatylyp, ınternet qosyldy. Osylaısha, aqyn toıy qarsańynda Abaı aýdany 100 paıyz ınternetpen qamtyldy.

Mereıtoıǵa kelgen qurmetti qonaqtar «Bala Abaıdan – dana Abaıǵa» atty teatrlandyrylǵan tarıhı qoıylym men «О́leńge árkimniń-aq bar talasy» atty konsertti tamashalady. Konsertte Seken Turysbek, Doshan Joljaqsynov, Maıra Ilııasova, Nurlan О́nerbaev, Qanat pen Aıtkúl Qudaıbergenovter, Qarakóz Súleımenova, Erlan Rysqalı, Aıgúl Elshibaeva, Gúlmıra Sarına, Aıbek Bekbosyn, sondaı-aq «Taraz» trıosy men «Alataý serileri» etno-folklorlyq ansambli óner kórsetti.

Parlament Senatynyń tóraǵasy bas­taǵan qurmetti qonaqtar Qaraýyl aýy­lyndaǵy Abaı eskertkishine gúl shoqta­ryn qoıdy. Budan soń Qaraýyltóbe bók­­­terine tigilgen 200-deı kıiz úıde bul ól­­ke­ni mekendegen, uly deneleri tarı­hı me­ken­­nen turaq tapqan tulǵalar rýhy­na ba­ǵyshtalǵan as berildi. Abaı Qunan­baı­ulynyń rýhyna baǵyshtalyp Quran oqyldy.

«Abaı eli» stellasy ashyldy

Uly toı aıasynda Abaı aýdanynyń Qaraýyl eldi mekeni mańyndaǵy Qa­raýyl­tóbede (tóbeniń basyna) «Abaı eli» stellasy turǵyzyldy. Eskertkishtiń ashy­lýyna oblys ákimi Berik Ýálı jáne aýdannyń aqsaqaldary qatysty.

«Tóbege arnaıy baspaldaq salynyp, abattandyryldy. Eskertkish tórt tu­ǵyr­ly. Birinshi tuǵyry: Qaýyrsyn qalam nemese «О́leń sózdiń patshasy, sóz sarasy». Ekinshi tuǵyry: Qalqan – keshe­gi el qorǵaǵan batyrlar men búgingi erle­rimizdiń erlik aıbary. Úshinshi tuǵy­ry: Dombyra – Abaıdyń jany men áni­niń ózegi. Tórtinshi tuǵyry: ulylardy týdyr­ǵan aq besik. Eskertkishtiń eń basy, sharyqtaý shegi – ǵalamshar men ony aı­nala qalyqtaǵan tynyshtyq pen turaq­tylyqtyń sımvoly – qarlyǵash qus. Eskert­kish Abaı aýdanynyń kásipkerleri demeý­shiligimen boı kóterdi», deıdi eskert­kishtiń avtory,  músinshi Nurbol Qalıev.

Bul nysan aýdan qonaqtary úshin aýyldyń kórkem kelbetin bıikten tamashalaýǵa múmkindik beretin erekshe kórikti orynǵa aınalmaq.

«Bala Abaıdan – dana Abaıǵa deıin»

Budan soń halyq Qaraýyltóbeniń baýraıyna jınaldy. Qaraqurym jurt seńdeı soǵylady. Qarasy qyryq myńnyń ústinde desedi. Kenet, qasıetti Qaraýyltóbe demin ishine tarta qalǵandaı, Shyńǵystaýdyń júregi dúrsildep beıne búgin bir qansonardyń qyzyǵyn kóretindeı tyna qalsyn. Sonadaıdan salt attyly úsheýdiń qarasy kórindi. Qalanyń kúıbeń ómirinen qajý kórip, oqýdan azdap erqashty bolǵan bala shákirt Abaı keń saharasyn saǵynyp, asyǵyp keledi eken. Artynda eki nókeri. Jorǵa Jumabaı men Jantas. Bala Abaıdyń qunanynan túsip, Qunanbaı qajyǵa sálem berýi, ájesi Zerege jáne analaryna. Bári shynaıy kóz aldyńda ótip jatqandaı. Budan soń tobyqty eliniń tolyqsyǵan kóshi ótti. Bul – teatrlanǵan kórinis. Baǵanaǵy bala Abaı – dana Abaıǵa deıin qandaı soqtyqpaly soqpaqpen júrdi, sonyń bárin jarty saǵatqa syıǵyzǵan qoıylym-konsert. «Bala Abaıdan – dana Abaıǵa» etnografııalyq dala qoıylymynyń rejısseri – mádenıet salasynyń úzdigi, belgili rejısser Juldyzbek Jumanbaı ekenin erekshe aıtý kerek. Buǵan qosa Qaraýyltóbede ótken barsha mádenı is-sharalardyń bas rejısseri bolǵan da – J.Jumanbaı. «Bala Abaıdan – dana Abaıǵa» etnogra­fııalyq dala qoıylymynyń ssenarıı avtory – áriptesimiz, jazýshy Qýat Qıyq­baı. Abaı obrazynda – Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri Muhtar Áýezov atyn­daǵy Qazaq memlekettik akademııa­lyq drama teatrynyń akteri – Bolat Ábdilmanov. Qunanbaı obrazynda – Ǵabıt Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń akteri, mádenıet salasynyń úzdigi – Áset Imanǵalı. Salqar kósh ótti. Abaı eli sherý tartty. Mine, osynda óner kór­­setken – oblystyq Abaı atyndaǵy Qazaq mýzykalyq drama teatrynyń, oblys­tyq Dostoevskıı atyndaǵy orys drama teatrynyń jáne «Darıǵa-aı» jastar teatrynyń ártisteri. Sonymen qatar Ámire Qashaýbaev atyndaǵy memle­kettik fılarmonııasy men Abaı aýdan­dyq «Qalamqas» án-bı ansambliniń óner­paz­dary, Abaı eliniń óner ıeleri bar.

Toıtarqar

Abaı oblysyndaǵy aqynnyń 180 jyldyǵyna arnalǵan onkúndigi týǵan jeri – Abaı aýdanynda túıindeldi.

«Jeti qazyna» festıvali aıasynda kóptegen sporttyq mádenı is-shara ótti. Júldeli oryndarǵa ıe bolǵan sportshylarǵa oblystyń demeýshileri atynan jalpy sany 90 bas jylqy men 10 avtokólik syılyq retinde berildi. Eń keremeti, munyń bári osy Abaı elindegi kásipker azamattardyń demeýshiligimen júzege asqanyn aıta ketkenimiz jón.

Erekshe atap óterligi, uly Abaıdyń jaqsy kórgen oıyny toǵyzqumalaq saıy­sy men 180 shaqyrymdyq ýltramara­fonǵa elimiz boıynsha tuńǵysh ret avto­kólik syıǵa tartyldy. Semeı men Qa­raýyl arasyn 19 saǵat 9 mınýtta jú­girip ótken Baýbek Ilıasov (Batys Qa­zaq­stan oblysy) jarys jeńimpazy atan­dy. Toǵyzqumalaq saıysynda shym­­kent­tik Ǵalymjan Temirbaev birin­shi oryn­dy ıelendi. «Túıe balýan» kúresinde mańǵystaýlyq Nurdáýlet Jarylǵapov (Qarabýra), «О́giz balýan» básekesinde almatylyq Jiger Erkinuly qarsylas shaq keltirmedi. Endi Abaı Qunanbaıulynyń 180 jyldyq mereıtoıy aıasynda ótken sporttyq jarystardyń qorytyndysyn tarqatyp aıtaıyq. Tazy jarysy: III oryn – Rahat Aqyljanov (Qulpynaı), Abaı oblysy Úrjar aýdany – 1 bas jyl­qy. II oryn – Azamat Tókeshov (Jel­qara), Qaraǵandy oblysy – 2 bas jylqy. I oryn – Aıdyn Qudaıbergenov (Syldyr), Almaty oblysy – 3 bas jylqy. Qusbegilik: III oryn – Shámil Jeksembaev (Sonar), Pavlodar oblysy – 1 bas jylqy. II oryn – Nurlyhan Járken (Qaratorǵaı), Qaraǵandy oblysy – 2 bas jylqy. I oryn – Baqdáýlet Babajan (Qapsalǵan), Jambyl oblysy – 3 bas jylqy. Dástúrli sadaq atý: III oryn – Erbol Tapenov, Astana qalasy – 1 bas jylqy. II oryn – Zabıt Sataev, Shymkent qalasy – 2 bas jylqy. I oryn – Maqsat Ábdikerimov, Shymkent qalasy – 3 bas jylqy.

Jorǵa jarysy: V oryn – Baıtory, ıesi Arlan Temirjan (ShQO, Katonqaraǵaı aýdany) – 1 bas jylqy. IV oryn – Iаro Sın, ıesi Qymbat Altaır (Semeı qalasy) – 2 bas jylqy. III oryn – Aqbaqaı, ıesi Bazarbaı Orazbek (Abaı oblysy Besqaraǵaı aýdany) – 3 bas jylqy. II oryn – Laýrıen, ıesi Aıdar Seksembaev (ShQO, Kúrshim aýdany) – 5 bas jylqy. I oryn – Qaǵan, ıesi Ata Jaqypbek (Qyrǵyzstan) – «Kobalt» avtokóligi (demeýshisi – Abaı aýdany Qundyzdy aýylynyń el aǵasy Qydyralın Tilektaı Satynsaqulynyń urpaǵy, kásipker Áset Qydyralın). Toǵyzqumalaq: III oryn – Rınat Kereıbaev (Pavlodar oblysy) – 1 bas jylqy. II oryn – Bıǵalı Zikrııaev (Astana qalasy) – 2 bas jylqy. I oryn – Ǵalymjan Temirbaev (Shymkent qalasy) – «Chevrolet Monza» avtokóligi (demeýshisi – Úrjar aýdanynyń kásipkerleri). 180 shaqyrymdyq marafon (Semeı qalasy ákimdiginiń uıymdastyrýymen): 20-40 jas aralyǵyna: III oryn – Rýslan Orazov – 1 000 000 teńge. II oryn – Raqymjan Kelmanov – 1 500 000 teńge. I oryn – Meıir Kýtýev (Abaı oblysy) – 2 000 000 teńge. 41 jastan asqandar: III oryn – Meıirbek Qaıyrbekov (Abaı oblysy) – 500 000 teńge. III oryn – Nur Amanshúkirov (Jambyl oblysy) – 500 000 teńge. II oryn – Tilek Toqtasynuly (Jetisý oblysy) – 1 000 000 teńge (demeýshisi – shymkenttik mesenat Baltabaı Tasbolatuly). I oryn – Jiger Erkinuly (Almaty qalasy) – «JAC» avtokóligi (demeýshisi – Abaı oblysy qazaq kúresi federasııasynyń prezıdenti Almas Baıahmetov). О́giz balýan: III oryn – Meıirbek Qaıyrbekov (Abaı oblysy) – 500 000 teńge. III oryn – Nur Amanshúkirov (Jambyl oblysy) – 500 000 teńge. II oryn – Tilek Toqtasynuly (Jetisý oblysy) – 1 000 000 teńge (demeýshisi – shymkenttik azamat Baltabaı Tasbolatuly). I oryn – Jiger Erkinuly (Almaty qalasy) – «JAC» avtokóligi (demeýshisi – Abaı oblysynyń qazaq kúresi federasııasynyń prezıdenti Almas Baıahmetov). Túıe balýan: III oryn – Nursultan Qablan (Qostanaı oblysy) – 1 000 000 teńge. III oryn – Ǵalymjan Qyryqbaı (Jambyl oblysy) – 1 000 000 teńge. II oryn – Erasyl Qajybaev (Abaı oblysy) – 2 000 000 teńge (demeýshisi – Aıagóz aýdanynyń kásipkerleri). I oryn – Nurdáýlet Jarylǵapov (Mańǵystaý oblysy) – «Omoda» avtokóligi (demeýshisi – Besqaraǵaı aýdany).

Top báıge: V oryn – Bermet, ıesi Rýslan Dosjanov (Jetisý oblysy) – 1 bas jylqy. IV oryn – Júrek, ıesi Orazbek Bazarbaı (ShQO, Kúrshim aýda­ny) – 2 bas jylqy. III oryn – Barys, ıesi Qasym Altynbaı (Almaty oblysy) – 3 bas jylqy. II oryn – Qamysqulaq, ıesi Birjan Shaımerdenov (SQO) – 5 bas jylqy. I oryn – Tobylǵy tory, ıesi Nurseıit Jylqyshybaı (Almaty oblysy) – «JAC» avtokóligi (demeýshisi – «Eıkos» kompanııasynyń dırektory Aleksandr Solovev). Alaman báıge: V oryn – Qalqaman, ıesi Nurlan Qazezov (Abaı oblysy) – 1 bas jylqy. IV oryn – Poker, ıesi Nurjigit Tabyldıev (Astana qalasy) – 2 bas jylqy. III oryn – Qarlyǵash, ıesi Meıramhat Ysqaqov (Abaı oblysy Aıagóz aýdany) – «Lada Granta» avtokóligi (demeýshisi – Aqsýat aýdanynyń kásipkerleri). II oryn – Kókserek, ıesi Medet Erǵalımov (ShQO, Kúrshim aýdany) – «Chevrolet Monza» (demeýshisi – Kókpekti aýylsharýashylyq qory). I oryn – Baıdık, ıesi Ardaq Sarsekeev (Pavlodar oblysy) – «Hyundai Santa Fe» avtokóligi (demeýshisi – «Borodýlıha» qoǵamdyq qory).

Oblys ákimi Berik Ýálı marapattaý saltanatyna qatysyp, jeńimpazdardy jeńisimen quttyqtady. Sondaı-aq óńir basshysy mereıtoılyq onkúndik aıasynda toı toılaýǵa emes, oı oılaýǵa, rýhanı, zııatkerlik, tanymdyq, sporttyq sharalarǵa basa mán berilgenin aıtty.

«Jalpy, onkúndik is-shara eldiń bereke-birliginiń arqasynda joǵary deńgeıde ótti dep esepteımin. «Abaı akade­mııasy» atty ensıklopedııalyq portal ashyldy. Birneshe kitaptyń tusaýy kesildi. Myńnan astam komanda qatysqan «Abaı kýız» ıntellektýaldyq oıyny ótkizildi. Zaǵıp jandar men nashar kóretin azamattarǵa arnalǵan kitaphana iske qo­syldy. Búgin ózderińiz kórgendeı, júlde qorlarynyń ár óńirge, tipti qyrǵyz eline deıin ketkeni qýantady. Osy rette toıdyń joǵary deńgeıde ótýine atsalysqan oblystyń janashyr azamattaryna alǵys aıtamyn», dedi óńir basshysy.

On kúnge sozylǵan hakim toıy Qaraýyl­tóbede «Jelsiz túnde jaryq aı» gala-konsertimen túıindeldi. Oǵan elimizdiń estrada juldyzdary qatysty.

Taǵylymdy tusaýkeser

Qaraýylda qyzǵan dúbirli dýmandar, sporttyq, mádenı dúnıelermen qosa, Semeıde rýhanııattyń týy jelbiredi de turdy. Urpaqqa mura bolarlyq ıgi ister atqarylǵanyn da aıryqsha aıtýymyz kerek.

Semeı qalasynda 6 tamyz kúngi is-sharalar aıasynda Abaı eline rýhanı tartý retinde Áýezov kolledji jany­nan qurylǵan «Es-aımaq» rýhanı or­talyǵynda ótken erekshe keshte halyq­aralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, jazýshy Asqar Altaıdyń «Abaı joly» ensıklopedııasynyń jáne «Daryn» Memlekettik jastar syıly­ǵynyń laýreaty, qalamger Baǵashar Tursynbaıulynyń «Abaı Qunanbaıuly kim?» atty kitabynyń tusaýkeseri ótti.

Qos týyndy – uly aqyn Abaıdyń rýha­nı álemin tereń tanýǵa, onyń mura­sy­na jańasha kózqaraspen úńilýge múm­kin­dik beretin qundy eńbekter. Ensı­klopedııalyq jáne tanymdyq sıpattaǵy bul kitaptar ádebıetsúıer qaýymǵa ar­nal­ǵan mańyzdy rýhanı olja ekeni sózsiz.

Is-sharaǵa qoǵam jáne ádebıet qaı­rat­kerleri qatysty. Atap aıtqan­da, Parlament Májilisiniń depýtaty, aqyn Janarbek Áshimjanov, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Arap Espenbetov, aqyn Asylan Tilegen, jazýshy, dokýmentalıst Qanat Tileýhan keshtiń qurmetti qonaqtary qatarynan tabyldy. Keshtiń moderatory – fılologııa ǵylymdarynyń doktory, aqyn Baýyrjan Jaqyp boldy. Ol Abaı murasyn nasıhattaýdaǵy osyndaı eńbekterdiń mańyzyna toqtalyp, avtorlarǵa jyly lebizin bildirdi.

Tusaýkeserde oblys ákimi apparaty basshysynyń orynbasary Erbol Alshynbaı óńir basshysy Berik Ýálıdiń quttyqtaýyn jetkizdi.

«Álem ádebıetiniń tarıhynda kórkem shyǵarmaǵa arnalǵan tanymdyq en­sıklo­pedııa neken-saıaq. Al bizdiń ulttyq áde­bıetimizde mundaı ensıklopedııa tuńǵysh ret shyǵyp otyr. Sondyqtan bul abaıtanýdyń jańa kezeńiniń bastaýy dep senemiz. Abaıdyń mol murasy, ǵıbratty ǵumyrnamasy jáne rýhanı qazynasyn óskeleń urpaq sanasyna sińirýdegi mańyzdy eńbek», delingen quttyqtaý hatta.

Atalǵan tusaýkeser uly Abaıdyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan is-shara­lardyń jarqyn jalǵasy ǵana emes, sonymen qatar ult rýhanııatyna qosylǵan súbeli úles derlik.

Kemeńger keńistigi

Shákárim ýnıversıtetinde «Adam­zattyń Abaıy: rýhanııat, parasat, tanym» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Atalǵan ǵylymı jıynǵa zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov­tiń nemeresi, túrkitanýshy ǵalym Zıfa-Alýa Muratqyzy, qazaq ádebıeti men Abaı shyǵarmashylyǵyn túrik tilin­de nasıhattaýda orasan zor eńbek atqa­ryp kele jatqan ǵalym Nergız Bı­raı, túrkitanýshy, arabtanýshy ǵalym Robert Ermers (Nıderland Koroldigi), otandyq rýhanııattyń bedeldi ókilderi Arap Espenbetov, Tursyn Jurtbaı, Kenjehan Matyjanov, Erbol Tileshov, Anar Fazyljanova, Bazarbek Aty­ǵaı, Rahymǵalı Qul-Muhamed jáne jas ǵalym­dar Ázimhan Isabek, Eldos Toqtarbaı qatysty.

Dala danyshpanynyń mereıtoıy – tarıh pen taǵylym toǵysqan ulylyqtyń toıy ekenine mańyz bergen ýnıversıtet rektory Dýman Rymǵalıuly:   «Abaı toıy – bul tek bir aqynnyń toıy emes, tutas ulttyń, onyń danalyqqa toly oı-sanasynyń, mádenıetiniń, rýhynyń kórinisi. Bul – qazaq rýhanııaty úshin ǵana emes, búkil túrki álemi men jahandyq órkenıet úshin eleýli tarıhı beles. О́ıtkeni Abaı – óziniń tereń oıy­men, kemel parasatymen, adamzattyq qundylyqtardy dáriptegen danalyǵymen álemdik deńgeıdegi kemeńger oıshyl tulǵa. Búgingi konferensııamyz – Abaı murasyn jańa qyrynan tanyp, onyń rýhanı-adamgershilik, fılosofııalyq, aǵartýshylyq muralaryn zamanaýı kózqaraspen baǵamdaýǵa, ulttyq ıdeologııany nyǵaıtýǵa, bilim-ǵylym jáne tárbıe júıesinde tıimdi qoldanýǵa oı qosatyn ǵylymı alań», dedi.

Konferensııada Abaı oblysynyń əkimi Berik Ýəlı, Ǵylym jəne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek, túrkita­nýshy ǵalym, Neımegen Radbaýd ýnı­ver­sıtetiniń professory Zıfa-Alýa Əýezova, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnı­versıtetiniń rektory Erlan Sy­dy­qov­tardyń quttyqtaýlaryna kezek berildi.

«Búgin, onkúndiktiń toǵyzynshy kúninde, aıtýly ǵalymdar men bilikti mamandar jınalyp, Abaı oıynyń tereńine den qoıyp, sıpaty men syryna kóńil bólip otyr. Abaıdyń rýhanı murasyn tereń zerdeleý, aqynnyń shyǵarmashylyǵy men oı-tolǵamdaryn qazirgi zaman turǵysynan qaıta paıym­daý, aqyn úndegen ulttyq sanany qalyp­tastyrýdaǵy, bilim men tárbıedegi, tulǵa damytýdyń mádenı-fılosofııalyq negizi retindegi ornyn aıqyndaý úshin asa mańyzdy», dedi óńir basshysy.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek óz sózinde zamanaýı tehnologııalar men rýhanı qundylyqtardyń úndestigine erekshe nazar aýdardy.

«Biz qandaı zamanaýı tehnologııa­lardy damytsaq ta, túptep kelgende, adamzatqa eń keregi – gýmanızm, adamgershilik, súıispenshilik, kisilik pen izgilik ekenin aıqyn túsinip otyrmyz. Al bul qundylyqtardyń qaınar kózi – Abaı. Bul – bizdiń ǵana pikirimiz emes, ony búkil álem moıyndap otyr. Sol sebepti Memleket basshysynyń bas­tamasymen byltyrdan bastap Abaıdyń «Tolyq adam» ilimin elimizdiń barlyq ýnıversıtetterine engizip jatyrmyz. Sebebi Abaı murasy – tek abaıtanýshylar men ádebıet zertteýshileriniń enshisindegi dúnıe emes, bul – ár qazaq balasynyń sanasyna sińýi tıis rýhanı baǵdar, ulttyq tárbıe men mádenı qundylyqtyń altyn arqaýy. Osy jolda birlesip jumys isteý – bárimizdiń ortaq mindetimiz», dedi mınıstr.

Budan soń Dýman Orynbekov kon­ferensııanyń súıinshi jańalyǵy – Abaı shyǵarmalarynyń úsh tomdyq akademııalyq tolyq jınaǵynyń jaryq kórgenin jetkizdi. Jınaqty daıarlap, basyp shyǵarý sekildi  kúrdeli de jaýap­ty sharýanyń basy-qasynda júrgen belgili ádebıettanýshy ǵalym, Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kenjehan Matyjanov ekenin aıta ketken jón.  Ol óz sózinde Abaı shyǵarmalarynyń bul basylymyn daıyndaý barysynda tekstologııalyq turǵydan ázirge bir izge túse qoımaǵan  nemese áli kúnge deıin sheshimin tappaǵan máselelerge de nazar aýdarylǵanyn aıtty.

Sóıtip, Abaı shyǵarmalarynyń úsh tomdyq akademııalyq jınaǵynyń jáne «Abaı əlemi: aýdarma, taǵylym, mura» kitaptar toptamasynyń tusaýkeser rásimi ótkizilip, oqyrmanǵa jol tartty.

Al aqyn Aqberen Elgezek basqa­ryp otyrǵan «Abaı» baspasy uly kemeń­gerdiń mereıtoıyna buryn-sońdy jaryq kórmegen 6 kitapty óz qarjysyna shyǵaryp, oqyrman nazaryna usyndy.

Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Tursyn Jurtbaı «Shyn júrek – bir júrek...» taqyrybyndaǵy hashııasynda: «Saryla otyryp sanap shyqqanymda, Abaı óziniń shyǵarmalarynda «júrek» degen sózdi 167 retten asa qoldanypty. Al sol «júrektiń» balamasy ne aýyspaly maǵynasy retinde qoldanylǵan kóńil, kóńil kiri, kirli kóńil, kúpti kóńil, bula býyn, ysynǵan keýde, bý­lyq­qan tula boı, jan, tán, taǵy da basqa telimderdi qossaq, onyń sany eki eselenbek. «Telmirip, tereń oı­dyń sońyna» túsip, tek «júrektiń» ózin ǵana Júrek-Qalb fılosofııalyq júıe­siniń uǵym kategorııalary týraly oqymystylardyń arly-berli aıtyl­ǵan oılarymen salystyryp qara­ǵanymyzda, bul 167 júrektiń 167 túrli maǵyna men kóńil kúı aýanyn beretinine kózimiz anyq jetti. Sony qysqasha hashııa túrinde paıym­dap, nazarǵa usynýdy maqul sana­dyq», dedi.

Al PhD, Pamýkkale ýnıversıtetiniń (Túrkııa, Denızlı) professory Bıraı Nergız «Türkiye’deAbay Kunan­bayuli üzerine yapilan çalişmalara bir bakiş»,  Ǵylym jəne joǵary bilim mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Erbol Tileshov «Abaıdyń ıntýıtıvti tanymy», Ahmet Baıtursynuly atyn­daǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Anar Fazyljanova «Abaı­dyń qarasózderine kvantıtatıvti jəne lıngvostatıstıkalyq zertteý» degen taqyrypta jáne PhD, professor, túrkitanýshy, arabtanýshy ǵalym Ermers Robert (Nıderland Koroldigi) Abaı­dyń qarasózderiniń golland tiline aýdarma təjirıbesi týraly baıandama jasady.

Bul halyqaralyq ǵylymı-tájirı­belik konferensııa qazaq rýhanııatynyń, ulttyq bolmystyń jáne álemdik gý­ma­nızmniń ózegin aıqyndaǵan aýqymdy ári mazmundy jıyn boldy. Ǵylymı alańda aıtylǵan mazmundy baıandamalar men oıly pikirler, rýhanı sabaqtastyq pen ǵylymı izdenister – Abaı murasyn jańa qyrynan tanýǵa, onyń ıdeıalaryn zamanaýı ǵylym men ulttyq ıdeologııa­da tıimdi qoldanýǵa jol ashary sózsiz. El men eldi, ǵalym men zııalyny, ótken men búgindi jalǵaǵan jıyn – Abaı ilimin ulyqtaýdyń ǵana emes, ony ǵylymı turǵyda saralaýdyń, álemdik deńgeıge kóterýdiń jarqyn úlgisi ispetti.

Poezııa festıvali

Onkúndiktiń toǵyzynshy kúninde Abaı atyndaǵy oblystyq ámbebap kitaphanada «Adamzattyń bárin súı, baýy­rym dep...» atty halyqaralyq poezııa festıvali ótti. Festıval TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń jáne Mıhaı Emı­neský atyndaǵy Halyqaralyq poe­zııa akademııasynyń qoldaýymen uıym­dastyryldy. Is-sharanyń basty maqsaty – aqyn óleńderin álemniń 15 tiline aýdarý arqyly onyń rýhanı murasyn jahandyq deńgeıde keńinen tanytý boldy.

Festıvalge Túrki álemi jazýshylar odaǵy men Kongo, AQSh, Meksı­ka, Italııa, Shvesııa memleketteriniń aqyn-ja­zýshylarymen qatar Ulyqbek Esdáýlet, Svetqalı Nurjan, Serik Aq­suń­qaruly, Ǵalym Jaılybaı, Hanbıbi Esen­qa­raqyzy, Aqushtap Baqtygereeva, Ty­­nyshtyqbek Ábdikákimuly syndy otan­dyq ádebıettiń kórnekti ókilderi qatysty.

Is-sharanyń ashylý saltanatynda TÚRKSOI-dyń Bas hatshysy, Qyrǵyz­stannyń halyq jazýshysy Sultan Raev sóz alyp, eki el dostyǵyna toqtalyp, uly Abaı muralarynyń kúlli álemge ortaq­tyǵy jaıynda sóz qozǵady. Buǵan qosa elimizge belgili birqatar aqyn-jazýshy TÚRKSOI jazýshylary uıymynyń mú­shesi atandy.

Oblys ákimi apparaty basshysy­nyń orynbasary Erbol Alshynbaı festıvalǵa qatysýshylarǵa óńir basshysy Berik Ýálıdiń quttyqtaýyn jetkizdi.

«Búgingi rýhanı jıyn – óleń men oıdyń, júrek pen tilektiń, mádenıet pen murattyń toǵysqan sáti. Álemniń ár túkpirinen kelgen aqyndar men ádebıet ókilderine, Abaı murasyn nasıhattap júrgen barsha zııaly qaýymǵa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin» delingen quttyqtaý hatta.

Sondaı-aq is-shara aıasynda «Adam­zattyń bárin súı baýyrym dep» atty dúnıejúzilik poezııa antologııasynyń (qazaq jáne aǵylshyn tilderinde), Ion Dıakoneskýdiń «Ol qus – Men» romany (qazaq tilinde), Ulyqbek Esdáýlettiń «Aqyn­nan saǵat surama» atty rýmyn tilin­degi kitabynyń, Saýytbek Abdrah­ma­novtyń «Alyp Abaı» kitabynyń tusaýkeseri ótti.

Aıtysta Ahanov at ozdyrdy

Semeıde ótken «Adamzattyń Abaıy» respýblıkalyq aqyndar aıtysynyń bas júldesin qaraǵandylyq aıtysker Maqsat Ahanov ıelendi.

7 tamyz kúni Semeı qalasyndaǵy Abaı atyndaǵy teatrda ótken aqyndar aıtysy márege jetti. О́ner dodasynda elimizdiń ár óńirinen kelgen on eki aıtysker baq synady. Olardyń qatarynda «Aıtystyń aqtańgeri» Aıbek Qalıev, Maqsat Ahanov, Muhtar Nııazov, Rústem Qaıyrtaıuly, Jansaıa Mýsına, Aspanbek Shuǵataev, Meıir­bek Sultanhan syndy 6 «Altyn dombyra» ıegeri, sondaı-aq Ásem Erejeqy­zy, Shuǵaıyp Sezimhan, «Asyl dombyra» ıegeri Aıbek Jeńisqazın, Serik Qýanǵan, Qýandyq Kenjebekuly, О́mir­jan Kópbosynov boldy. Aıtysty belgili aıtysker aqyn, Parlament Máji­­li­­s­iniń depýtaty Amanjol Áltaı júrgizdi.

Aıtystyń marapattaý saltanatyna oblys ákimi Berik Ýálı qatysty. О́ńir basshysy osyndaı aıtys endi jyl sa­ıyn dástúrli túrde ótip turatynyn aıtty.

«Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» jyrlaǵan gýmanıst aqyn Abaıdyń mereıtoıyna arnalǵan «Adamzattyń Abaıy» respýblıkalyq aqyndar aıtysy óte joǵary deńgeıde ótti dep esep­teımiz. Aqynnyń murasyn nasıhat­taýǵa ar­nalǵan aıtys Semeıdiń tórin­de ótýi ke­rek. Kelesi jyldan bastap uıym­dastyryp turamyz. Respýblıkalyq aıtystyń kúntizbelik tizimine engizýdi  suraımyz», dedi oblys ákimi.

Aıtys qorytyndysy boıynsha úshinshi oryndy Ásem Erejeqyzy men Jansaıa Mýsına (1 mln teńge), ekinshi oryndy Aıbek Qalıev pen Meıirbek Sultanhan (1,5 mln teńge) ıelendi. Birinshi oryn alǵan Rústem Qaıyrtaıulyna 3 mln teńge berildi. Al bas júldege tigilgen avtokólikti qaraǵandylyq Maqsat Ahanov jeńip aldy. Aıtysqa qatysqan basqa da aqyn­darǵa 500 myń teńgeden taratyldy. Aqyn Qýandyq Kenjebekuly Sııazbek Súleımenov áýletiniń arnaıy júldesine (200 myń teńge) ıe boldy. Oblys ákiminiń arnaıy júldesi (500 myń teńge) Muhtar Nııazovqa tabystaldy.

О́ńir basshysy Abaı toıyna oraı uıymdastyrylǵan respýblıkalyq aıtysqa tórelik etken qazylar alqasy­nyń tóraǵasy Júrsin Ermanǵa, qazylar alqasynyń músheleri Saýytbek Abdrah­manov pen Tólegen Janǵalıevke, aıtysty júrgizgen Amanjol Áltaıǵa qurmet kórsetip, arnaıy tapsyryspen ázirlengen Abaı shapany men taqııasyn jáne mereıtoılyq kilemsheni tartý etti.

Abaı oblysy