Jeli men jelim

SО́Z BASY: «Keshe eki saǵat boıyna jaryq sónip qaldy. Internet óship, ábden ábigerlendik. Sodan úıdegi adamdarmen sóılesip, áńgimelesýge týra keldi. Sóıtsem ózderi jap-jaqsy kisiler eken». Bul – búginginiń qaljyńy. Zamanǵa oraı shyqqan. Ázil bolsa da, astarynda aýyr zil jatyr. Osydan bir múshel ýaqyt buryn ǵana kóshede beline «kirpish telefondy» baılap alyp, alshań basyp aǵalar ketip bara jatatyn. Onysyn jurt kórsin degendeı penjaǵyn bir jaǵyna qaraı ysyryp, álgini jarqyratyp júretin. Ári-beri ótken adamdar telefonǵa tamsanyp, moınyn bir burmaı ótpeıtin. Uıaly baılanys ómirimizge endi enip, árkimniń qoly jetpeı ájeptáýir qundylyqqa aınalýy qubylys edi. Al qazir abaısyzda qulap ketse balanyń basyn jaratyn «kirpish telefondy» eshkim ustamaıdy. Ágárákı, ustaı qalsańyz, mazaqqa aınalaryńyz kádik. Tym quryǵanda «kúni keshe osyndaı telefonǵa qyzyǵa qaraıtyn edik qoı» degen jyly jymıys týdyrasyz. Qarap otyrsańyz, telefon damýynyń da ózindik evolıýsııasy bar. Aldymen jańa aıtqan «kirpishterge» qol jetpedi. Onan soń, munyńyz kishireıe bastady. Keıinnen polıfonııa degen fýnksııasy barlar paıda boldy. Onyńyz kádimgi áýenge uqsas mýzyka shyǵaratyn-tuǵyn. Jurt zyńyldaǵan, sybyrlaǵan, ysqyrǵan daýys­tardan zapy bolyp júrse kerek. Jappaı osyǵan umtyldy. Budan keıin án oryndalatyn, ishinde oıyndary bar, ártúrli ermek quraldarymen jabdyqtalǵan telefondardy ala bastadyq. Internetke kirip, ýaqyt ótkizýge múmkindik týdy. Aqyr aıaǵy sensorly ekrany bar telefondarǵa kelip taban tirep turmyz ǵoı. Bulardyń kompıýterden kemdigi joq. Qajetińdi zamatynda taýyp beredi. Sýret, vıdeo qabyldap, jibere alasyz. Áleýmettik jeliler kóz aldyńyzda. Oıynǵa qumar bolsańyz, ony da óteıdi. Áıteýir osy kúni moıny salbyrap, kózderi shuqshıyp, telefonynyń betin sıpap otyrǵan bir adam. Shyndyǵynda, balamyzdyń basynan bulaı sıpamaımyz. Bar yntamyz ben yqylasymyz osy telefondardyń betinde sııaqty. Jurt nege telefonǵa shuqshııady? Bir dastarqan basynda burynǵydaı emen-jarqyn, alańsyz otyryp áńgime aıt­paýy nelikten? Árkimniń óz qaltafonymen qamsyz otyrǵany qalaı? Toqsanǵa kelgen apam aıtpaqshy: «So báleńniń ishinde ne bar?». Árıne, telefon eń aldymen baılanys quraly. Onyń da túr-túri bar qazir. Sosyn án tyńdaıdy. Kıno kóredi. Qyzyqqa toly vıdeolardy tamashalaıdy. Hat jazady. Habarlama alady. Sýretke túsedi. Saıttarǵa kirip, sońǵy jańalyqtarmen tanysady. О́zine kerekti aqparattardy izdeıdi. Qysqasy, búginginiń telefony ámbebap. Al shuqshıyp otyrǵandardyń basym bóligi áleýmettik jeliniń qoldanýshylary. Qaıda barǵany, kimmen kezdeskeni, qandaı maqala oqyǵany bylaı tursyn, ne tamaq jegenine deıin áleýmettik jelige jarqyratyp salyp jatady. Qysqasy, sońǵy birer jyldyń muǵdarynda adamdar turaqty túrde jelilerge jelimdendi. Tap bir jelige baılanǵan qulyndaı. Sonyń áserinen telefonǵa qarap kúlip ne qaıǵyryp otyrǵan adamǵa tańǵalmaıtyn boldyq. Bizdiń bul áreketimiz úlkenderge asa túsinikti emes. Sondyqtan olardyń jastardy «jyn qaqty» dep oılaýy bek múmkin. «Áleýmettik jeliler áleýmettiń áńgimesin ózgertti» dep attan salatyn jaǵdaıda emespiz. «M – agentten» bastalǵan bul qubylys «Feısbýk», «Tvıtter», «Instagram», «VKontakte» sekildilerge jalǵasyp, ómirimizdiń bir bólshegine aınalyp ketti. Jáne ony qoǵamǵa zııan ne paıdaly dep, ekige bólip qaraýdyń ózi artyq. О́ıtkeni, biz báribir jelilerdi jappaı jaba almaımyz. Olaı etsek, ondaǵy adamdardyń qarsylyǵyn týdyrǵannan basqa paıda tappaımyz. Endi ne istemek kerek? Endeshe, adamdardyń áleýmettik jelilerdi saýatty qoldanýyna jol kórsetýden basqa amal kem. Jelide jurt nege otyrady? Jurt áleýmettik jelilerde ne úshin otyrady? Oǵan qandaı qajettilik ıa bolmasa muqtajdyq bar. Osy suraqty belgili bloger Arshat Orazǵa qoıdyq. Ol bylaı dedi: – Jalpy, adamdardyń áleýmettik jelini qoldaný maqsattaryn úshke bólip qaraýǵa bolady. Birinshi, baılanys. Olar marketıngtik, saraptamalyq, zertteýlik nemese jaı ǵana dos-tanystarmen hat-habar almasý úshin qoldanady. О́zi áleýmettik jeliniń basty fýnksııalarynyń biri de osy. Ekinshi, aqparat. Aqparatty alý, bólisý, taratý, jarnama jasaý, qulaqtandyrý, habarlandyrý, qoǵamdyq pikir qalyptastyrý, pikirtalas júrgizý turǵysyn kózdeıtinder bar. Áleýmettik jelini qoldanýshylar sany kóbeıgen saıyn munyń da mańyzy artyp kele jatyr. О́ıtkeni, jeliler túrli maqsattaǵy aqparattardy qoǵamǵa tez jetkizýdiń tıimdi joly. Buǵan paıdaly da, arandatý maqsatyndaǵy aqparat ta kiredi. Basty baqylaýǵa alynýy tıis tusy osy. Iаǵnı, qadaǵalanbasa áleýmettik jeliler túrli maqsattarda úlken qarý bolǵaly tur, bolyp jatyr da. Úshinshi, psıhologııa. Bul adamnyń ishki qajettiligin, ıaǵnı egony qanaǵattandyrýdyń eń qolaıly ádisi. Qoǵamda óz ornyn taba almaı, oılaryn ashyq jetkizýge shamasy jetpeı, tuıyq kúıinde qalyptasqan jandar úshin keremet qural. Osy jelilerdi paıdalaný arqyly olar ózderin basqasha sezine bastaıdy. Laık jınaý, pikir jazý, selfı jasaý nemese qundy dep sanaıtyn oılaryn bólisý arqyly ishki egolaryn qanaǵattandyrady. Offlaın ómirde jasaı almaǵanyn onlaında júzege asyrǵysy keledi. Biraq tym asyra paıdalaný – psıhologııalyq dertke soqtyrýy múmkin. Sondaı-aq, jelige táýeldilik arqyly qoǵamnan odan saıyn alshaqtatýy da yqtımal. Qalaı degende de ınternet jáne áleýmettik jeliler qazirgi qoǵam tirshiliginiń ajyramas bólshegi. Tek qoldaný barysynda durys paıdalanýdy jáne shekten shyqpaýdy qadaǵalaǵan jón. IT maman Arshattyń aıtqanynda aqıqat bar. Áleýmettik jelilerdiń bas­ty mindetteriniń biri hat-habar almasý ekeni anyq. Aqmeshitte otyryp Amerıkada júrgen aǵaıynmen, Almaty men Astanadaǵy tamyrlarmen udaıy habarlasyp otyrýǵa taptyrmas qural. Osy kúni bar ǵoı, kópten kezdespegen tanystaryńnan: «Ne jańalyq?» dep suraýdyń ózi birtúrli. Sebebi, sen onyń ómirindegi jańalyqtyń bárin kórip-bilip otyrsyń. Qaıda issaparmen barǵany, onda nendeı máseleniń sheshilgeni, nátıjesiniń qandaı bolǵany, bári-bári belgili. О́tkende dostarymen bılıardqa barǵany, ortaq tanysyńnyń týǵan kúninde bolǵany, tipti, úıindegi kishkentaıynyń týǵan kúnin jasaǵanynan da habardarsyń. Qysqasy, jańalyq suraıtyndaı jaǵdaı emes. Tanysyń bolmaq túgili, tek áleýmettik jeliden biletin adamdardyń da ómiri kóz aldyńyzda ótip jatyr. Degenmen, aqparattyq qaýipsizdik degen dúnıe osy áleýmettik jelige kerek. Eshkim naqty teksermegen, dálel-dáıekten jurdaı, bireýdi qaralaǵan dúnıeler de kezdesedi. Bir jerden jylt etken jańalyq sálden soń saıttarda saırap turady. Odan teledıdar ilip áketedi. Keıin qarasań, gazetterden kóziń shalady. Al osy jalǵan aqparat bolsa, onda bir ǵana qate derekten qanshama adamnyń japa shegetinin oılaı berińiz. Myńdaǵan oqyrmannyń adasqanyn aıtpaǵannyń ózinde, kóptegen aqparat quraldaryn murnynan jetelep sotqa aparýǵa bolady. «Aqparattyń tez jáne kópshilikke taralýyn arandatýshylar da tıimdi paıdalanady. Ol adamdardyń maqsaty men pıǵylyna baılanysty. Qarapaıym ǵana mysal, keıbireýler osydan birneshe jyl buryn túsirilgen beınerolıkti jarııalaıdy. Osy aralyqta ol adamnyń oıy ózgerýi múmkin ǵoı. Búginde ol óz kózqarasynan qaıtqan shyǵar. Sondyqtan aqparattyq qaýipsizdik máselesi únemi nazarda bolýy kerek. Máselen, Qytaı óziniń aqparattyq keńistigin myqty qorǵap otyr. О́zderiniń izdeý júıeleri, áleýmettik jelileri bar. Sheteldik jeliler ashylmaıdy. Al Qazaqstanda bul jaǵy kemshin tartyp tur. О́ıtkeni, sheteldik áleýmettik jelilerdi jabamyz degen másele kóterilse, úlken daý týyp ketýi múmkin. Oǵan Túrkııa jaqsy mysal bola alady. Sondyqtan aldymen otandyq áleýmettik jeli ashyp, soǵan halyqty úıretý qajet», – deıdi Arshat Oraz. Bul tarapta alǵashqy qadamdar jasalyp jatyr. Degenmen, bizdiń jurt jappaı solaı qaraı aǵylyp, paıdalanyp otyr deı almaımyz. Laık degen dúnıe bar. Bylaısha aıtqanda, sizdiń jazbańyz áldekimge unaıdy da, ol kóńilin bas barmaq belgilengen núkteni basyp, bildirip ketedi. Jazǵanyń qanshalyqty oqylymdy bolǵanyn, áseriniń qandaı ekenin osy arqyly anyqtaı alasyń. Máselen, «Instagram» áleýmettik jelisinde ánshiler laıkty qyryp jınaıdy. Jalpy, el aldynda júrgen, ataǵy dardaı azamattar «bas barmaqqa» muqtaj emes. Tunshyǵyp qala jazdaıdy. Ne salsa da, ne jazsa da jurt qamystaı qoparylady. Al endi qarapaıym adamnyń  ultqa, urpaqqa, tárbıe men salt-sanaǵa qatysty jazǵandary súmireıip turady. Osydan-aq búgingi oqyrmannyń talǵamyn bilýge bolatyn sııaqty. Kóbine oqylymdy dúnıelerdiń sıpaty daý-damaıdyń aınalasy bolyp keledi. Astynda bir-birimen byt-shyt bolyp qyrylǵan pikirlerden kóz asha almaı qalasyz. О́tirik pe, ósek pe? Ony aıyryp jatqan adam joq. Sonan soń durys sóz, jóndi pikirge toqtaý bolmaıdy. Árqaısysy óz oılarynan qaıtpaıdy. «Qazaq bir aýyz sózge toqtaǵan» deıtin teńeý jelidegi jamaǵatqa asa jaqyn emes. Naqaqtan naqaq jala jaýyp, kúıe jaǵýshylar da toqtaıtyn shyǵar endi. Jaqynda qabyldanǵan zań boıynsha ondaı adamdar qylmystyq jazaǵa tartylady. Oqyrmandy qalaı kóbeıtýge bolady? Áleýmettik jelilerde jerdegi jul­dyzdardyń oqylymdy ekenin aıttyq. Nege bulaı? О́ıtkeni, jurtqa olardyń ómiri qyzyq. Sondyqtan jelide onymen dos bolýǵa beıil. Al dos degeniń – oqyrman. Jaraıdy, ánshi ne ártis emessiz. Jazýshy, ıa aqyndyqtan alyssyz. О́zińizdiń oıyńyz, qalyptasqan pikirińiz bar. Áleýmettik jelini qoldanasyz. Desek te, oqyrmanyńyz az. Oqyrmandy qalaı kóbeıtýge bolady? Qaıtken kúnde siz oqyrmany kóp qoldanýshyǵa aınala alasyz. Biz bul suraqtardy IT maman, saıt jasaýshy Tımýr Bekturǵa qoıdyq. О́zi Mańǵystaýda jatsa da Qazaqstannyń túkpir-túkpirin aralap, semınarlar ótkizip, Qaznettiń damýyna úles qosyp júrgen Tımýr bizge onyń segiz ádisin aıtyp berdi. – Áleýmettik jelide oqyrman jınaýdyń túrli ádis-tásilderi bar. Eger de izdeý júıesi arqyly surap qaraıtyn bolsańyz, sizge mıllıon túrli tásilder men amaldardy usynady. Olardyń keıbirin qoldaný yńǵaıly, keıbirin onsyz da paıdalanyp júresiz. Al keıbiri sizdiń jaǵdaıǵa sáıkes kelmeýi múmkin. Tehnologııa kún saıyn damyp jatyr. Sonymen birge, adamdardyń aqparat qabyldaý, ony qorytý, ózgelermen bólisý múmkindigi de qıyndap barady. Aqparat kóp bolǵan soń oqyrmandardy tańǵaldyrý, júrek túkpirindegi sezimin oıatý, bolmasa tutynýshylyq aranyn ashý ońaı sharýa emes. Úıdegi teledıdar, jumystaǵy gazet-jýrnal, kóliktegi radıo, kompıýtermen ınternetke kirgendegi elektrondy poshtadan bastap áleýmettik jeliler men saıttardyń barlyǵyn jaýlap alǵan jarnama aǵyny bizdiń esimizdi jınatpastan óz usynystarymen ústimizden tópelep jatyr. Osynshalyqty aqparat tasqynynyń astynda otyrǵan oqyrmandy tańǵaldyrý, ózińiz jazǵan árbir aqparatqa elitý – tyńǵylyqty oılastyrýdy qajet etetin sharýa. Sondyqtan áleýmettik jelide oqyrman jınaýdyń dástúrli joly dep aıtýǵa bolatyndaı, ádette eń birinshi kezekte jasalýy qajet segiz ádisti aıtqym keledi. Birinshi. О́te sapaly aqparat jarııalaý. Iаǵnı, «ol aqparatty tek siz ǵana berip otyrsyz» degen sóz. О́zgelerden dál sol tektes materıaldy kútý múmkin emes jaǵdaı. Aıtalyq, IT salasyndaǵy trendter men jańalyqtardy, túrli aqyl-keńesterdi tek men ǵana salyp otyramyn. Halyqaralyq tusaýkeserlerde jańa tehnologııalar tanystyrylyp jatsa, sol týraly qazaqsha uǵynyqty túrde tek men ǵana jarııalaımyn. Sondyqtan, adamdar meni osy salada maman dep esepteıdi. Tıisinshe, oqyrmandarym ár materıal saıyn arta túsedi. Ekinshi. Sizdiń oqyrmandaryńyzǵa qyzyq bolsa, simirip oqysa, onda ózgelerdiń sapaly jáne paıdaly aqparatyn bólisý. Ádette, adamdar birinshi ádisti túısikpen bilse de, osy ekinshisine kelgende sarańdyq tanytady. О́zgeniń aqparaty tamasha bolsa da bóliskisi kelmeıdi. Bul – úlken qate. Úshinshi. Siz ádette qandaı aqparat taratatynyńyzdy bilip alyńyz, sosyn dostaryńyz ben tanystaryńyzdy, áriptesterińiz ben grýppalastaryńyzdy ózińizge oqyrman bolýyn surańyz. Ádette, sizge qoldaý bildiretin, árbir jazbańyzǵa yqylas tanytatyn osylar. Tórtinshi. Qyzyqty, paıdaly, tanymdyq aqparat jazatyn basqa adamdarǵa oqyrman bolyńyz. Solardy áleýmettik jelidegi dostyqqa qosyńyz, olardyń árbir jazbasyna «laık» basyp turyńyz. Tamasha jazbalaryna pikir qaldyryńyz. Bylaı qaraǵanda qarapaıym nárse kórinedi. Alaıda, taǵy da sol sarańdyqtyń kesirinen «networking», ıakı qarym-qatynastyń jaqsarýyna tikeleı áser etetin ádisterdi qoldanbaı ketedi. Onyń ústine, ádette siz «laık» bassańyz nemese pikir qaldyrsańyz, ol álgi adamnyń áleýmettik jelidegi ózge dostaryna da, sizdiń dostaryńyzǵa kórinip turady. Tıisinshe, ózgeler sizdi kóredi jáne pikirińizdi oqıdy. Jaqsy pikir qaldyrsańyz, sizben áleýmettik jelide dos bolýǵa ynta bildiredi. Besinshi. Barlyǵymyz áleýmettik jelilerde jazba jazamyz. Alaıda, sońyna «Eger meniń osy jazbam unasa laık basyńyzdar, dostaryńyzben bólisińizder, maǵan folloý jasańyzdar» demeımiz. Syrttaı qaraǵan adamǵa bul bir maqtanshaqtyq nemese suranshaqtyq kórinedi. Deı turǵanmen, tórtinshi tásilde aıtyp ótkenimdeı, kez kelgen adamnyń sizge pikir jazǵany, laık basqany onyń ózge de dostaryna kórinip turady. Al eger ol sizdiń jazbańyzdy bóliser bolsa, onda tipti, eki ese jyldamdyqpen taraıdy da sizdiń oqyrmanyńyz odan saıyn arta túsedi. Altynshy. О́mirden alynǵan, sizdiń basyńyzdan ótken, ásirese, ózgelerge óte jaqsy tanys ýaqıǵalar týraly jazý. Eń qyzyǵy, adam degenimiz áleýmet. Al áleýmet báribir ózine uqsaıtyn jandardy jaqsy kóredi. Sondyqtan óziniń basynan ótken oqıǵaǵa uqsas jaıtty sizden oqıtyn bolsa, sizdi jaqyn tarta túsedi. Jaqsy «laıktaıdy», pikir qaldyrady, ózgelerge oqýǵa usynady. Tıisinshe, sizdiń oqyrmanyńyzdyń artýyna septigin tıgizedi. Jetinshi. Trendten qalmaý. Árıne, álemde bolyp jatqan kúnbe-kúngi jańalyqtardyń barlyǵyn talqylaı berý maqsat emes. Alaıda, sizdiń oqyrmandaryńyzǵa tikeleı áser etetin, soqpaı ótpeıtin qoǵamdyq ózgerister men jańalyqtardy talqylap otyryńyz. О́z kózqarasyńyzdy bildirińiz.  «Temirdi qyzǵan kezde soq» dep osyndaı jaǵdaıǵa oraı aıtylsa kerek. Segizinshi. Eger siz týǵan kún keshinde, mańyzdy sharada, úlken jıyndarda tanymal adamdarmen birge bolsańyz, olarmen sýretke tússeńiz, sosyn áleýmettik jelide álgi adamdardy teg jasaý, ıaǵnı ilmek jasaý arqyly jarııalańyz. Tek tym jıi áýestenbeńiz. Keıbir adamdar mundaı jıi ilmekterdi jaqsy kórmeıdi. Sizdi bloktap tastaýy múmkin. Oqyrman jınaýdyń ońaı emes ekenin bilemiz. Desek te, Tımýr Bektur aıtqan osy tásilderdi qoldansańyz, onda dostaryńyzdyń sany arta túsetini anyq. Áleýmettik jelini qoldamaıtyn adamdar «mynaý ne dep otyr?» deýi múmkin. Biraq jeliler ómirimizdiń bir bólshegine aınalyp ketkennen keıin onyń qyr-syryn bilgen abzal. Paıdasy ne, zııany qandaı? «Aqyry bas jaryldy, endi aıanatyn eshteńe qalmady», depti ǵoı baıaǵyda bir aǵamyz. Sol aıtqandaı, áleýmettik jeli týraly biraz áńgime aıttyq. Endi onyń paıdasy men zııanyna da toqtala keteıik. Ol jaıynda «Baikadam Media Group» kompanııasynyń dırektory Nurlan Janaıdyń pikirine súıendik. – Áleýmettik jelilerdiń eń basty eki paıdasyn aıta keteıin. Birinshi, tasada júrgen talanttardy halyqqa tanytty. Buryn ózińdi kórsetý úshin gazet-jýrnalǵa suhbat berip, telearnalarǵa shyǵý kerek bolsa, qazir áleýmettik jelide oıyńdy tııanaqty jetkize alsań boldy. Qazir kerisinshe aqparat quraldary óz keıipkerlerin áleýmettik jelilerden taý­yp jatady. Ekinshi, naqty máselelerdi tıisti oryndarǵa jetkizýdi tezdetti. Buryn qoǵamdaǵy bir máseleni kóterý úshin ony hat qylyp jazý mashaqat bolsa, qazir bir jazba arqyly jýrnalısterdiń nazaryn soǵan buryp, búkil álemge taratyp jiberýge zor múmkindik týdy. Áleýmettik jelilerdiń eki paıdaly jaǵyn aıttyq qoı. Endi eki zııandy tusyna toqtalaıyq. Eń aldymen, adamdar ýaqyttaryn bekerge qurtady. Sosyn jelide otyrǵan jurt ózi bilsin-bilmesin, ne bolsa sony jaza beretin boldy. XXI ǵasyrda aqparat kóp, onyń bárin oqý úshin qansha ýaqyt kerek. Al áleýmettik jelidegi jazbalardyń birin qaldyrmaı oqyp, olarǵa pikir jazyp otyrý adam úshin eń qymbat ýaqytyn qurtýdyń birden-bir sebebi. Sondaı-aq, kim kóringen bilmeıtin salasyna aralasyp, pikir talastyra beretin deńgeıge jetti. «Árkim óz salasynyń mamany bolsyn» degen túsinikti áleýmettik jeliler túbegeıli joqqa shyǵardy dep oılaımyn. Osylaı degen SMM maman áleýmettik jelini qalaı paıdalanady eken? «О́z basym áleýmettik jelilerdi jumys úshin paıdalanýǵa tyrysamyn. Osy jerde klıentter bazasyn jınap, isker adamdarmen qarym-qatynasymdy nyǵaıtyp, tanysyp júrmin. О́zimizdiń jáne ózgeniń qanshama ónimderi men qyzmet túrlerin jarnamaladyq jáne jarnamalap jatyrmyz. Áleýmettik jelilerde adamdarmen jaqsy baılanys ornatyp, kóńilin tabýdyń eń tıimdi túri – týǵan kúnderimen quttyqtaý jáne merekelerde bir sýret nemese vıdeo jasap, sol jazbaǵa qarym-qatynasyńdy nyǵaıta almaı júrgen dostaryńyzdy belgilep jiberý. Feısbýktaǵy ózim kirgen toptardy jylyna eki ret tekserip turamyn. Basy jaqsy bas­talyp, keıin taqyryptan aýytqyp ketken toptar bolsa, dereý shyǵyp ketemin. «Laık» basqan paraqshalarymdy da jıi tekseremin. «Feısbýktaǵy» dos­tarymdy 2-3 aıda bir túgendep, olardyń qal-jaǵdaıyn onlaında bilip otyramyn. Bul erteńgi kúni odan bir «onlaın kómek» suraǵanda da kerek. Jalpy, adamgershilik úshin de quptarlyq is. «Feısbýkta» taǵy bir profılaktıkanyń túri – dostaryńnyń, ózińniń «maqsatty aýdıtorııańnyń» turǵylyqty jerin bilip otyrý. Mysaly, keıingi kezde almatylyq dostarym azaıyp ketken. Esesine, óńirlerde oqyrmanym jeterlik. Negizi jumysty Almaty qalasynda isteıtin bolǵandyqtan bul men úshin birinshi sheshilýi kerek másele. Sondaı-aq, dostardyń jas ereksheligi men olardyń nemen aınalysatyny da qajetti aqparat bolyp esepteledi. Bunyń bárin nege aıtyp otyrmyn? Sizdiń kimmen dostasqanyńyz, qaı paraqshaǵa jazylǵanyńyz psıhologııańyzǵa qatty áser etedi. Osy elementter sizdiń oılaý júıeńizdi, júris-turysyńyzdy, sóıleý mánerińizdi de ózgertip jiberedi. Neshe túrli toptardyń paraqshasyna jazylyp, zombı bolyp júrgen jastarymyz qanshama? Sondyqtan bir izdilikten saqtanǵan jón»,– deıdi Nurlan. Aıtpaqshy, jeli degen jekelegen adam­dardyń pikir alańy ǵana emes. Ol jerde talaı adam jarnama jasap, paıda taýyp júr. Bul týraly Nurlan Janaı bylaı deıdi. «Keıingi kezde bir baıqaǵanym – jeke akkaýnttar zańdy tulǵalarǵa aýysyp jatyr. Mysaly, basynda «Andreev» bolyp tanysqan kisiler biraz dos jınap, jeke akkaýntyn kompanııanyń, kafe-restorannyń nemese saıttyń atyna aýystyrǵan. Bul qadam – olar úshin paıdaly, al biz sııaqty ár «dostan» monetızasııa kórip turatyn adamdar úshin jaqsy emes»,– degen pikirde. Osy turǵyda Arshat Oraz «Áleýmettik jeliler jaqsy jarnama alańy bolǵandyqtan bul arqyly paıda da tabýǵa bolady. Tanymal qoldanýshylar óz jazbalarynyń arasyna jarnamalyq sıpattaǵy dúnıelerdi jarııalap otyratyny da jasyryn emes. Sondaı-aq, túrli mekeme, kásiporyn, uıymdardyń blog-týrlary da blogerler úshin tabys kózi. О́z ónimin, qyzmetterin jarnamalaýshylar úshin de tıimdi alań», – degen oıyn aıtty. Qazaq tiliniń hali qandaı? Qazaq tiliniń taǵdyry týraly tolǵanyp sóılegendi jaqsy kóremiz ǵoı. Alańdaımyz. Qaýiptengen tusymyzdy aıtamyz. Áıteýir, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri qazaq tili jaıynda jazý – trend. Al áleýmettik jelilerde ana tilimiz qalaı qoldanylyp júr? Kóp jurt tildiń buzylyp jazylatynyn aıtady. Bul oraıda biz búginde qazaq tiliniń ınternet keńistikte keńinen qoldanylyp, burynǵydaı emes qoǵamdyq oı-pikirdi jetkizýdiń úlken quraly bolǵanyna nazar aýdarar edik. Áleýmettik jelide qyńyr-qısyq pikirlerimen, turaqty sóz tirkesterin buzyp jazýymen este qalǵan bloger bar. Ol – Asqar Bazarbaı. О́zi byltyr tuńǵysh ret ótken «Bolgıada-2014» jarysynyń jeńimpazy. Biz Asqardan jelidegi qazaq tiliniń jaǵdaıy týraly pikir aldyq. – Osydan on jyl buryn ınternettegi qazaq tili týraly mende memlekettik nemese kommersııalyq saıttardyń qazaqsha nusqasy degen túsinik qana bolatyn. Odan beri qazaq aýdıtorııasy da, Qaznettiń kontent jasaýshy belsendileri de biraz kóbeıdi. Áleýmettik jeli ómirdiń aınasy bolǵandyqtan, qazaq tili de ómirdegideı túrlishe qoldanylady. Jalpy, qarym-qatynas vırtýalǵa kóshkeli beri qazaq tilinde kóptegen jańa sózder paıda bolýda. Jasandy bolsyn, tabıǵı bolsyn, kúndelikti qoldanysymyzǵa jańa sózder men uǵymdar qosylyp jatyr. Ol jańa uǵymdardy lıngvıstter júıelep otyr ma? Áńgime sonda. Qazaq tiliniń qandaı buzylǵan keıipte bolmasyn, áleýmettik jelide keńinen qoldanýyna qýanýymyz kerek dep oılaımyn. О́ıtkeni, óz basym tildi túsinikti bolýymen ólsheımin. Sosyn áleýmettik jelini qonaqqa kelip otyrǵandaı keıipte qoldanatyn adamdar bolady. Quddy, qazaq tili tek teatraldy pafos pen ashanalyq áńgime úshin jaralǵandaı. Joq, olaı emes. Qazaq tili kez kelgen ortada ózin erkin sezinýi tıis. Meıli, kóshe tili bolsyn, meıli, ǵylymı ne ádebı bolsyn. Oǵan ana tilimizdiń barlyq múmkindigi bar. Tildik tazalyqty kókseýshilerdiń basym bóligi til bilimi jóninde, jalpy, tildiń damý zańdary týraly naqty habary bar mamandar emes. Odan góri ózderinshe tilge jany ashyp, patrıot bolýdy kókseıtinder kóp. Til týraly aıtqanda, aldymen áleýmettik jelidegi habarlamanyń mazmunyna kóz salý kerek. Eger ol resmı bir málimdeme nemese jarnama bolsa, álbette barlyq zańdardy buljytpaı oryndaýy qajet. Biraq kópshilik arasynda tildi damytý úshin, órisin keńeıtý úshin árbir qoldanýshyny jan-jaqtan erejemen qyspaqtap, ájýalap nemese dattap otyrsa, odan qazaq tiliniń kósegesi kógermeıdi. Ádebı til, resmı til árqashan aýyzeki tilden ózgeshe bolady ǵoı. Synamas buryn, osyny eskergen durys. Resmı qujatta eksperımentterge jol joq. Al aýyzeki qoldanysta «pajalystań». Bıologııadan esińizde bolsa, janýarlar damýynyń eki qozǵaýshy kúshi bar. Birinshi – ol tabıǵı suryptalý. Ekinshisi, mýtasııa. Osyny tildik jazyqtyqqa jatqyzyp kórsek. Tabıǵatta eń ıkemdi janýar aman qalady. Demek, qorshaǵan ortaǵa eń jyldam ıkemdele biletin til de aman qalady degen sóz. Mysal kerek pe? Latyn tilin alaıyq. Jazba tili ózgerissiz qaldy. Al dıalektterinen birneshe óz aldyna bólek til damydy. Jazba til aqyry aýyzeki tilden alshaqtaǵany sonshalyq, latyn tili óli tilder sanatynda. Mýtasııa dedik ǵoı. Ol endi jańaǵy ózińiz aıtqan tildi buzyp sóıleýler. Eger ol qulaqqa qonymdy, aıtýǵa yńǵaıly bolmasa, ol jaı ǵana qate bolyp qala qoıady,– deıdi bloger. Shyndyǵynda, áleýmettik jelide, túrli hat almasý quraldarynda qazaq tilin tanymaı qalyp jatasyz. Degenmen, ádebı shyǵarmalarda, gazet-jýrnaldar men kitaptarda sol kúıi qoldanylyp ketedi degen qate pikir. О́ıtkeni, shyǵarmashylyq orta ondaıdy báribir qabyldaı almaıdy. «Áleýmettik jelini tildiń bazaryna aınalýǵa kedergi keltirsek, tilimiz damymaıdy. Til janashyrlarynyń basty mindeti, tildiń tabıǵı damýyna kedergi keltirmeý. Eger tilimiz shubarlanbasyn desek, senzor bolýdy emes, bar sózdi, tiri tildi júıelep, tirkep, jas balanyń ár jańa qylyǵyna tamsanǵan ata-anadaı janashyrlyq tanytqany jón. Áıtpese, úrkek, jasqanshaq, qoldanys aıasy tar til bolyp qalamyz. Taǵy bir aıtarym, shet tilderdiń barlyǵy qazir basynan tildik ózgeristerdi keship jatyr. Áleýmettik jeliler men qarym-qatynastyń ınternettenýine baılanysty. Aǵylshyn lıngvıstteri sonaý baǵzy, sym telefony zamanynda-aq, ol tildi «dıdjıspık» dep atap ketken. Iаǵnı, ýaqyt únemdeý úshin, tildik normalardy buzyp jazý. Buzyp jazý qoldanýshyǵa yńǵaıly bolsa, demek, bul beıresmı qarym-qatynastyń talaby sol degen sóz. Bizde de «keatrm», «súndim», «kákelem» degen sııaqty aýyzeki tilden kóship kelgen jazý stıli damyp keledi. Ol tildi buzý emes, qarym-qatynastyń «sandyq tehnologııalarǵa kóshýine» baılanysty aýyzeki tilge yńǵaılanýy. Qazaq tili atamyz tasqa jazyp ketken rýnalar degen túsinikten qutylý kerek»,– degen Asqardyń oıy da mıǵa qonymdy sııaqty. SО́Z SOŃY: Qalasańyz da, qalamasańyz da qoǵam áleýmettik jelilerge jelimdendi. Dúnıe kúıip bara jatsa da jelilerge kóz qyryn salyp, vırtýaldy ómirden alshaqtamaıtyndar sany kún ótken saıyn artyp keledi. Endi bizge osy qubylysty mádenıetti, sapaly, ult pen memleketke paıdaly jaǵynan qoldaný kerek. Árkim óz oqyrmandary aldyndaǵy jaýapkershilikti barynsha sezinýge tıis. Máselenkı, ótkende 500 myń oqyrmany bar bir qoldanýshy óziniń jartylaı jalańash sýretin jarııa­lady. Osynda ne tálim, ne tárbıe bar? Ony oqyp otyrǵan jas bala qandaı oı túıedi? Nendeı úlgi-ónege alady? Mine, jaýapkershilik degendi aıtqandaǵy oıymyz osy. Jastardyń sanasyn ýlaıtyn, jurtty adastyratyn, búlik shyǵaryp, arandatýǵa ıtermeleıtin dúnıelerden irgemizdi aýlaq salǵanymyz jón. Áıtpese, «oıynnan ot shyǵyp ketýi» bek múmkin. Erjan Baıtiles, «Egemen Qazaqstan». QYZYLORDA.